skkn rèn luyện năng lực viêt văn cho học sinh trung học phổ thông qua phản biện văn học

Đặt trong bối cảnh chung của ngành GD hiện nay, phát huy khả năngphản biện của học sinh trong dạy học văn nói chung, rèn luyện năng lực viết vănqua phản biện văn học nói riêng cũng góp p

RÈN LUYỆN NĂNG LỰC VIẾT VĂN CHO HỌC SINH THPT

QUA PHẢN BIỆN VĂN HỌC

1.2 Từ thực tế của đời sống xã hội, ngành GD&ĐT đặt ra yêu cầu phảiđào tạo được thế hệ người toàn diện, năng động, sáng tạo trong công việc Đồngthời có ý thức chủ động, tích cực bày tỏ quan điểm, lập trường trước những vấn

đề nảy sinh trong đời sống xã hội, hướng tới chân lí của mọi vấn đề Trong dạyhọc, tất cả các bộ môn cần rèn luyện cho học sinh biết tranh luận, phản biện vấn

đề, tạo thói quen tốt trong nhìn nhận, đánh giá các vấn đề trong cuộc sống Yêucầu mang tính cấp thiết ấy cũng góp phần thực hiện mục tiêu kết hợp dạy

“người” với dạy “chữ”, lí thuyết phải gắn với thực hành Khả năng phản biệncủa học sinh trong quá trình học tập sẽ giúp học sinh phát huy được tính chủđộng, sáng tạo trong học tập, rèn luyện được khả năng làm việc độc lập, làmviệc theo nhóm

1.3 Xu hướng chung của những nền giáo dục tiến bộ trên thế giới là xâydựng một nền giáo dục thực sự dân chủ Phản biện của học sinh trong quá trìnhdạy học, viết văn là một biểu hiện tích cực của một nền giáo dục dân chủ Rènluyện năng lực viết văn qua phản biện văn học là một trong những cách góp

phần xây dựng những giờ học đầy ắp không khí dân chủ và một nền giáo dụcdân chủ, tiến bộ

1.4 Giáo dục Việt Nam đang trên đường đổi mới theo xu hướng chungcủa giáo dục thế giới : dạy học hướng vào phát triển năng lực cho người học.Rèn luyện năng lực viết văn là một trong những nội dung quan trọng trong quátrình dạy học văn Làm tốt việc này, chắc chắn chất lượng dạy và học văn sẽđược nâng lên một mức đáng kể Đồng thời còn góp phần quan trọng phát triểncác kĩ năng sống cho học sinh

1.5 Đặt trong bối cảnh chung của ngành GD hiện nay, phát huy khả năngphản biện của học sinh trong dạy học văn nói chung, rèn luyện năng lực viết vănqua phản biện văn học nói riêng cũng góp phần quan trọng vào việc xây dựngtrường học thân thiện, học sinh tích cực Đẩy nhanh quá trình đổi mới căn bảntoàn diện giáo dục Việt Nam, thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội Đảng lầnthứ XI

Với những lí do trên, chúng tôi đã mạnh dạn đưa việc “Rèn luyện năng

lực viết văn cho học sinh THPT qua phản biện văn học” vào quá trình dạy học

văn Đặc biệt, việc xuất hiện đề thi phản biện trong kì thi tuyển sinh Đại họcnăm 2013 càng thôi thúc chúng tôi tổng kết và viết thành sáng kiến, báo cáo hộiđồng khoa học nhà trường và hội đồng khoa học Sở GD&ĐT Hưng Yên

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Theo quan sát của cá nhân thì ở Việt Nam, cho đến nay đã có nhiều ýkiến về việc cần đưa phản biện và phản biện văn học vào nhà trường, cũng nhưrèn luyện năng lực viết văn cho học sinh trong quá trình dạy học văn Các ýkiến được đăng tải trên các báo, tạp chí, các website Tuy nhiên, vẫn chưa có

một công trình nghiên cứu chính thức nào về vấn đề “Rèn luyện năng lực viết

văn cho học sinh THPT qua phản biện văn học”.

3 Mục đích nghiên cứu

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ Văn – THPT, rèn luyện vànâng cao năng lực viết văn cho học sinh, góp phần thực hiện thành công côngcuộc đổi mới phương pháp dạy học văn Đồng thời, phát huy tối đa tiềm nănghọc tập, nghiên cứu, sáng tạo của học sinh ở bộ môn Ngữ Văn, cấp THPT Bồi

dưỡng và nâng cao kĩ năng làm việc độc lập, làm việc theo nhóm, đặc biệt làgóp phần hình thành kĩ năng phản biện tích cực cho HS trong học tập hiện tạicũng như trong cuộc sống sau này.

4 Nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu và vận dụng những phương pháp rèn luyện năng lực viết văncho học sinh thông qua phản biện văn học

Sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau :

- Những phương pháp chính : Nghiên cứu lí luận ; Thực hành thông qua

hệ thống đề thi ;

- Những phương pháp kết hợp : Phân tích, suy luận logic ; So sánh ; Diễndịch; Quy nạp ;

5 Giả thuyết khoa học

Hiện nay, năng lực viết văn của học sinh THPT phần lớn là yếu, thậm chí

cả những học sinh có kiến thức văn học khá sâu, rộng vẫn rất lúng túng khi viếtbài làm văn, đặc biệt là việc bộc lộ ý kiến phản hồi, quan điểm riêng Nếu đượchướng dẫn rèn luyện năng lực viết văn theo hướng vận dụng phản biện thì cóthể nâng cao được năng lực viết văn cho học sinh Từ đó, nâng cao chất lượngdạy học bộ môn văn trong nhà trường THPT

6 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu về Phản biện khoa học, Phản biện xã hội, Phản biện trongdạy học Đề xuất những phương pháp rèn luyện năng lực viết văn cho học sinhTHPT Thực nghiệm tại trường THPT Trần Hưng Đạo Chỉ ra ưu điểm, tồn tạitrong vận dụng

7 Kế hoạch nghiên cứu, thời gian hoàn thành

- Từ tháng 6/2012 đến tháng 4/2013 : nghiên cứu và hoàn thành đề tài :

“Phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học văn” Đề tài

này đã hoàn thành và được Hội đồng khoa học Sở GD&ĐT Hưng Yên đánh giá

cao Đồng thời, vận dụng thử nghiệm phản biện văn học vào việc rèn luyện

năng lực viết văn cho học sinh THPT

- Song song với việc nghiên cứu, hoàn thành đề tài trên, từ tháng 1/2013:

nghiên cứu, vận dụng, hoàn thiện đề tài “Rèn luyện năng lực viết văn cho học

sinh THPT qua phản biện văn học” Nếu kết quả tốt, sẽ viết thành sáng kiến

Cơ sở lí luận để chúng tôi nghiên cứu đề tài này được kế thừa những nội

dung cơ sở lí luận của đề tài SKKN năm 2013 (Phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học văn) Trong đó chúng tôi đã nêu lên những cơ

sở lí luận cụ thể sau :

- Về thuật ngữ và khái niệm : chúng tôi đã nêu các thuật ngữ, khái niệm

sau : Phản biện (Opponency), Tư duy phản biện, Phản biện xã hội, Phản biện khoa học, Phản biện trong dạy học, Lập luận phản biện.

- Đồng thời, chúng tôi cũng đã trình bày rõ : Ý nghĩa của phản biện trong

dạy học ; Cấu trúc của phản biện ; Hình thức phản biện.

- Ở đây, chúng tôi xin trình bày bổ sung khái niệm Năng lực và Năng lực viết văn Đồng thời, làm rõ những tiêu chí đánh giá năng lực cảm thụ văn

chương cũng như những tiêu chí đánh giá năng lực viết văn của học sinh

+ Năng lực : Khái niệm này được sử dụng rộng rãi từ lâu Theo quan

điểm của những nhà tâm lý học “Năng lực là tổng hợp các đặc điểm, thuộc tính tâm lý của cá nhân phù hợp với yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo cho hoạt động đó đạt hiệu quả cao” Các năng lực hình

thành trên cơ sở của các tư chất tự nhiên của cá nhân nhưng không phải hoàntoàn do tự nhiên mà có, phần lớn do quá trình công tác, tập luyện mà được nângcao Tâm lý học chia năng lực thành các dạng khác nhau như năng lực chung và

năng lực chuyên môn Năng lực chung là năng lực cần thiết cho nhiều ngànhhoạt động khác nhau như năng lực phán xét tư duy lao động, năng lực khái quáthoá, năng lực tưởng tưởng … Năng lực chuyên môn là năng lực đặc trưng tronglĩnh vực nhất định của xã hội như năng lực tổ chức, năng lực âm nhạc, năng lựckinh doanh, hội hoạ, toán học Năng lực chung và năng lực chuyên môn cóquan hệ qua lại hữu cơ với nhau, năng lực chung là cơ sở của năng lực chuyênmôn, nếu chúng càng phát triển thì càng dễ thành đạt được năng lực chuyênmôn Ngược lại sự phát triển của năng lực chuyên môn trong những điều kiệnnhất định lại có ảnh hưởng đối với sự phát triển của năng lực chung

+ Năng lực viết văn : Năng lực viết văn được hiểu là tổng hợp những yếu

tố giúp người viết có được bài văn hay, hấp dẫn Chúng ta thường nói đếnnhững yếu tố sau : kiến thức văn học và kiến thức đời sống ; kĩ năng hành văn ;năng lực cảm thụ văn học ; khả năng lí giải vấn đề ; ý kiến phản hồi – phản biệnvăn học …

+ Những tiêu chí đánh giá năng lực cảm thụ văn chương của học sinh :

Cảm thụ văn học thực chất là sự chiếm lĩnh một đối tượng thẩm mỹ thôngqua con đường cảm xúc hóa của bản thân chủ thể Cảm xúc hóa vừa là dấu hiệu,

tiền đề vừa là nội dung của sự đồng hóa thẩm mĩ trước đối tượng Cảm xúc hóa

là dấu hiệu đặc trưng không thể thiếu của cảm thụ văn học

Cảm thụ văn học là một quá trình tâm lý phức tạp và đầy sáng tạo củangười đọc Người đọc đi từ vốn sống, vốn kinh nghiệm của cá nhân mình đếnđến vốn sống, vốn kinh nghiệm chung mà nhà văn đã khái quát trong hìnhtượng mới có thể rung cảm đồng cảm với nghệ sĩ được Quá trình sáng tác làquá trình khách quan hoá vốn sống của người nghệ sĩ, quá trình cảm thụ nghệthuật cũng là quá trình khách quan hoá vốn sống, vốn hiểu biết của người đọc

để tiếp thu được chân lí nghệ thuật Nếu không có sự nỗ lực chủ quan của ngườiđọc để đi gần với người sáng tác thì không bao giờ có được sự đồng cảm nghệthuật Bạn đọc đến với tác phẩm từ những thế giới tinh thần rất xa lạ với thếgiới của người sáng tác Chủ quan của người sáng tác vốn ổn định và định hìnhtrong hình tượng tác phẩm, nhưng chủ quan của người đọc lại rất linh hoạt, rất

sinh động, rất biến động Khi cảm thụ văn thơ phải luôn có sự huy động rất sâu

xa những kỷ niệm, những kinh nghiệm cá nhân để tiếp nhận tác phẩm Khôngphải có kinh nghiệm sống là đã hiểu ngay được tác phẩm mà cần có sự nỗ lựccủa nhiều năng lực nhận thức

Cảm thụ văn chương vừa mang tính chủ quan vừa mang tính khách

quan Tính chủ quan trong cảm thụ văn chương biểu hiện rất đa dạng Có khi

biểu hiện ra bằng sự tản mạn trong cảm thụ, hoặc qua hiện tượng liên tưởng phi văn bản, ngoài văn bản, có khi ở hiện tượng “thị sai” Hiện tượng thị sai là độ

sai trong nhìn nhận, đánh giá trong văn học Hiện tượng thị sai biểu hiện trênnhững phạm vi sau : Thị sai ở những nhà văn – thậm chí là những bậc thiên tàivăn học L.Tolstoi đánh giá về Shakespeare ; Bielinski đánh giá chủ nghĩa cổđiển Pháp là “tay sai của bọn hầu tước bự phấn”; Thị sai giữa nhà văn và bạn

đọc Bạn đọc hiểu không đầy đủ, không đúng ý đồ nhà văn Ví dụ : “Giọt nước mắt vầng trăng ; Long lanh trong đáy giếng” (Thanh Thảo) Thị sai giữa các

bạn đọc nói chung Cùng một vấn đề mà có nhiều cách lí giải khác nhau giữa

những bạn đọc khác nhau Ví dụ cách lí giải về câu thơ “Đầy buồng lạ, màu thâu đêm” (Nguyễn Trãi) Thị sai trong bản thân bạn đọc, ở những hoàn cảnh

khác nhau, tâm trạng khác nhau Thị sai có thể diễn ra đối với một tác giả

(phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân), một tác phẩm (Thề non nước - Tản Đà),

một hình ảnh, một chi tiết nghệ thuật Tùy trình độ chủ quan của mỗi người mà

độ thị sai trước tác phẩm khác nhau Có khi độ thị sai rất lớn, thoát li hẳn vănbản, sa vào những trường liên tưởng chủ quan, bất ngờ Thường đối với những

bạn đọc có tầm đón nhận quá thấp Tính khách quan trong cảm thụ văn chương

biểu hiện như sau : Về mối quan hệ giữa người đọc và tác phẩm, chính bản thân

tác phẩm quy định chiều hướng và hiệu suất cảm thụ ở người đọc Tính kháchquan trong cảm thụ nghệ thuật còn lệ thuộc vào sự khác nhau về thể loại,phương thức biểu hiện của tác phẩm (trữ tình khác tự sự, kịch) Việc lựa chọnhình thức nghệ thuật, phương thức biểu hiện cho tác phẩm là ý thức trách nhiệm

Phan Trọng Luận, “Văn học nhà trường, nhận diện - tiếp cận - đổi mới”, Nxb Đại học Sư phạm,

Hà Nội, năm 2009.

của người cầm bút Bản chất của hình tượng văn học, tính loại biệt của văn học

có ý nghĩa quyết định mạnh mẽ đối với hoạt động cảm thụ Sự khác nhau giữatiếp nhận một vấn đề khoa học và một tác phẩm văn học là do đối tượng nhậnthức – tác phẩm văn học quy định, không phải ý muốn của độc giả Chất lượngtác phẩm càng cao thì hiệu suất cảm thụ càng lớn Nội dung và phương thức

biểu hiện, chất lượng sáng tác quyết định hứng thú cảm thụ của người đọc.

Hoàn cảnh và điều kiện cảm thụ cũng chi phối hiệu suất cảm thụ văn chương

Những tiêu chí đánh giá năng lực cảm thụ văn chương của học sinh gồm :

- Năng lực tư duy hình tượng ngôn ngữ nghệ thuật.

- Khả năng cắt nghĩa, cảm thụ ý nghĩa của từ, câu, hình ảnh, chi tiết.

- Tính chủ quan và màu sắc cảm xúc trong quá trình cảm thụ.

- Khả năng phát hiện vấn đề.

- Khả năng tư duy, suy luận.

- Khả năng tư duy liên môn.

+ Những tiêu chí đánh giá năng lực viết văn của học sinh :

- Kiến thức (cơ bản ; rộng, sâu)

- Kĩ năng hành văn (chữ viết, dùng từ, đặt câu, dựng đoạn, diễn đạt, trình bày).

- Tính thuyết phục trong biện giải, lập luận.

- Ý kiến và khả năng tham gia phản biện (riêng, mới, hợp lí).

1.2 Cơ sở thực tiễn

- Trong đề tài sáng kiến kinh nghiệm năm 2013 (Phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học văn), chúng tôi đã trình bày những vấn

đề thuộc cơ sở thực tiễn có liên quan đến đề tài này như sau :

+ Phản biện trong dạy học ở những nước có nền giáo dục tiên tiến :

Các nước tiên tiến đã coi trọng phản biện trong dạy học, đây là cơ sở đáng tincậy để chúng ta mạnh dạn đưa phản biện vào trong dạy học ở cả bậc Đại học vàbậc THPT

+ Phản biện trong dạy học ở Việt nam : Ở Việt Nam, các nhà giáo dục

cũng đã quan tâm đến phát triển tư duy phản biện cho học sinh Việc đổi mớikiểm tra, đánh giá trong môn Ngữ Văn theo hướng tăng tính mở trong đề bài,nhất là phần nghị luận xã hội đã tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh chủ động,

sáng tạo trong trình bầy, lập luận theo quan điểm của mình Đó chính là cơ hộiphát huy khả năng phản biện của học sinh

+ Tính đặc thù của bộ môn Văn trong trường THPT : Môn Văn là môn

học đặc thù Nó vừa là khoa học vừa là nghệ thuật (nghệ thuật ngôn từ) Việccảm nhận, đánh giá một vấn đề văn học có thể thay đổi theo thời gian và theothị hiếu thẩm mĩ của mỗi người, mỗi thời đại Có những vấn đề hôm nay làđúng nhưng ngay mai thì chưa chắc, ngược lại, có những vấn đề ngày trước sainhưng bây giờ lại đúng Nhiều vấn đề có nhiều cách hiểu, gây tranh cãi nhiềuthập kỉ mà không tìm ra chân lí Vì vậy trong học văn, rất cần có cái nhìn mới,cách cảm mới để tìm ra những giá trị mới Học sinh như những bạn đọc sángtạo có thể lập luận để đưa ra chân lí đúng đắn hơn cho vấn đề Đặt trong bốicảnh đổi mới giáo dục hiện nay, mục tiêu đào tạo con người toàn diện, năngđộng, sáng tạo trong công việc thì việc phát huy khả năng phản biện của họcsinh lại cần hơn bao giờ hết Khi nhà trường phổ thông trang bị cho thế hệ trẻ tưduy phản biện cũng có nghĩa là đã trang bị cho các em khát vọng đổi mới vàkhát vọng thành công trong cuộc sống

+ Nhu cầu học tập, bộc lộ của học sinh hiện nay : Nhu cầu bộc lộ bản

thân của học sinh là một cơ sở quan trọng để phát huy tiềm năng học tập, khảnăng phản biện vấn đề

- Ở đây, chúng tôi xin trình bày bổ sung mấy cơ sở sau : việc đổi mớikiểm tra, đánh giá, hướng ra đề thi ; xu hướng hội nhập quốc tế yêu cầu ViệtNam phải tham gia chương trình PISA

1.2.1 Việc đổi mới kiểm tra, đánh giá, đổi mới hướng ra đề thi

Trong những năm gần đây, Bộ GD&ĐT liên tục yêu cầu toàn ngành phải

có những đổi mới kiểm tra, đánh giá học sinh Theo đó, hướng kiểm tra, đánhgiá, ra đề thi của môn Ngữ văn có mấy điểm tích cực sau đây :

- Đề thi mở : đây là hướng ra đề nhằm phát huy tính tích cực, chủ động

trong suy nghĩ, luận giải của học sinh Không có một đáp án duy nhất, chỉ cầnhọc sinh trình bày, lập luận vấn đề, thuyết phục được người đọc theo cách nghĩcủa mình một cách hợp lí, đều được chấp nhận và đánh giá cao

- Đề thi yêu cầu tính phản biện : đây là dạng đề thi mới xuất hiện năm

2013, với yêu cầu chống việc học vẹt, học tủ, ghi nhớ kiến thức máy móc Họcsinh có kiến thức cũng chưa chắc đã làm tốt được mà đòi hỏi phải có khả năngvận dụng kiến thức một cách linh hoạt sáng tạo Nhất là cần có quan điểm, nhìnnhận, đánh giá vấn đề theo suy nghĩ của bản thân Với dạng đề này, nếu họcsinh có khả năng phản biện văn học thì sẽ làm bài rất tốt

1.2.2 Xu hướng hội nhập quốc tế yêu cầu Việt Nam phải tham gia chương trình PISA

PISA (Programme for International Student Assessment) là Chương trình

đánh giá học sinh quốc tế) của OECD (Organisation for Economic Cooperationand Development), một Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế Với nhu cầu hộinhập quốc tế về lĩnh vực giáo dục, Việt Nam cần phải tham gia chương trìnhnày Vì vậy, ngày 27/10/2008 Phó thủ tướng, Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân cóvăn bản giao Bộ Giáo dục và Đào tạo tiến hành khẩn trương nhất để đăng kýViệt Nam tham gia Chương trình quốc tế đánh giá học sinh – PISA Ngày22/10/2009 Phó thủ tướng, Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân có thư gửi ôngAngel Gurria, Tổng Thư ký OECD đề nghị chấp nhận Việt Nam tham gia PISA

2012 Ngày 11/11/2009, OECD có thư chính thức gửi Phó thủ tướng, Bộ trưởngNguyễn Thiện Nhân về việc đồng ý để Việt Nam tham gia PISA

Tham gia PISA là một bước tích cực của hội nhập quốc tế về giáo dục đốivới Việt Nam Chúng ta có cơ hội và điều kiện để so sánh “mặt bằng” giáo dụcquốc gia với giáo dục quốc tế OECD sẽ đưa ra kết quả phân tích và đánh giá vềchính sách giáo dục quốc gia và đề xuất những thay đổi về chính sách giáo dụccho các quốc gia Điều này sẽ góp phần đổi mới phương pháp đánh giá, đưa racách tiếp cận mới về dạy – học, đánh giá và thi, cũng là bước chuẩn bị tích cựccho lộ trình đổi mới giáo dục sau 2015 của chúng ta

Điều quan trọng là, trong cách đánh giá của PISA ở lĩnh vực đọc hiểu(môn Văn) rất coi trọng đánh giá về tư duy logic, coi trọng ý kiến phản hồiriêng, lập luận hợp lí, thuyết phục

Với những cơ sở nêu trên, chúng tôi thấy việc Rèn luyện năng lực viết

văn cho học sinh THPT qua phản biện văn học là cần rất thiết, có tính khả

thi, cần phải làm ngay

Chương 2 THỰC TRẠNG NĂNG LỰC VIẾT VĂN CỦA HỌC SINH THPT

VÀ YÊU CẦU ĐỔI MỚI TRONG GD&ĐT

2.1 Tiềm năng phản biện ở học sinh

Như trên đã trình bày, học sinh ngày nay luôn có nhu cầu bộc lộ mình,nhất là trong những tình huống được động viên, khích lệ, có hứng thú Khi đó

mà có sự kết hợp với những hiểu biết sâu rộng vấn đề, sự định hướng khuyếnkhích của giáo viên thì các em sẽ thể hiện hết mình Không khí tiết học trở nên

“nóng” hơn!

Những tác phẩm văn học được đưa vào chương trình giảng dạy phần lớn

đã “thuộc về một thời” Đành rằng giá trị một tác phẩm Văn học có thể “bất khảbiến” nhưng các em lại là người của “hôm nay”, nhìn nhận đánh giá vấn đề luôn

có xu hướng từ góc nhìn của con người hiện đại Điều đó rất dễ dẫn đến tâmtrạng “bất hòa” với quá khứ, hay một sự “ấm ức” nào đó, hoặc có nhu cầu “đánhgiá lại” vấn đề Đó sẽ là nền tảng cho những phản biện bùng phát

Mặc dù không nhiều nhưng cũng có một bộ phận học sinh có đam mêVăn chương Các em miệt mài tìm tòi, đọc, suy nghĩ, sáng tạo Những học sinhnày hoàn toàn có thể “đổi mới” hay “bổ sung” chân lí mà thày đưa ra

2.2 Thực trạng phản biện của học sinh THPT hiện nay trong những giờ dạy học Văn

Trước hết, chúng ta thấy chương trình môn Ngữ Văn ở THPT có độ mởtương đối Nó thể hiện ngay ở sự phong phú của nội dung và kiểu bài học Nhất

là có sự bổ sung của phần nghị luận xã hội Mục tiêu dạy học của bộ môn Văncũng khá phức hợp Thêm vào nữa là tính chất đặc thù bộ môn Văn – vừa khoahọc, vừa nghệ thuật Điều đó có thể mở ra trước mắt người học cả một chân trời

tri thức và khả năng liên tưởng so sánh, cảm nhận, thẩm bình, đánh giá khônggiới hạn Thứ hai, việc đổi mới kiểm tra, đánh giá của bộ môn Ngữ Văn gần đâylàm sống dậy mạnh mẽ ý thức cá nhân người học Họ có thể thoải mái bộc lộquan điểm riêng của bản thân mà không sợ “chệch” ý thày Tiêu chí đúng, saiđược thay bằng lập luận có thuyết phục hay không? Đây là cơ hội để học sinhphát huy tối đa khả năng học tập, hiểu biết của mình Thứ ba, dù sao thì họcsinh vẫn là những người đi sau nên kho kinh nghiệm của thế hệ trước để lại rất

có giá trị Học sinh có thể sáng tạo trên kho kinh nghiệm đó Thứ tư, không khíhọc tập đầy ắp tính dân chủ của nền giáo dục hiện đại cũng tạo nhiều cơ hội chongười học phát huy tiềm năng sáng tạo của bản thân Trong bối cảnh hiện nay,toàn ngành đang thi đua “xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” thìtính sáng tạo của học sinh càng có điều kiện thăng hoa Thứ năm, sự tương tác

HS – HS, HS – GV trong quá trình dạy học nhiều khi làm lóe sáng trong ngườihọc những ý tưởng kì diệu Điều này khó có thể có đối với người nằm ngoài quátrình dạy học Thứ sáu, tài liệu tham khảo của bộ môn ngày càng phong phú, dễtìm Phương tiện đọc, lưu trữ cũng rất dễ dàng Điều này giúp học sinh mở rộngkiến thức cần thiết cho những phản biện khi có thể

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất cho những phản biện của học sinh trong dạyhọc nói chung và dạy học Văn nói riêng có lẽ là tư duy phản biện ở cả thày vàtrò Dường như những quan điểm truyền thống với những bức tường thành tíchkhổng lồ vẫn chưa sẵn sàng đón tiếp tư duy phản biện Phần lớn giáo viên hiệnnay, khi đứng trên bục giảng đều không muốn học sinh phản biện lại những gìmình nêu ra Có nhiều lí do khác nhau Danh dự Uy tín Hạn chế về chuyênmôn (ở một bộ phận giáo viên)… Thậm chí, có người gay gắt hơn thì coi phảnbiện của học sinh là hành vi vô lễ (cãi thày) Giáo viên không có thói quen nhậnlỗi trước học trò (khi có lỗi) mà chỉ quen “luôn đúng”, duy nhất đúng trướcchúng Vì lẽ đó mà học sinh cũng ít biểu hiện (ít dám) phản biện, chưa kể phảnbiện gay gắt Có chỗ không thuyết phục, nhiều khi chịu ấm ức hoặc rơi vào chủnghĩa A.Q – thày nói chỉ có đúng! Nói đúng ra thì học sinh Việt Nam chưa cóthói quen nghi ngờ kiến thức Bên cạnh đó, ngày nay không có nhiều học sinhthật sự yêu thích, say sưa môn Văn Mà không đam mê thì không có động lực,

hứng thú để tìm tòi, nghiên cứu, sáng tạo Vì vậy, thày nói sao thì nghe thế (15hay 14 gật tất) Không những thế, điều kiện kiến thức, môi trường học tập, thờigian tiết học, bài học cũng còn nhiều bất cập Chương trình vẫn ôm đồm, nặngtính hàn lâm, nhiều đơn vị kiến thức không cần thiết những vẫn phải học, gâynhàm chán Kiến thức nặng, quá tải thì học sinh chỉ lo “tải” cho hết đã, còn đâu

mà nghĩ để nghi ngờ hay phản biện gì

Mặc dù có những khó khăn như đã nói trên nhưng vẫn có những dấu hiệucủa phản biện trong dạy học Văn hiện nay Trước hết, đó là những thắc mắc saubài học Sau những tiết học Văn, nhất là những tiết học về những văn bản đặcsắc thường có những em thực sự quan tâm đến bài học, có những băn khoăn vềmột nội dung nào đấy mà thày trò vẫn chưa giải quyết thấu đáo, chưa thuyếtphục do hạn chế về thời gian Chẳng hạn, có học sinh đã chia sẻ sự băn khoănnày : em vẫn chưa thực sự cảm nhận hết được tình cảm của Thanh Thảo dànhcho G.Lorca mặc dù biết đó là tình cảm rất sâu sắc ; sự đồng điệu của hai tâmhồn ấy liệu có làm cho các nghệ sĩ Việt Nam chạnh lòng Em rất thích truyện

ngắn Nguyễn Minh Châu, nhất là Chiếc thuyền ngoài xa, Bến quê … song em

có cảm giác hình như Nguyễn Minh Châu còn muốn nói gì đó qua Chiếc thuyền ngoài xa mà người đọc chưa tìm ra Nó không chỉ là “tuyên ngôn nghệ thuật”

mà còn là “bản di chúc nghệ thuật” Đọc tùy bút Sông Đà của Nguyễn Tuân rấtkhó chịu vì những câu văn dài đuỗn, lắm thành phần phụ lắt léo, những so sánhthì lạ, chẳng biết ông dựa trên tiêu chí nào!

Bên cạnh đó là những câu hỏi mang tính khám phá Tôi có thói quen kếtthúc mỗi tiết học bằng một câu hỏi : có em nào còn băn khoăn, thắc mắc hay hỏithêm gì về vấn đề/ bài này nữa không? Đã không ít lần tôi nhận được những câuhỏi rất hay từ học sinh Chẳng hạn : Gọi vẻ đẹp của người vợ nhặt (trong truyệnngắn Vợ nhặt – Kim Lân) là “vẻ đẹp khuất lấp” liệu có gượng gạo, bởi vì đó là

vẻ đẹp vượt lên trên hoàn cảnh cơ mà? Ánh mắt của ông lão sơn tràng đầy vẻ lolắng khi nhìn ra ngoài mặt phá (lúc này chỉ còn duy nhất một chiếc thuyền vó)nói lên điều gì? Nguyễn Minh Châu có gửi gắm gì ở ánh mắt ấy không? Trong

Đây thôn Vĩ Giạ có những dấu hiệu của thơ tượng trưng, siêu thực không?

Do hạn chế về thời gian cũng như đặc thù của môn Văn nên không phảivấn đề nào đưa ra cũng giải quyết dứt điểm trong giờ học được Những tìnhhuống còn bỏ ngỏ trong các bài học luôn là xuất phát điểm cho những tìm tòi,khám phá, sáng tạo của học sinh, nhất là những học sinh yêu thích và say mêmôn Văn (tuy số này không nhiều) Chẳng hạn : nếu cứ nhất định, khăng khăng(thậm chí kể cả việc gọi hồn Hàn Mặc Tử mà hỏi) phải hiểu cho ra lẽ khuôn

“mặt chữ điền” kia là của ai? Hay chi tiết “Gục trên súng mũ, bỏ quên đời” (trong Tây Tiến) là hi sinh hay chỉ thiếp đi vì mệt? Câu thơ “không ai chôn cất tiếng đàn” (Đàn ghi ta của Lorca) hiểu thế nào thì thuyết phúc? Đành rằng, nghệ thuật là lĩnh vực tinh thần không thể “chôn” nhưng đã có những “tiền lệ” : “Hỡi tuổi trẻ! Hãy giết chết Booc-ghêt!” (lời Booc-ghết) ; “Hãy chôn Thơ mới” (Trần

Dần)

2.3 Thực trạng năng lực viết văn của học sinh THPT

Để khách quan trong nghiên cứu, chúng tôi đã tiến hành một cuộc điềutra, thu thập thông tin học văn trên diện rộng với khoảng 1000 học sinh (Phiếulấy thông tin học tập – xem phần phụ lục) và thu được kết quả khá chân thực.Khoảng 20% học sinh được hỏi thú nhận rằng mình yếu mọi mặt (cả kiến thức

và kĩ năng hành văn) Khoảng 30% công nhận mình còn yếu kém, hổng về kiếnthức bộ môn và 37% thừa nhận kĩ năng hành văn còn yếu Đặc biệt, có tới trên80% học sinh trả lời rằng trong bài viết của mình không có tính sáng tạo, sứcthuyết phục chưa cao, hoặc chưa từng có hay rất ít khi vận dụng phản biện trongbài viết của mình

Qua lấy thông tin thực tế bằng phương pháp khảo sát, chúng tôi thấyrằng, đa số học sinh học văn chỉ nhớ và hiểu được kiến thức cơ bản từ nhữngbài giảng của thày cô – theo kiểu ghi nhớ máy móc mà chưa có ý thức vận dụngsáng tạo trong làm bài thi cũng như trong cuộc sống Nói cách khác là năng lựcvận dụng của các em rất yếu Nhiều em thường xuyên lệ thuộc tài liệu cả trongkhi học lẫn trong khi làm bài thi Nhiều em nói không dám nêu ý kiến riêng vì

sợ sai, sợ giáo viên trừ điểm

Với thực trạng này, chúng tôi nghĩ, cùng với việc hướng dẫn các em vềkiến thức cơ bản, rèn luyện kĩ năng hành văn nói chung thì một điều khá quan

trọng là phải rèn luyện cho các em năng lực viết văn thông qua phản biện vănhọc.

Chương 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN NĂNG LỰC VIẾT VĂN CHO HỌC SINH THPT

QUA PHẢN BIỆN VĂN HỌC

3.1 Điều kiện vận dụng phản biện vào bài làm văn của học sinh

Để có thể vận dụng phản biện vào bài làm văn của học sinh THPT, cần có

sự xuất hiện của những điều kiện sau :

- Cả thày và trò phải có tư duy phản biện

- Học sinh phải có hiểu biết sâu rộng vấn đề

- Giáo viên phải thực sự coi trọng tính dân chủ trong giáo dục

- Đề Văn phải có tình huống phản biện

Như đã nói ở chương 1, những phản biện của học sinh có thể đúng, thuyếtphục, có thể sai, không thuyết phục, điều đó không quan trọng Quan trọng làqua phản biện, người học thể hiện tinh thần chủ động, tích cực, sáng tạo củamình Khoảng cách thày – trò được rút ngắn

3.2 Hình thành năng lực viết Văn cho học sinh thông qua việc phát huy khả năng phản biện của họ trong học Văn

Trong đề tài nghiên cứu Phát huy khả năng phản biện của học sinh THPT trong dạy học văn, năm 2013, chúng tôi đã trình bày rất kĩ 8 biện pháp, bao gồm

:

Biện pháp 1 : Bồi dưỡng tư duy phản biện cho học sinh

Biện pháp 2 : Tăng cường rèn luyện kỹ năng phản biện

Biện pháp 3 : Bồi dưỡng kiến thức chuyên sâu theo chuyên đề, tổ chức chuyên đề ngoại khóa

Biện pháp 4 : Khích lệ, động viên, mở đường

Biện pháp 5 : Tạo không khí đối thoại, tự do dân chủ

Biện pháp 6 : Linh hoạt xuất - ẩn

Biện pháp 7 : Phép thử

Biện pháp 8 : Kết hợp những hình thức, phương pháp, biện pháp, kĩ thuật dạy học khác như : với đối thoại ; với dự án ; với tổ chức trò chơi ; với các kĩ thuật “bể cá”, “khăn phủ bàn”

Trong công trình này, chúng tôi coi những biện pháp trên đây như là nềntảng, cơ sở để đi vào rèn luyện năng lực viết văn cho các em Và đây mới là nộidung trọng tâm của công trình nghiên cứu này

3.3 Rèn luyện năng lực viết Văn cho HS THPT thông qua các đề văn

cụ thể, nhất là những đề văn có tính chất phản biện

3.3.1 Các cấp độ phản biện trong đề văn

3.3.1.1 Phản biện ở cấp độ chi tiết

Ở cấp độ này, đề bài yêu cầu cảm nhận và đánh giá về một hoặc hoặc vàichi tiết hay, đặc sắc trong tác phẩm văn học, thường là tác phẩm văn xuôi.Trong đó, có trình bày ý kiến riêng, có tham gia tranh luận với những ý kiếnkhác, phản biện vấn đề nhằm đưa ra giá trị thực sự của chi tiết nghệ thuật Ví dụ :

Đề 1 :

Trong truyện “Chuyện chức phán sự đền Tản Viên”, để chứng minh cho tính cách khảng khái, nóng nảy, cương trực của Ngô Tử Văn, tác giả Nguyễn

Dữ đã kể về hành động đốt đền của nhân vật này Thái độ của người đọc về chi

tiết này rất khác nhau : có người ủng hộ ; có người phản đối ; lại có người vừaủng hộ, vừa phản đối

Anh/chị có ủng hộ hành động của Ngô Tử Văn không? Hãy giải thích câutrả lời của mình?

Đề 2 :

Trong tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân, ngay sau câu nói đùa của anh Tràng : “Này nói đùa chứ có về với tớ thì ra khuân hàng lên xe rồi cùng về”, nhân vật người vợ nhặt về thật Anh Tràng đã : “Chậc, kệ!”

Về chi tiết này, có người đã trách anh Tràng : “kệ” là thái độ vô trách nhiệm, không biết có nuôi nổi không mà lại đồng ý đưa cô ta về ; người khác lại

bày tỏ sự cảm thông : ở vào hoàn cảnh rất éo le, anh Tràng hành động như vậy thật dũng cảm.

Anh/chị suy nghĩ như thế nào về chi tiết này?

Đề 3 :

Nhân vật cụ Mết trong truyện ngắn Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành

có nói : “Không có cây gì mạnh bằng cây xà nu đất ta” Có ý kiến cho rằng : câu nói này khẳng định sức sống mạnh mẽ của cây xà nu ; lại có ý kiến cho rằng : câu nói này thể hiện sức sống kiên cường của nhân dân làng Xô Man.

Ý kiến của anh/chị về chi tiết này như thế nào?

3.3.1.2 Phản biện ở cấp độ hình tượng

Ở cấp độ này, đề bài yêu cầu cảm nhận và đánh giá về một hoặc hoặc vàihình tượng nghệ thuật trong tác phẩm văn học Trong đó, có trình bày ý kiếnriêng, có tham gia tranh luận với những ý kiến khác, phản biện vấn đề nhằm đưa

ra giá trị thực sự của hình tượng nghệ thuật Ví dụ :

Đề 4 :

Về hình tượng Tnú trong truyện ngắn Rừng xà nu của Nguyễn Trung

Thành, có ý kiến cho rằng : Tnú điển hình cho tính cách con người Tây Nguyên.

Ý kiến khác thì nhấn mạnh : Tnú điển hình cho con đường đấu tranh cách mạng của người làng Xô Man.

Từ cảm nhận của mình về hình tượng này, anh/chị hãy bình luận những ý kiến trên và nêu ý kiến đánh giá về hình tượng Tnú

Đề 5 :

Về hình tượng người lính trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng, có ý

kiến cho rằng : người lính ở đây có dáng dấp của các tráng sĩ thuở trước Ý kiến khác thì nhấn mạnh : hình tượng người lính mang đậm vẻ đẹp của người chiến sĩ thời kháng chiến chống Pháp

Từ cảm nhận của mình về hình tượng này, anh/chị hãy bình luận những ýkiến trên (1)

Đề 6 :

( 1), (2)

Trích Đề thi ĐH, khối C, năm 2013

Có ý kiến cho rằng : sự nhẫn nhục của nhân vật Từ (Đời thừa - Nam

Cao) không đáng trách, chỉ đáng thương ; còn sự nhẫn nhục của người đàn bà

hàng chài (Chiếc thuyền ngoài xa - Nguyễn Minh Châu) thì vừa đáng thương

vừa đáng trách

Từ cảm nhận của mình về hai nhân vật này, anh/chị hãy bình luận ýkiến trên (2)

Đề 7 :

Nhận định về niềm khát khao tận hưởng sự sống trong bài thơ Vội vàng

của Xuân Diệu, từng có ý kiến cho rằng : đó là tiếng nói của cái tôi vị kỉ tiêu cực Lại có ý kiến khẳng định : đó là tiếng nói của cái tôi cá nhân tích cực

Từ cảm nhận của mình về niềm khát khao đó, anh/chị hãy bình luậnnhững ý kiến trên (3)

Đề 8 :

Về nhân vật Phùng trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của

Nguyễn Minh Châu, có ý kiến cho rằng : nét nổi bật ở người nghệ sĩ này là một tâm hồn nhạy cảm và say mê cái đẹp thơ mộng của cảnh vật Ý kiến khác thì nhấn mạnh: vẻ đẹp sâu xa của nghệ sĩ Phùng chính là một tấm lòng đầy trăn trở, lo âu về thân phận con người

Từ cảm nhận của mình về nhân vật Phùng, anh/chị hãy bình luận những ýkiến trên (1)

3.3.1.3 Phản biện ở cấp độ đoạn trích, tác phẩm

Ở cấp độ này, đề bài yêu cầu cảm nhận và đánh giá về một đoạn tríchhoặc tác phẩm, văn xuôi hoặc thơ Trong đó, có trình bày ý kiến riêng, có thamgia tranh luận với những ý kiến khác, phản biện vấn đề nhằm đưa ra giá trị thực

sự của đoạn trích hoặc tác phẩm nghệ thuật Ví dụ :

Có ý kiến cho rằng : trong bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử, ở

khổ thơ đầu là bức tranh thiên nhiên thôn Vĩ chân thực, đầy sức sống ; ở khổ thơ thứ hai lại là một bức tranh tâm cảnh mang đậm nỗi buồn, bi kịch.

Từ cảm nhận của mình về hai khổ thơ đầu trong bài thơ này, anh/chị hãybình luận ý kiến trên

Đề 10 :

Nói về cảnh ông Huấn Cao cho chữ viên quản ngục (trong Chữ người tử tù – Nguyễn Tuân), có người cho rằng : đây là “sự nổi loạn của cái đẹp” (2) ; một

người khác lại nhận định : đó là “sự tỏa sáng của những tấm lòng”

Ý kiến của anh/chị như thế nào?

Đề 11 : Về truyện ngắn Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi,

có ý kiến cho rằng : tác phẩm thành công ở chỗ đã xây dựng được hình tượng dòng sông truyền thống, từ đó ngợi ca chủ nghĩa anh hùng cách mạng – miền Nam trong khói lửa chiến tranh ; lại từng có ý kiến rằng : thành công của tác phẩm chính ở chỗ, từ không gian gia đình, nhà văn đã nhìn ra cả cuộc kháng chiến hào hùng của dân tộc.

Từ việc phân tích truyện ngắn Những đứa con trong gia đình của Nguyễn

Thi, anh/chị hãy bình luận những ý kiến trên

3.3.1.4 Phản biện ở cấp độ quan điểm, phong cách nghệ thuật

Ở cấp độ này, đề bài yêu cầu cảm nhận và đánh giá về một quan điểmhoặc phong cách nghệ thuật Trong đó, có trình bày ý kiến riêng, có tham giatranh luận với những ý kiến khác, phản biện vấn đề nhằm đưa ra giá trị thực sựcủa một quan điểm hoặc phong cách nghệ thuật của một tác giả cụ thể Đây làcấp độ khó, chỉ dành cho đối tượng học sinh giỏi văn thuộc đội tuyển cấp tỉnh,cấp quốc gia Ví dụ :

Đề 12 :

(2) Nguyễn Văn Tùng, “Tác phẩm văn học trong nhà trường, những vấn đề trao đổi”, Nxb ĐHQG Hà Nội,

2000, tập 2