skkn sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử

Mở đầu bài diễn ca, Người đã răn dạy các thế hệ con cháu nước nhà : "Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam" Môn Lịch sử được đưa vào chương trình giáo dục nói chun

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 1111

Mục lục

Trang Phần một :::: Một số vấn đề lý luận 2222

I Lý do chọn đề tài ……… ………… 2222

II Lịch sử vấn đề 5555

III Mục đích nghiên cứu 6666

IV Phương pháp nghiên cứu 6666

V Đối tượng nghiên cứu 6666

VI Phạm vi đề tài … 7777

Phần hai : Nội dung đề tài ……… ……… ……… 7777

I Nhận thức chung về sơ đồ lịch sử 7777

II Các dạng sơ đồ được sử dụng trong bài học lịch sử 8888

III Phương pháp, tác dụng khi sử dụng sơ đồ vào bài học lịch sử 1111

IV Kết quả khi sử dụng sơ đồ vào bài giảng lịch sử 22224444

V Một số tồn tại, hạn chế 2727 Phần ba : Kết luận chung 28

I Những kinh nghiệm khi sử dụng sơ đồ lịch sử 28 28 II Điều kiện áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 28

III Hướng nghiên cứu mới 29

IV Kiến nghị, đề xuất 30

Tài liệu tham khảo……… ……… 31

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 2222

Phần một :::: Một số vấn đề lý luận

I Lý do chọn đề tài

Trong các môn học ở trường phổ thông, môn lịch sử có vai trò rất quan trọng trong việc giáo dục nhân cách, đạo đức, nhân sinh quan, thế giới quan cho học sinh Học lịch sử, thế hệ trẻ hiểu được cuội nguồn dân tộc, biết được quá khứ của tổ tiên

Từ những hiểu biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc, tự hào với thành tựu dựng nước và giữ nước của tổ tiên, xác định được nhiệm vụ trong hiện tại

và có thái độ, hành động đúng đắn để hướng tới tương lai Nhận biết được tầm quan

trọng của lịch sử, ngay từ năm 1942, lãnh tụ Hồ Chí Minh đã viết tác phẩm "Lịch

sử nước ta", một bài diễn ca gồm 104 câu thơ lục bát nhằm khơi dậy lòng yêu

nước, tinh thần đoàn kết, niềm tự hào dân tộc cho quần chúng nhân dân Qua đó khích lệ quần chúng nhân dân đứng lên theo Đảng làm cách mạng Mở đầu bài diễn

ca, Người đã răn dạy các thế hệ con cháu nước nhà :

"Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam"

Môn Lịch sử được đưa vào chương trình giáo dục nói chung, bên cạnh việc

giáo dục cho học sinh đạo lí "Uống nước nhớ nguồn", giáo dục tư tưởng, đạo đức,

lối sống cho thế hệ trẻ - những chủ nhân tương lai của đất nước, nó còn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển trí tuệ, giúp học sinh hiểu biết phong phú về văn hoá, khoa học xã hội, khoa học tự nhiên, của không chỉ đất nước Việt Nam mà còn của cả thế giới Nhất là trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đang trong quá trình

đổi mới, giao lưu, hội nhập với thế giới thì việc giáo dục tình yêu quê hương, đất nước, lí tưởng cách mạng, giáo dục ý thức trách nhiệm trong việc bảo tồn, giữ vững bản sắc dân tộc lại càng trở lên quan trọng hơn bao giờ hết

Môn lịch sử đóng một vai trò và vị trí quan trọng như vậy, tuy nhiên một thực

tế đáng buồn là trong những năm gần đây, do nhận thức và quan niệm sai lệch về vị

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 3333

trí, chức năng của môn lịch sử trong đời sống xã hội, trong giáo dục đã làm cho kết quả học tập và giảng dạy của bộ môn bị giảm sút nghiêm trọng Tình trạng học sinh không biết những sự kiện lịch sử phổ thông, không nhớ nổi những kiến thức lịch sử cơ bản, nhớ sai hoặc nhầm lẫn kiến thức lịch sử đã trở lên phổ biến Minh chứng rõ ràng nhất cho điều này là qua các kì thi, nhất là kì thi Đại học - Cao đẳng chất lượng

môn sử rất thấp Thấp đến lỗi nhiều người coi đó là một "thảm hoạ", bởi có qúa

nhiều thí sinh sau 12 năm học hành khi đi thi chỉ nhận được điểm 0, điểm 1, điểm 2 của môn lịch sử

Do có kết quả thấp đến mức đáng báo động như vậy nên cứ sau mỗi kì thi, các nhà nghiên cứu, các chuyên gia giáo dục, các giáo viên ở các cấp học khác nhau lại

đi tìm hiểu nguyên nhân dẫn tới "thảm hoạ" trên của môn Lịch sử Theo ý kiến của

cá nhân tôi, nguyên nhân dẫn tới thực trạng đáng buồn đó của môn Lịch sử là do :

Thứ nhất, tâm lí của học sinh và phụ huynh trong nhiều năm trở lại đây đang coi môn lịch sử là "môn phụ", cho nên đã xem nhẹ việc học sử

Thứ hai là, chương trình lịch sử hiện nay còn quá nặng, vốn kiến thức quá

nhiều trong khi thời lượng giảng dạy lại ít Chương trình sách giao khoa theo ý kiến

đánh giá của các chuyên gia thì còn chưa hấp dẫn, chưa hay nên chưa kích thích

được hứng thú của người học

Thứ ba là, không ít những người làm công tác quản lí, lãnh đạo của các nhà

trường cũng chưa có quan điểm thật đúng đắn về vị trí, chức năng của môn Lịch sử

Có cái nhìn chưa thật khách quan, công bằng với môn Lịch sử nói riêng và các môn xã hội nói chung lên chưa quan tâm đúng mức tới môn Lịch sử và các môn học xã hội khác Trong hệ thống các nhà trường phổ thông hiện nay hầu như chỉ ưu tiên cho các môn Toán, Lý, Hoá và phần nào là Văn, Anh Môn Lịch sử chỉ được coi là

"môn phụ" Điều này đã gây tâm lí không tốt, gây trở ngại cho các giáo viên làm

công tác giảng dạy lịch sử

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 4444

Thứ tư là, hiện nay có một bộ phận không nhỏ giáo viên giảng dạy lịch sử

chưa ý thức hết về vai trò, vị trí và tầm quan trọng của môn học mà mình đang giảng dạy Họ chưa tâm huyết với bộ môn, soạn bài còn chưa chu đáo, phương pháp dạy học và khả năng truyền thụ kiến thức còn chưa sâu sắc, dẫn tới tình trạng giờ học khô khan, cứng nhắc Bài học chỉ nặng về việc cung cấp các sự kiện, các số liệu đã

có sẵn trong sách giáo khoa Phương pháp dạy học phổ biến mà nhiều giáo viên sử

dụng vẫn là phương pháp "truyền thống" : Thầy đọc - Trò chép Kiến thức lịch sử

trong sách giao khoa thì rất nhiều, phong phú, đa dạng nhưng giáo viên vẫn truyền

đạt một chiều, nhồi nhét kiến thức, sa đà vào những chi tiết vụn vặt khiến cho học sinh cảm thấy nhàm chán trong lĩnh hội kiến thức Hầu hết học sinh khi học môn lịch sử đều cố gắng học thuộc lòng và nhớ từng sự kiện mà không có khả năng khái quát hoá cả tiến trình lịch sử, cả một giai đoạn lịch sử Chính điều nay đã gây nên tâm lí chán học lịch sử, sợ học lịch sử ở các em

Qua những năm tháng trực tiếp giảng dạy môn lịch sử, tôi nhận thấy lịch sử là môn học tương đối khô khan, kiến thức nhiều, sách giáo khoa viết dài, nội dung chương trình có quá nhiều sự kiện, quá nhiều khái niệm nên học sinh rất khó nhớ, rất khó có thể khái quát để từ đó đánh giá, nhận xét, phân tích bản chất của các sự kiện, các quá trình lịch sử

Làm thế nào để giúp học sinh tiếp thu kiến thức lịch sử một cách khoa học? Làm thế nào để giúp các em ghi nhớ chính xác các sự kiện lịch sử một cách có hệ thống, lôgic, từ đó các em suy nghĩ và hiểu sự kiện, hiểu một quá trình lịch sử một cách sâu sắc? Đó thực sự là những trăn trở của tôi và của các đồng nghiệp trong nhà trường THPT Hưng Yên Với mong muốn tìm ra một phương pháp giảng dạy có hiệu quả, giúp học sinh nhận thức kiến thức lịch sử nhanh, nắm chắc, nhớ lâu sự kiện lịch sử, hệ thống hoá được các mốc thời gian, các giai đoạn lịch sử một cách tường tận, tôi đã tìm hiểu, học tập và áp dụng phương pháp sử dụng các dạng sơ đồ trong quá trình giảng dạy Qua một số năm áp dụng phương pháp này vào giảng dạy, nhất là giảng dạy ở các lớp có học sinh học Ban Khoa học xã hội (học chương

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 5555

trình Nâng cao), tôi nhận thấy phương pháp này có nhiều ưu điểm trong việc giúp học sinh tiếp thu các kiến thức, các sự kiện, các giai đoạn lịch sử một cách lôgic, chính xác, khoa học Vì vậy, tôi xin được trình bày rõ hơn kinh nghiệm đó của mình

qua một đề tài sáng kiến kinh nghiệm mang tên "Sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử"

II Lịch sử vấn đề

Trong quá trình nghiên cứu và dạy học lịch sử ở các cấp học, cũng đã có một

số đồng nghiệp ở trong và ngoài tỉnh Hưng Yên đề cập tới vấn đề sử dụng các loại sơ đồ, bảng biểu vào giảng dạy các bài học lịch sử Các đồng nghiệp đó đã cụ thể hoá vấn đề này bằng các bài viết, các bài nghiên cứu, các sáng kiến kinh nghiêm, như :

- "Hệ thống hoá kiến thức lịch sử trong chương trình lịch sử lớp 10 - 11 - 12 bằng sơ đồ" của cô Nguyễn Thị Thìn (Trường THPT Cửa Lò - Nghệ An)

- "Sử dụng lược đồ, sơ đồ, đồ thị tự tạo trong dạy học lịch sử ở trường THPT" của

cô Đặng Thị Hương Sen (Trường BTVH số 3 - Đống Đa - Hà Nội)

- "Sơ đồ hoá khi dạy các bài sơ kết lịch sử" của thầy Nguyễn Văn Thoại (Trường

được kết quả, hiệu quả cao nhất

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 6666

III Mục đích nghiên cứu

Sáng kiến kinh nghiệm "Sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử"

nhằm mục đích :

• Giúp giáo viên THPT :

- Có thêm phương pháp, phương tiện truyền thụ kiến thức đa dạng, sinh động, gây hứng thú cho học sinh

- Nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng các loại sơ đồ lịch sử nói riêng, các loại đồ dùng trực quan nói chung

• Giúp học sinh :

- Tiếp thu kiến thức một cách toàn diện, ghi nhớ kiến thức lịch sử có hệ thống,

từ đó hoàn thiện, khắc sâu những kiến thức đã học

- Rèn luyện và nâng cao kĩ năng vẽ các loại sơ đồ lịch sử; kĩ năng tự nghiên cứu, tự học hỏi trong quá trình học lịch sử

IV Phương pháp nghiên cứu

• Nghiên cứu sách giáo khoa, sách giáo viên, các tài liệu về phương pháp giảng dạy lịch sử

• Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh đối chiếu

• Phương pháp thực nghiệm sư phạm, kháo sát thực tế qua thực tiễn quá trình giảng dạy lịch sử của bản thân sau nhiều năm đứng trên bục giảng

• Tổng hợp, đánh giá và rút kinh nghiệm

V Đối tượng nghiên cứu

• Đề tài xoay quanh nghiên cứu 2 quá trình :

- Quá trình chuẩn bị và giảng dạy các bài học lịch sử của giáo viên

- Quá trình học tập lịch sử của học sinh Chủ yếu là học sinh các lớp 12 (đặc biệt là học sinh học theo học chương trình Nâng cao) của trường THPT Hưng Yên từ năm 2005 đến năm 2012

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 7777

VI Phạm vi đề tài

• Trong chương trình Lịch sử cấp Trung học phổ thông, có rất nhiều bài học thuộc cả 3 khối lớp 10, 11 và 12 có thể sử dụng sơ đồ vào bài giảng Song do

điều kiện về thời gian, kinh nghiệm và khả năng, tôi chỉ giới hạn trình bày việc

áp dụng đề tài này trong chương trình Lịch sử Lớp 12 - Phần Lịch sử Việt Nam - nhất là Chương trình Nâng cao

Phần hai : Nội dung đề tài

I Nhận thức chung về sơ đồ lịch sử

Sơ đồ lịch sử là một loại dụng cụ trực quan, một phương tiện quan trọng trong dạy học lịch sử trong các trường phổ thông Đây là một công cụ đơn giản, một phương tiện ghi chép kiến thức lịch sử cô đọng, súc tích, đầy sáng tạo và hiệu quả

Là một phương tiện để cụ thể hoá các sự kiện, các nhân vật, các giai đoạn lịch sử để trên cơ sở đó hình thành nên khái niệm lịch sử cho học sinh

Cùng với các loại dụng cụ trực quan khác, sơ đồ là phương tiện dạy học quan trọng vừa để giáo viên tổ chức nhận thức cho học sinh, vừa là cơ sở để học sinh tích cực, chủ động, sáng tạo trong việc lĩnh hội và ghi nhớ kiến thức lịch sử

Sơ đồ lịch sử là một công cụ dạy học đơn giản, dễ làm nhưng khi được chuẩn

bị chu đáo, được sử dụng một cách hợp lí trong những bài giảng sẽ làm cho tiết học thêm sinh động, hấp dẫn hơn qua đó giúp học sinh :

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 8888

II Các dạng sơ đồ được sử dụng trong bài học lịch sử

Trong giảng dạy các bài học lịch sử, người giáo viên có thể sử dụng nhiều dạng sơ đồ khác nhau, cá nhân tôi thường sử dụng một số dạng sơ đồ sau :

1 Sơ đồ dạng cấu trúc :

Đây là loại sơ đồ thể hiện các sự kiện, các thành phần, các yếu tố trong một chỉnh thể thống nhất và mối quan hệ giữa chúng

Ví dụ : Hình 1 Sơ đồ thể hiện quá trình ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam

Hội việt nam cách mạng thanh niên

cộng sản đảng (8.1929) (8.1929)

đông dương

đông dương cộng sản liên đoàn

cộng sản liên đoàn

(9.1929) (9.1929)

đảng cộng sản việt nam (3.2.1930)

Tân việt cách mạng đảng

(7.1928)

Hình 1

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 9999

2 Sơ đồ thể hiện một giai đoạn, một quá trình lịch sử

Đây là loại sơ đồ thể hiện các mốc thời gian, các sự kiện, các giai đoạn, các chặng đường lịch sử trong một quá trình vận động và phát triển chung

Ví dụ : Hình 2 Sơ đồ quá trình vận động cách mạng hướng tới Cách mạng thánh Tám năm 1945

Phong trào Giải phóng dân tộc

Đấu tranh phục hồi phong trào cách mạng

Hình 2

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 10 10

3 Sơ đồ dạng đồ thị, biểu thị sự phát triển một sự kiện, hiện tượng lịch sử

Dạng sơ đồ này thể hiện quá trình vận động, phát triển, mối liên hệ giữa các giai đoạn, các sự kiện lịch sử

Ví dụ : Hình 3 Sơ đồ các bước, các giai đoạn phát triển của cuộc kháng

chiến toàn quốc chống thực dân Pháp

21.7.1954 Hiệp định Giơnevơ

Đông Xuân

1953 - 1954

Cuộc tiến công chiến lược,

đỉnh cao là Điện Biên Phủ

Hình 3

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 11 11

III Phương pháp, tác dụng khi sử dụng sơ đồ vào bài học lịch sử

Sơ đồ lịch sử có rất nhiều dạng khác nhau, căn cứ vào nội dung cụ thể của từng chương, từng bài, từng sự kiện lịch sử cụ thể mà người giáo viên có thể sử dụng các loại sơ đồ khác nhau Mỗi loại, mỗi dạng sơ đồ lịch sử có những công dụng khác nhau, do đó căn cứ vào mục đích, yêu cầu của bài học lịch sử mà mỗi giáo viên có thể sử dụng các loại sơ đồ khác nhau, vào những thời điểm khác nhau, với những mục tiêu khác nhau Cá nhân tôi thường sử dụng sơ đồ lịch sử phục vụ cho những mục đích sau :

1 Sử dụng sơ đồ lịch sử để giảng dạy bài mới

Phần hai : Lịch sử Việt Nam 1919 - 2000, yêu cầu của các bài học là đòi hỏi học sinh phải nắm được rất nhiều các sự kiện, các nội dung, các nhân vật lịch sử, không gian, thời gian Nếu người giáo viên cứ giảng dạy một mạch theo nếp cũ thì chưa chắc học sinh đã nắm được bài, ghi nhớ được những kiến thức đã và đang học Vì vậy, nếu trước, trong hoặc sau khi giảng bài, giáo viên nghiên cứu, sưu tầm và sử dụng hợp lí các sơ đồ lịch sử thì giờ học sẽ không còn gò bó, nhàm chán, học sinh tiếp thu bài nhanh hơn

Ví dụ, Khi dạy Bài 13 : Những chuyển biến mới về kinh tế và giai cấp x: hội ở Việt Nam sau Chiến tranh thế giới thứ nhất (Chương trình Nâng cao) Nội dung cơ bản mà học sinh phải nắm được khi kết thúc bài học là :

- Nội dung chính sách khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp

- Những chuyển biến mới về kinh tế và giai cấp xã hội ở Việt Nam dưới tác động của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai

- Những mâu thuẫn trong xã hội Việt Nam

Nếu giáo viên chỉ sử dụng kênh chữ và một vài kênh hình trong sách giáo khoa thì hiệu quả bài học chưa chắc đã cao Thay vào đó, giáo viên có thể sử dụng 2

sơ đồ sau vào bài giảng (Hình 4 và Hình 5) :

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 12 12

Cuộc khai thác thuộc địa lần II

mới mới

NNNNông

nghiệp

Công nghiệp

Thương nghiệp GTVTGTVT ttttài

chính

kinh tế

kinh tế

Nghèo nàn, lạc hậu, phụ thuộc

x: hội

x: hội Phân hoá

sâu sắc

Địa chủ

PK

Nông dân

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 13 13

chế độ thuộc địa

chế độ thuộc địa nửa phong kiếnnửa phong kiến

Chế độ phong kiến thuộc địa Chế độ

Địa chủ

PK

Nông dân

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 14 14

Một bài học, giáo viên chỉ sử dụng 2 sơ đồ (như Hình 4 và Hình 5) rất đơn giản, ngắn gọn nhưng sẽ làm cho bài học trở lên ngắn gọn, cô đọng, súc tích, qua

đó giúp học sinh :

- Nắm được khung, dàn ý của bài học một cách khoa học ngay ở trên lớp

- Nắm được những nội dung chính của bài học theo như mục tiêu bài học đề ra từ

đó phát triển ra nắm những nội dung khác của toàn bài

- Qua 2 sơ đồ trên giáo viên cũng sẽ rất thuận lợi chốt lại cho các em những nội dung cơ bản khi kết thúc bài học

- Khi ôn lại bài cũ, học sinh vẽ lại sơ đồ, tìm mối liên hệ giữa chúng các em sẽ tự nhớ, tự khắc sâu được kiến thức cho mình

2 Sử dụng sơ đồ vào các bài ôn tập, sơ kết, tổng kết

Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000 được chia thành nhiều nhiều Chương Mỗi chương đó là một giai đoạn lịch sử, tái hiện quá trình đấu tranh cách mạng, bảo vệ và xây dựng đất nước của nhân dân ta trong thế kỉ XX với những nhiệm vụ, mục tiêu khác nhau qua từng thời kì Chính vì vậy, nội dung kiến thức lịch sử rất phong phú, đa dạng, nhiều sự kiện, nhiều nhân vật, nhiều vấn đề lịch sử đòi hỏi học sinh phải nắm vững để trên cơ sở đó phải lí luận, phân tích, đánh giá

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 15 15

- So sánh được những điểm khác nhau cơ bản của mỗi thời kì

Để học sinh có thể nắm được những nét chính, những kiến thức trọng tâm của từng chương, từng giai đoạn lịch

sử thì kết thúc mỗi chương giáo viên phải dành thời gian để sơ kết lại nội dung của từng chương Có nhiều cách sơ kết, tổng kết bài học, như sơ lược lại các bài học, yêu cầu học sinh lập niên biểu, thống kê kiến thức vào các bảng kiến thức v.v Cá nhân tôi, khi tiến hành sơ kết các chương, rồi tổng kết chương trình thường dùng kèm thêm một số sơ đồ lịch sử để khắc sâu kiến thức cho học sinh, giúp các em có cái nhìn tổng thể về nội dung từng chương

Ví dụ , khi học Bài 32 : Tổng kết lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000 (Chương trình Nâng cao),

để khái quát các giai đoạn, các chặng đường lịch sử từ năm 1919 đến năm 2000 thì cách đơn giản nhất mà tôi thường

làm là sử dụng sơ đồ (như Hình 6) dưới đây :

1919

1919 1930 1930 1945 1945 1954 19 54 54 1975 1975 2000 2000

Hình 6

bùi huy hoàng – trường thpt hưng yên 16 16

Sau khi vẽ sơ đồ lên bảng hoặc trình chiếu trên màn hình Power Point, giáo

viên kết hợp giảng bài và chú thích ngắn gọn nội dung của từng thời kì : Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 1945, chia làm 5 thời kì :

- Giai đoạn 1919 - 1930 : Phong trào dân tộc, dân chủ trước khi có Đảng

- Giai đoạn 1930 - 1945 : Giai đoạn vận động, chuẩn bị cho Cách mạng tháng Tám

- Giai đoạn 1945 - 1954 : Giai đoạn kháng chiến chống Pháp (Kháng chiến - kiến quốc)

- Giai đoạn 1954 - 1975 : Giai đoạn xây dựng CNXH ở miễn Bắc và tiến hành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam

- Giai đoạn 1975 - 2000 : Giai đoạn tiến hành cách mạng XHCN trên phạm vi cả nước

Khi sử dụng sơ đồ trên, cộng với cách giảng giải, trình bày của giáo viên học sinh đã nắm, đã ghi nhớ được những điểm chính, những mốc thời gian quan trọng, những sự kiện cơ bản, đặc trưng của từng thời kì Từ đó các em có một cái nhìn hệ thống, tổng quát quá trình phát triển của lịch sử dân tộc mà các em đã phải học qua

20 bài

Khi học xong Chương II : Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1945, giáo viên

có thể dành một khoảng thời lượng nhất định để khái quát lại những nội dung chính

của Chương II nay qua một sơ đồ chi tiết (như Hình 7) sau đây (Trang 17) :