skkn dạy học văn bản “đàn ghi ta của lorca” (thanh thảo) theo hướng khai thác chất thơ của tác phẩm

Nhưng khó không có nghĩa là không thể có cách hiểu cụ thể về chất thơ bởi tác phẩm văn chương không phải là một cái gì thần bí , siêu việt, văn học gắn liền với cuộc sống và là sản phẩm

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Dạy học văn bản “Đàn ghi ta của Lorca” (Thanh Thảo) theo hướng khai thác chất thơ của tác phẩm

Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Giang

Giáo viên trường THPT Mỹ Hào

Mỹ Hào, tháng 4 năm 2014

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU Trang

1 Lí do chọn đề tài………2

1.1.Cơ sở lí luận……… 2

1.2 Cơ sở thực tiễn……….2

2.Mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu………4

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu………4

4.Phương pháp nghiên cứu……….4

CHƯƠNG 1: VAI TRÒ CỦA CHẤT THƠ TRONG DẠY HỌC THƠ TRỮ TÌNH…….7

1.1 Quan niệm về chất thơ trong tác phẩm văn học………7

1.1.1 Chất thơ trong thơ trữ tình………11

1.1.2 Chất thơ trong thơ mang dáng dấp tượng trưng, siêu thực……….13

1.1.3 Tác động tích cực của chất thơ trong tác phẩm văn chương đến hứng thú tiếp nhận và cảm xúc thẩm mĩ của học sinh trong quá trình dạy học………16

1.2 Đánh giá thực trạng dạy học bài thơ “Đàn ghi ta của Lorca” ở trường THPT chương trình sách giáo khoa ngữ văn (Ban cơ bản)………21

CHƯƠNG 2: CÁCH THỨC VẬN DỤNG CHẤT THƠ TRONG “ĐÀN GHI TA CỦA LORCA” VÀO DẠY HỌC BÀI THƠ……… 24

2.1 Biểủ hiện của chất thơ trong Đàn ghi ta của Lorca……… 24

2.2 Một thế giới hình tượng, hình ảnh đa sắc màu văn hóa trong tư duy thơ của Thanh Thảo……….24

2.3 Sự đồng điệu về tâm hồn giữa cái tôi trữ tình và đối tượng trữ tình……… 30

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM……… 39

3.1 Mục đích thực nghiệm……… 39

3.2 Yêu cầu thực nghiệm………39

3.3 Thời gian và địa bàn thực nghiệm………39

3.4 Nội dung và phương pháp tiến hành thực nghiệm……… 39

3.5 Thiết kế giáo án thực nghiệm……… 40

3.6 Kết quả thực nghiệm………64

3.7 Đánh giá kết quả thực nghiệm……….64

KẾT LUẬN………66

PHẦN MỞ ĐẦU

1.Lí do chọn đề tài

1.1 Cơ sở lí luận

Thi phẩm “Đàn ghi ta của Lorca” (Thanh Thảo) được lựa chọn và đưa vào chương trình ngữ văn 12, tập I từ năm 2008 đến nay đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu văn học, giáo viên và học sinh Đây là một bài thơ hay và độc đáo

cả về phương diện nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật, là một thi phẩm xuất sắc nhất của Thanh Thảo đồng thời là một sáng tác tiêu biểu cho xu hướng cách tân thơ Việt trong giai đoạn văn học sau 1975 Tác phẩm được viết theo khuynh hướng thơ tượng trưng, siêu thực với cách biểu đạt mới lạ Nhưng để cảm hiểu được cái hay, cái mới của bài thơ này lại là một thách thức không nhỏ với người dạy và người học.Chính vì vậy, việc giảng dạy của giáo viên, học tập của học sinh về bài thơ trên không dễ thành công Đối với học sinh, bài thơ trên khó học bởi lối biểu đạt

và cách sử dụng ngôn từ hết sức lạ của Thanh thảo khiến các em lúng túng trong cách giải mã ngôn từ, dẫn đến khó liên tưởng, tưởng tượng nhiều chi tiết, hình ảnh trong tác phẩm Đối với giáo viên, bài thơ trên khó dạy ở chỗ: đây là bài thơ có lối

sử dụng hình ảnh táo bạo, ngôn ngữ giàu giá trị biểu trưng có khả năng mở ra nhiều tầng bậc ý nghĩa và liên tưởng phong phú Nhiều giáo viên đã dạy bài thơ này như dạy một truyện vì mải mê hướng dẫn học sinh tìm hiểu vẻ đẹp của hình tượng Lorca

mà quên mất đây là bài thơ của Thanh Thảo, là tấc lòng tri âm, tiếng nói cảm thông sâu sắc, sự đánh giá cao của Thanh Thảo với Lorca… Việc xác định chủ đề tư tưởng bài thơ và các tầng ý nghĩa của các hình ảnh thơ không hề đơn giản và không

dễ thống nhất nếu không đưa ra được cách cắt nghĩa, lí giải phù hợp Thực tế cho thấy đã có nhiều cách hiểu xa rời văn bản thậm chí sai lệch về giá trị đích thực của bài thơ

khách quan phần nên thơ của nó, cung cấp cho nó một dáng hình, một các giải thích, một lí tưởng đẹp Đó chính là nhiệm vụ chung của nghệ thuật và trực tiếp của thi ca Chất thơ của một tác phẩm văn học không phải là vấn đề dễ xác định nói như nhà văn Nguyễn Tuân “Định nghĩa về chất thơ cho thật chính xác và toàn thập tôi thấy cũng khó như định nghĩa chất uymua” Nhưng khó không có nghĩa là không thể có cách hiểu cụ thể về chất thơ bởi tác phẩm văn chương không phải là một cái

gì thần bí , siêu việt, văn học gắn liền với cuộc sống và là sản phẩm tinh thần của

người nghệ sỹ thì hành trình khám phá chất thơ trong tác phẩm văn học thực chất

là tìm hiểu cái đẹp làm xúc động lòng người đó cũng chính là bản chất của văn chương muôn đời Khám phá chất thơ của tác phẩm văn học trước hết phải bắt đầu

từ ngôn ngữ nghệ thuật của văn bản thơ văn Bởi ngôn ngữ chính là chất liệu, là phương tiện biểu hiện mang tính đặc trưng của văn học, ngôn ngữ là yếu tố đầu tiên

mà nhà văn, nhà thơ sử dụng để sáng tạo ra tác phẩm, nói như Maiacôpxki:

Phải phí tốn ngàn cân quặng chữMới thu về một chữ mà thôi Những chữ ấy làm cho rung độngTriệu trái tim trong hàng triệu năm dài

Và cũng chính từ những kí hiệu đầy bí ẩn ấy giúp cho chúng ta khám phá những tầng bậc ý nghĩa sâu xa và định hướng đúng đắn giá trị đích thực của một tác phẩm văn học Thực tế trong rất nhiều giờ dạy văn hiện nay, giáo viên chưa thật sự chú trọng đến điều này.Việc đọc văn bản chỉ được tiến hành trong một khoảng thời gian rất hạn hẹp hoặc chỉ cho học sinh đọc lấy lệ Điều này thể hiện rõ trong các khâu thiết kế giáo án cho giờ dạy Giáo viên chủ yếu giúp các em có kiến thức, biết khai thác tác phẩm theo đặc trưng thể loại mà không chú ý nhiều đến chất văn, chất thơ được thể hiện qua tác phẩm Xuất phát từ những lí do trên, tôi nghiên cứu đề tài: Dạy học văn bản “Đàn ghi ta của Lorca” (Thanh Thảo) theo hướng khai thác chất thơ của tác phẩm Với mong muốn có những đóng góp cho việc học tập và giảng dạy tác phẩm được thành công hơn

2.Mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1.Mục đích nghiên cứu

- Khẳng định giá trị về mặt nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật của bài thơ

- Đề xuất cách thức dạy bài thơ này có hiệu quả

2.2.Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu chất thơ của tác phẩm Đàn ghi ta của Lorca (Thanh Thảo)

- Hướng dẫn học sinh đọc, vận dụng chất thơ trong quá trình đọc- hiểu bài thơ

“Đàn ghi ta của Lorca”

- Thiết kế giáo án theo những nội dung trên để thực hiện các nhiệm vụ dạy học

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1.Đối tượng nghiên cứu

- Cơ sở lí luận về nội dung chất thơ của tác phẩm “Đàn ghi ta của Lorca”

- Nghiên cứu, phân tích giáo án và giờ dạy của đồng nghiệp về văn bản Đàn ghi ta của Lorca (Thanh Thảo) (Ngữ văn 12- tập I) tại trường THPT Mỹ Hào – Tỉnh Hưng Yên

3.2.Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ SKKN của mình, chúng tôi tập trung nghiên cứu việc vận dụng chất thơ của tác phẩm trong quá trình dạy đọc- hiểu bài thơ

4.Phương pháp nghiên cứu

- Tổng hợp, khái quát, lựa chọn lại những vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài

- Khảo sát thực tiễn dạy học bài thơ Đàn ghi ta của Lorca ở lớp 12 theo sách giáo khoa ( Ban cơ bản)

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm (điều tra, phỏng vấn, phương pháp chuyên gia….)

CHƯƠNG 1 VAI TRÒ CỦA CHẤT THƠ TRONG DẠY HỌC THƠ TRỮ TÌNH

1.1 Quan niệm về chất thơ trong tác phẩm văn học

Trong sáng tác văn học nghệ thuật, chất thơ được xem như một đặc tính quan trọng đem lại sự cuốn hút kì diệu cho hình tượng nghệ thuật và tác phẩm Chất thơ biểu hiện ở cái đẹp của ngôn ngữ và âm điệu, cái đẹp của cảm xúc và ý tưởng…

Chất thơ chính là sự khám phá cuộc sống bằng nghệ thuật đa dạng, độc đáo đem lại vẻ đẹp và xúc động tâm hồn cho người đọc Thông thường người ta cho rằng

chất thơ là một thuộc tính chỉ riêng thơ mới có Nhưng thực ra chất thơ có thể tìm thấy trong cả những thể loại văn học khác như văn xuôi ( tiểu thuyết, truyện ngắn, tản văn….), kịch… Chất thơ được tạo nên từ những hình ảnh đẹp, giàu sức biểu cảm, từ những ngôn từ giàu nhạc điệu, bay bổng thanh thoát….Vậy là “ cái chất trữ tình bay bổng, diệu kì của hình ảnh , âm điệu, ngôn ngữ…vốn là của thơ ca, đến một lúc nào đó lại có thể tìm thấy trong hầu hết các thể loại”

Tác phẩm văn chương chính là sự thẩm thấu của nhà văn về cái đẹp trong cuộc sống và nghệ thuật Người ta thường nói đến chất thơ trong tác phẩm văn học

và trong đời sống, khi nói đến chất thơ là nói đến nhân tố thuộc nội dung, chất thơ

có thể nằm đây đó trong cuộc sống ở những mặt kết tinh tiêu biểu, hoặc ở trong văn xuôi Nhưng nói như thi hào Huy Gô, chất thơ bộc lộc một cách diễn cảm, mầu sắc qua cấu trúc của ngôn ngữ thi ca

Trong đời sống hàng ngày, khi nói đến chất thơ thường có thói quen nghĩ đến cái gì đẹp, thơ mộng, lí tưởng, bay bổng như một khung cảnh thiên nhiên thơ mộng, sơn thủy hữu tình, một người con gái đẹp, một tâm hồn lãng mạn Người ta ít nghĩ hơn đến chất thơ trong những cảnh đời lam lũ, mệt nhọc hay những cảnh tượng bề bộn, tăm tối Quan niệm trên dường như đã trở thành một thói quen trong cảm nghĩ của nhiều người, tuy có phần đúng nhưng chưa đủ Cần thấy rằng có đối tượng nên thơ và đối tượng không nên thơ, biết phát hiện ở đối tượng khách quan phần nên thơ của nó, cung cấp cho nó một dáng hình, một cách giải thích, một lí tưởng đẹp Đó là nhiệm vụ chung của nghệ thuật và trực tiếp của thi ca

Khác với chất thơ trong đời sống thường được quan niệm như một cái gì đẹp, thơ mộng, tồn tại khách quan, chất thơ trong nghệ thuật bao gồm sự thống nhất giữa những phẩm chất của đối tượng khách quan với cảm hứng sáng tạo chủ quan của nhà thơ Thực tế khách quan được chọn lọc ở những mặt kết tinh tiêu biểu, ở những chi tiết, hình ảnh chân thực là tiền đề trực tiếp để tạo nên chất thơ, chính hiện thực phong phú đó có tác dụng gây cảm xúc và góp phần biểu hiện thành cảm xúc thẩm

mỹ Nhưng nhân tố quan trọng hơn cả để tạo nên chất thơ chính là phần cảm xúc và suy nghĩ chủ quan của người nghệ sĩ Những hình tượng thơ ca chân chính đều chứa đựng một lí tưởng đẹp, một sức tưởng tượng phong phú và những cảm xúc lắng đọng sâu sắc Chất thơ là một phẩm chất tổng hợp được tạo nên từ nhiểu nhân tố Những nhân tố này cũng có thể có trong nội dung cấu tạo của các thể loại khác, nhưng ở thơ biểu hiện tập trung hơn và được hòa hợp, liên kết một cách vững chắc tạo nên những phẩm chất mới

Xác định chất thơ là một vấn đề khó, rất khó Đúng như nhà văn Nguyễn Tuân nhận xét “Định nghĩa về chất thơ cho thật chính xác và toàn thập, tôi thấy nó cúng khó như định nghĩa cho chất uymua (humour) Nhưng khi chúng ta quan niệm

“thơ không phải là cái gì thần bí, siêu việt, thơ gắn liền với cuộc sống, với tâm hồn con người và năng lực sáng tạo của người nghệ sĩ thì việc tìm hiểu chất thơ lại là cần thiết và quan trọng để làm cơ sở lí luận đi vào địa hạt thơ ca.”

Chất thơ trong tác phẩm văn học trước hết gắn liền với sự rung động và cảm xúc trực tiếp Nếu xem bản chất giàu cảm xúc là một năng lực tinh thần thuộc về bản chất của người nghệ sĩ thì điều đó trước hết phải có ở người thi sĩ, Nói như Xuân Diệu :

“Là thi sĩ nghĩa là ru với gió

Mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây

Để linh hồn ràng buộc với muôn dây”

Cảm xúc là nhân tố quan trọng tạo nên hình tượng Có nhiều cách để tạo nên cảm xúc như qua miêu tả hình ảnh, hoặc qua liên tưởng, so sánh hoặc qua nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ Nhưng điều quyết định chính là ở tấm lòng vì “thơ là tiếng lòng” (Ngô Giang Tiệp- đời Thanh) “Thơ từ trái tim đi và trở về với trái tim” (Worthworth)

Chất thơ trước hết là ở tấm lòng nhưng chất thơ cũng bắt nguồn từ hiện thực cuộc sống muôn màu Một bức tranh thiên nhiên, một khung cảnh lao động của con người, hay một cảnh đời lam lũ… Cũng là tiền đề làm nên vẻ đẹp nên thơ của tác phẩm văn học Trong tác phẩm văn học nhất là trong thơ có nhiều câu được cấu tạo nên chủ yếu bằng cảm xúc, bằng thuần túy chất liệu của tâm hồn

“Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ

Mặt trời chân lí chói qua tim

Hồn tôi là một vườn hoa lá

Rất đậm hương và rộn tiếng chim”

(Tố Hữu)

Tuy nhiên, những cảm nghĩ của nhà thơ phải lấy điểm tựa ở phần hiện thực được chọn lọc Trong thơ rất cần đến những bức tranh về đời sống hiện thực.Tuy nhiên hiện thực đời sống đi vào trong thơ không theo diện mà theo điểm Những hình ảnh tiêu biểu nhất được chọn lọc để miêu tả và sẽ được liên kết trong nhận thức và liên tưởng của người đọc thành những bức tranh giàu sức sống, sinh động

và chân thực Đó là phần tiêu biểu của hiện thực, cái tính chất được chọn lựa, chắt lọc ra từ đời sống và sẽ trực tiếp tạo thành chất thơ Do đó, chất liệu và hình ảnh của đời sống hiện thực chỉ có giá trị thơ khi nó có tính chất tiêu biểu, điển hình và có khă năng gây xúc cảm Đó là một quy luật chi phối rõ rệt đến việc sáng tạo hình ảnh trong thơ Có thể chỉ một hình ảnh vẫn có sức gợi cảm mạnh mẽ khi nó kết tinh được nhiều sự sống Cuộc sống được nói lên bằng hình ảnh và tâm trạng cũng bộc lộc kín đáo đằng sau những hình ảnh được miêu tả như có vẻ khách quan Hiện thực

ở những nét tinh chất đều có tác dụng gây cảm xúc mạnh mẽ và có khẳ năng nói lên nhiều mặt tiêu biểu của đời sống Chính đó là tiền đề của chất thơ và nhiều khi bản thân nó là chất thơ cô đọng

Chất thơ gắn liền với trí tưởng tượng, trí tưởng tượng là năng lực của tư duy góp phần rất tích cực vào hoạt động nhận thức của con người, đặc biệt là nhận thức nghệ thuật Trí tưởng tượng là một đường dây nối liền những hiện tượng tưởng như riêng rẽ, cách biệt nhau thành một nguồn mạch thống nhất Trí tưởng tượng chắp cánh cho tâm hồn bay lên vượt khỏi những giới hạn xác định của một địa điểm và thời điểm

cụ thể mà trở về với quá khứ, sống trong ước mơ với tương lai Trí tưởng tượng là một

động lực tinh thần quyết định giờ phút nhổ neo cho con thuyền tìm về những mảnh đất

xa xôi và những bến bờ xa lạ, ở đấy một giấc mơ có khả năng trở thành một sự thực Tưởng tượng cũng chính là them vào cái có thật phần nên có và sẽ có, là sự chuẩn bị tích cực cho một hành động sáng tạo và bản thân nó là một sự sáng tạo

Nói đến thơ ca là nói đến sức tưởng tượng Nhà thơ Sóng Hồng đã chỉ ra đặc điểm quan trọng này của thơ “Thơ là nghệ thuật kì diệu bậc nhất của trí tưởng tượng” Apooline đã có lí khi nhận xét: “Cái lĩnh vực phong phú, ít được biết đến nhất, cái lĩnh vực có một chiều rộng không ngờ là tưởng tượng, vì vậy không có gì

lạ nếu người ta đã dành danh hiệu nhà thơ chủ yếu cho những người đi tìm những niềm vui mới rải rác trên những không gian đồ sộ của tưởng tượng”

Chất thơ cũng gắn liền với cái đẹp Thơ không phải chỉ nói đến cái đẹp trong cuộc sống mà nói về cuộc sống với một lí tưởng đẹp Không phải ngẫu nhiên Etgapô cho rằng: “Cái đẹp là địa hạt hợp pháp của thơ ca” Còn Bô-đơ-le xem thơ là

“ước mong của con người vươn tới một cái cao đẹp cao thượng” Chúng ta có thể

kể thêm nhiều quan niệm khác và cách nói nhiều khi thiếu mức độ và quá đi như quan niệm của Seli “Thơ ca biến mọi vật thành đẹp, nó làm tăng vẻ đẹp của những cài gì đẹp nhất, nó đem lại vẻ đẹpcho những cái gì xấu xí nhất”.Cái đẹp là phẩm chất và cũng là quy luật chung của sự nhận thức và sáng tạo trong nghệ thuật

Toàn bộ những phẩm chất trên hợp thành chất thơ trong sáng tạo của nghệ thuật Chất thơ của mỗi nhà thơ được hình thành với những đặc điểm riêng do trình

độ và năng lực tinh thần, do hoàn cảnh từng cá nhân qui định Có thể thông qua thành phần cấu tạo của chất thơ mà tìm hiểu những mặt nhất định của phong cách thơ của từng tác giả Cái đẹp trong thơ là sự thống nhất thẩm mĩ giữa những phẩm chất của thực tại khách quan với cái đẹp trong tâm hồn người nghệ sỹ Do đó, tuy

có nhiều quan niệm khác nhau về chất thơ trong văn học nhưng có thể tổng hợp các

ý kiến đó trong cách hiểu sau: “Với trí tưởng tượng phong phú và những rung động

sâu xa của tâm hồn, nhà thơ phản ánh hiện thực xã hội và tâm trạng con người thông qua hệ thống những cảm nghĩ và những hình ảnh tiêu biểu cho đời sống trên

cơ sở của ngôn ngữ gợi cảm chọn lọc và giàu nhịp điệu” Chất thơ trong tác phẩm

văn học tạo nên nguồn cảm hứng lãng mạn, khẳng định “cái tôi” đầy tình cảm, cảm xúc hướng tới lí tưởng Chính cảm hứng lãng mạn đã nâng đỡ con người vượt lên

hiện thực khổ đau, đen tối, gian khổ để hướng tới một tương lai tươi sáng Cảm hứng lãng mạn trở thành cảm hứng chủ đạo không chỉ trong thơ mà còn còn trong nhiều thể loại văn học khác để người ta có thể nói tới chất thơ của nó.

1.1.1 Chất thơ trong thơ trữ tình

Người ta thường nói đến chất thơ trong tác phẩm văn học nhưng chất thơ biểu

hiện đậm đặc và sâu sắc nhất là trong thơ trữ tình Có lẽ đó là điều dễ hiểu bởi “Từ thời

cổ đại đến nay, văn chương nhân loại có các loại thơ: thơ sử thi, thơ bi kịch, thơ tự sự, thơ trữ tình, thơ trào phúng, phúng thích, thơ thế sự, thơ quảng bá ý tưởng, tuyên truyền, quảng cáo, thơ thoại trong kịch Mỗi khi bàn về thơ, người ta chỉ bàn về thơ trữ tình, mặc nhiên coi nó là tiêu biểu của thơ…” Điểm mấu chốt để phân biệt thơ trữ

tình với những thể thơ khác là ở mục đích và phương thức biểu đạt riêng Thơ trữ tình không chỉ có mục đích “ viết ra nhằm biểu đạt tình cảm ,cảm xúc, sự đánh giá của con người đối với xung quanh” mà còn để bày tỏ về chính mình trong những “rung động cụ thể, cảm tính, hình ảnh, giàu màu sắc nhạc tính”

Nếu nói văn học phản ánh hiện thực thì hiện thực trong thơ trữ tình chủ yếu

là hiện thực tâm hồn của chính nhà thơ, người tạo ra văn bản Hay nói cách khác chất thơ trong thơ trữ tình trước hết được thể hiện ở cảm xúc trực tiếp của chủ thể tác giả- người sáng tác ra văn bản thơ Những cung bậc tình cảm của nhà thơ dù là một niềm vui hồ hởi hay một nỗi buồn sâu lắng, thiết tha, dù kéo dài triền miên, trĩu nặng tâm hồn hay thoáng qua trong giây lát đều gắn liền với một cái gì đó của đời sống bên ngoài nhưng sâu xa hơn là tiếng nói thầm kín của trái tim và tâm hồn người nghệ sĩ Phải thâm nhập vào thế giới tâm hồn của chủ thể, hình dung được trạng thái xúc cảm của tác giả trong quá trình hình thành văn bản chứ không phải nhìn vào nội dung được nói tới của bài thơ ấy sau khi nó đã hoàn thành Muốn thế phải thâm nhập vào tiếng nói của chủ thể để cảm thông, lắng nghe, hình dung… và phải đọc lên cho cảm xúc hiện ra trong hình ảnh, nhịp điệu Thơ trữ tình chính là những nỗi niềm tâm sự riêng của tác giả Nhà thơ là nhân vật chính, là hình bóng trung tâm, là cái tôi bao quát trong toàn bộ sáng tác Có nhiều cuộc đời thi sĩ gắn liền với đời thơ như hình với bóng, những sự kiện, hành động và tâm tình trong cuộc đời riêng cũng in lại đậm nét trong thơ Nói như Hàn Mặc Tử:

Người thơ phong vận như thơ ấy

Garxia Lorca cũng nói một cách cảm động về mối quan hệ giữa nhà thơ và đời thơ

“Mỗi bài thơ mà hôm nay tôi trao vào tay bạn đọc thân mến là nảy sinh

cùng với mầm mống trên cái cây xao động của cuộc đời đang nở hoa Coi thường quyển sách này sẽ là tàn nhẫn bởi vì nó gắn liền khăng khít với bản thân cuộc đời tôi Ở ngay sự yếu đuối của nó, sự nghèo nàn mà tôi thừa nhận vẫn có một sức mạnh của nó trong số những sức mạnh khác mà chỉ có tôi mới phát hiện được”

Sự thống nhất giữa cuộc đời nhà thơ và cái tôi trữ tình trong sáng tác là một hiện tượng khá phổ biến Thơ trữ tình từ Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm đến Hồ Xuân Hương, Cao Bá Quát, Tú Xương, Phan Bội Châu, Tố Hữu ….đều biểu hiện rõ nét sự thống nhất trên Thái độ bất bình với những xấu xa và lố lăng của xã hội, nụ cười mỉa mai và trào lộng đều có những liên hệ khá trực tiếp với cuộc đời riêng của

Tú Xương, nhà nho yêu nước, long đong chuyện thi cử, và cái nghèo năm tháng quẩn quanh Tuy nhiên cần lưu ý là không thể đồng nhất cái tôi của nhà thơ trong đời sống với cái tôi trữ tình trong tác phẩm Có những trường hợp cái tôi trữ tình trong thơ khác biệt đến xa lạ với con người thuộc cuộc sống thực của nhà thơ Có thể kể ra đây ví dụ: Veclen con người lang thang trong các quán rượu đắm chìm trong những mộng tưởng xa lạ, với Vélen- nhà thơ có những vần thơ tỉnh táo ca ngợi Ba- lê công xã Do đó: Cái tôi trữ tình không phải bao giờ cũng là cái tôi của tác giả sáng tác ra bài thơ, nhưng nó lại là cơ sở trực tiếp nhất sáng tạo nên thi ca

Đi vào thế giới của chủ thể chính là đi vào bản chất, cốt lõi của thơ vậy

Nếu nội dung chủ yếu trong thơ trữ tình là thế giới tâm

hồn chủ thể tác giả thì yếu tố biểu đạt nội dung đó không gì hiệu quả hơn là giọng

điệu Giọng điệu vốn là yếu tố thể hiện linh hồn, phong cách… trong tác phẩm văn

học nói chung Riêng với thơ, thì giọng điệu còn là một trong những yếu tố quan trọng nhất làm nên chất thơ trong thơ trữ tình, cũng là yếu tố giúp ta nhận ra cảm hứng chủ đạo của tác phẩm

Nói về sức mạnh biểu cảm của yếu tố âm nhạc trong thơ, một nhà mĩ học

Bun-ga-ri từng nói: “Trong thơ ca, nhạc tính xuyên thấm không chỉ hình thức,

không chỉ âm thanh mà cả tư tưởng chủ đạo, và không một ai lại có thể bằng các khái niệm logic trình bày cho hết được ấn tượng của mình trước một tự thuật trữ

tình Ý nghĩa, hình ảnh, tâm trạng…chỉ trở thành năng sản đối với thơ ca khi chúng

có màu sắc nhạc tính”

1.1.2 Chất thơ trong thơ mang dáng dấp tượng trưng, siêu thực

Chủ nghĩa tượng trưng (Tiếng Pháp : le symbolism) ra đời ngay từ thời kì cuối thế kỉ XIX với những tên tuổi lớn như Bô-đơ-le, Vec-len, Rim-bô, Ma-lac-me… Các nhà tượng trưng nhấn mạnh: Mọi nghệ thuật đều mang tính tượng trưng và nhấn mạnh cái tượng trưng bao giờ cũng gắn với cái kinh nghiệm, cái trần thế gắn với thế giới khác bằng sự trải nghiệm cá nhân thể hiện qua chiều sâu của tâm hồn, của nhận thức và của cái vĩnh cửu Hình tượng trong thơ tượng trưng mang tính chất đa nghĩa, bất định vì nó ghi lại cảm xúc của con người trong sự tồn tại của “ khu vực bí ẩn” như cách nói của Ma-lac-mê hay như cách diễn đạt của Mê-tec-linh Thơ tượng trưng yêu cầu thơ “trước hết phải có nhạc tính” (Vec-len) “Quan niệm tượng trưng như là hình tượng có khả năng không chỉ biểu đạt những sự tương hợp của các khách thể và hiện tượng mà trước hết có khả năng truyền đạt “nội dung thể nghiệm của ý thức” (Bê-Lưi) Về cấu trúc, thơ tượng trưng hay thơ siêu thực đều

không sử dụng hình thức tuyến tính mà chuyển sang hình thức bề nổi có thể cảm

nhận bằng kĩ thuật in ấn hay hình thức âm thanh , đi vào cấu trúc không gian với

cách thức biểu hiện là không vần (non ver), và cách thức đảo lộn ngữ pháp cổ điển,

cắt rời câu chữ để tạo một trật tự mới, tạo ra loại ngôn ngữ mang màu sắc mới trên

cơ sở các ngữ căn sẵn có

Chủ nghĩa siêu thực (tiếng Pháp: le surealisme) xuất hiện vào năm 1922, trước hết là tiếng nói phản kháng của lịch sử Các giá trị đạo đức và tinh thần truyền thống đang đứng trước nguy cơ tan vỡ hoặc sụp đổ; các cá nhân mà nhậy cảm nhất

là văn nghệ sỹ bị đặt trước một thực tế trần trụi phũ phàng Họ không còn cách nào khác là chạy trốn vào các giấc mơ, đi tìm một hiện thực khác, cao hơn (siêu thực) nằm ngoài, nằm bên tren cái hiện thực đang tồn tại Chủ nghĩa siêu thực đề ra một

hệ thống quan điểm mỹ học gồm: Đề cao, chú trọng khai thác cái ngẫu hứng, cái bất ngờ trong thế giới vô thức; Đề cao vai trò của cái hỗn độn , phi logic, phi luận lí

vì vậy các nhà siêu thực đã không ngần ngại gạt borỏ mọi quy tắc ngữ pháp, không tuân thủ các quy tắc về cú pháp, không sử dụng các dấu chấm câu, gạt bỏ mọi

nguyên tắc logic của lí tính; Các nhà siêu thực chủ trương phá vỡ sự ngăn cách giữa khách thể và chủ thể

Nguyên tắc mỹ học của chủ nghĩa tượng trưng như đã nói ở trên là sự tương giao, tương hợp Baudelaire quan niệm: Vũ trụ là một thể thống nhất, trong đó tất cả đều tương ứng với nhau Có sự tương ứng giữa tự nhiên và cái siêu nhiên, có sự

tương ứng giữa thế giới này với thế giới đằng sau đầy bí ẩn, đặc biệt là sự tương

ứng giữa các giác quan “Mùi hương, màu sắc và âm thanh tương giao cùng nhau”,

“Có những mùi hương mát như da thịt trẻ con, ngọt ngào như tiếng sáo, xanh mượt như cỏ non” (Baudelaire - Tương ứng) Tìm ra những câu, những đoạn thể hiện sự tương hợp này trong thơ Việt Nam không khó Vì thực ra, thuyết tương giao giữa vũ trụ và con người của chủ nghĩa tượng trưng lại rất gần với tư tưởng “vũ trụ vạn vật nhất thể” trong triết lý phương Đông Đó là một sự tương giao tổng thể Tương giao giữa thiên nhiên, con người, thơ, hoạ và nhạc, hương, vị và cả mọi giác quan:

“Gió đi chới với trong khung trắng/ Lộ nửa vần thơ nửa điệu ca”, “Nàng hé môi

ra Bay điệu nhạc/ Mát như xuân mà ngọt tợ hương” Một sự tương giao đan xéo,

bện chặt với nhau khó lòng tách biệt, ta chỉ có thể nhận ra sự “HIỆN HÌNH” này bằng trực giác Còn rất nhiều bài, nhiều đoạn như thế trong thơ Bích Khê nói lên sự ảnh hưởng của nguyên tắc mỹ học và đặc điểm của thơ tượng trưng Văn học Việt Nam hiện đại đã tiếp thu quan niệm mỹ học nói trên của hai trường phái thơ tượng trưng, siêu thực chặng đường đầu vào những năm 30 của thế kỉ XX

Chủ nghĩa tượng trưng đề cao âm nhạc trong thơ vì họ quan niệm âm nhạc là nghệ thuật cao siêu nhất Thật ra, ở phương Đông, truyền thống “trung thi hữu nhạc” cũng đã xuất hiện từ lâu, song yếu tố nhạc trong thơ phương Đông truyền thống chỉ xuất hiện bên cạnh các yếu tố khác Còn trong thơ lãng mạn, từ yếu tố nhạc truyền thống, các nhà thơ đã ảnh hưởng chủ nghĩa tượng trưng nên có xu hướng biến mỗi từ trong thơ thành một bán âm của nhạc

Một đặc điểm nổi bật của thơ tượng trưng, siêu thực là những biểu tượng đa nghĩa được tác giả xây dựng dựa trên sự liên thông về ý nghĩa với nhau Văn học Việt Nam hiện đại sau năm 1975, từ các nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ như Thanh Thảo, Y Phương đến các cây bút trẻ sau này như Nguyễn Việt Chiến, Vi Thuỳ Linh, Nguyễn Vĩnh Tiến… đều có ảnh hưởng ít nhiều màu sắc

tượng trưng Chính lối viết này đã thu hút được người đọc bởi khả năng biểu cảm và tính đa nghĩa của hình tượng Điều đó lí giải tại sao ngôn ngữ thơ mang mầu sắc tượng trưng lại chiếm một số số lượng lớn trong các thi phẩm ở giai đoạn này Nhà thơ Thanh Thảo là một đại diện tiêu biểu cho khuynh hướng này và cũng là nhà thơ

sử dụng khá thành công ngôn ngữ thơ tượng trưng Những biểu tượng đã thành kinh

điển trong thế giới nghệ thuật như: áo choàng đỏ, ghi ta, vầng trăng, đáy giếng đã

được làm mới, được gia cố, trang bị thêm những ý nghĩa mới để trở thành những

biểu tượng mới lạ thể hiện khả năng biểu đạt của ngôn ngữ thơ tượng trưng:

Tây-ban-nha áo choàng đỏ gắt (gợi hình ảnh dũng sĩ đấu bò tót của Tây Ban Nha), tiếng ghi ta nâu (gợi sức sống của nghệ thuật luôn gắn bó với cuộc sống ), giọt nước mắt vầng trăng (gợi sự thương cảm của nhân loại với người nghệ sĩ Lorca sau khi ông bị

sát hại…)

Lối diễn đạt khác lạ bằng những cú pháp mới gợi chất tượng trưng

Thơ Việt Nam ở những giai đoạn trước thường có những kiểu cú pháp thơ đơn giản

như: Trời xanh đây là của chúng ta/ Núi rừng đây là của chúng ta (Nguyễn Đình Thi); Em là con gái Bắc Giang/ Rét thì mặc rét, nước làng em lo (Tố Hữu) Đặc

điểm chung của những kiểu cú pháp này là khả năng cắt nghĩa, thuyết minh, tường minh nghĩa hàm ẩn nhằm đạt hiệu quả thẩm mĩ Hiệu quả thẩm mĩ đó được hiểu là sức cổ vũ, tuyên truyền nhằm kêu gọi tinh thần yêu nước, gắn kết khối đoàn kết dân tộc

Trong giai đoạn sau 1975, với sự xuất hiện của tinh thần tự vấn, ý thức về cái tôi công dân hướng đến những câu hỏi nội tâm Đó vừa là những bi kịch tâm trạng của mỗi cá nhân, cũng là niềm trăn trở của một thời đại mới Kéo theo nó là một cú pháp thơ bình đẳng trong sự hô ứng, cú pháp không cần đến liên kết từ:

Giọt nước mắt vầng trăng

Long lanh trong đáy giếng

(Đàn ghi ta của Lorca - Thanh Thảo)

Đó là kiểu cú pháp gợi nhiều đáp án Người đọc có thể lí giải theo nhiều cách

sau: nước mắt của vầng trăng, nước mắt và vầng trăng, nước mắt trong vầng trăng,

nước mắt từ vầng trăng…

Màu sắc tượng trưng trong thơ sau 1975 tuy không một lần nữa tạo ra sự

“sốc”, hay choáng như tượng trưng của Thơ mới thuở nào nhưng cũng đủ tạo nên hiệu ứng nghệ thuật Người làm thơ đã thực sự chuyên tâm với chữ và tự biết làm sang cho những con chữ của mình từ hướng đi ấy

1.1.3 Tác động tích cực của chất thơ trong tác phẩm văn chương đến hứng thú tiếp nhận và cảm xúc thẩm mĩ của học sinh trong quá trình dạy học

1.1.3.1 Cảm xúc thẩm mĩ trong tác phẩm văn chương

Cảm xúc thẩm mĩ là cảm xúc mang tính nhân văn, là dạng xúc cảm cao cấp chỉ có ở con người.Chúng là những rung cảm của con người trước cái đẹp.Tác phẩm văn chương là sản phẩm tinh thần của con người.Chúng là sản phẩm nghệ thuật độc đáo bằng ngôn từ, chúng kết tinh tư tưởng, tình cảm, cách nhìn nhận khám phá đời sống của nhà văn Vì thế trong tác phẩm văn chương cảm xúc thẩm

mĩ được thể hiện tập trung nhất, cô đọng, sâu sắc và mãnh liệt nhất Và vì thế cảm xúc thẩm mĩ trong tác phẩm văn chương có khả năng tác động mạnh đến cảm xúc thẩm mĩ của người tiếp nhận

Tác phẩm văn chương là nơi kết tinh, hội tụ cái đẹp trong đời sống, trong thế giới tự nhiên Bên cạnh đó trong quá trình sáng tác nghệ thuật các nhà văn không chỉ sáng tạo, không chỉ thể hiện tài năng, sự nhạy cảm của bản thân trong tác phẩm mà hơn ai hết họ đem đến cho tác phẩm của mình một tâm hồn giàu cảm xúc, một trực giác nhạy bén Bằng những rung động và cảm xúc mãnh liệt trước cuộc sống người nghệ sĩ sáng tạo ra tác phẩm văn chương, xây dựng hình tượng văn học, tạo nên mỗi dòng thơ, trang viết day dứt, xúc động lòng người Điều ấy tạo nên sự lôi cuốn hấp dẫn cho tác phẩm, khiến cho tác phẩm văn chương nhanh chóng có được tiếng nói đồng cảm, đồng tình, đồng điệu với người đọc Nếu nhà văn có tư tưởng mới lạ,có cánh khám phá đời sống tinh tế, sâu sắc nhưng tác phẩm ấy không được viết bằng cảm xúc chân thành mãnh liệt của người nghệ sĩ thì tác phẩm ấy sẽ thật khô khan, nhạt nhẽo khó đến được với đông đảo người tiếp nhận, khó lay động được những cảm xúc sâu sa trong lòng người đọc

Chính vì thế tác phẩm văn chương có thể khơi dậy ở người đọc những cảm xúc xã hội tích cực, thỏa mãn ở người đọc cái nhu cầu nếm trải sự sống Chúng có khả năng tác động, khơi gợi cảm xúc thẩm mĩ ở con người Tác phẩm văn chương

không chỉ phản ánh cái đẹp trong tự nhiên, trong đời sống theo một quy tắc nhất định mà chúng còn sáng tạo ra cái đẹp mới Bên cạnh việc thõa mãn nhu cầu về cái đẹp, tác phẩm văn học còn là trường học của những năng lực sáng tạo thẩm mĩ, là nơi bồi dưỡng cảm xúc, thị hiếu thẩm mĩ của con người Trong quá trình rèn luyện

và sáng tạo nghệ thuật thị giác và thính giác cùng các giác quan thẩm mĩ của con người ngày càng tinh tế nhạy bén Các năng lực quan sát, cảm nhận, khái quát ngày càng phát triển Tác phẩm văn học cũng như nghệ thuật nói chung là nơi nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ của con người, nơi giữ gìn và phát triển chất nghệ sĩ vốn

có trong tâm hồn, khơi dậy và tiếp sức cho những rung động về cái đẹp, nơi giữ cho tâm hồn con người không chai sạn đi mà luôn mới mẻ, nhạy cảm với cái đẹp Do đó

mà cũng không bao giờ nguội lạnh, thờ ơ với số phận con người, luôn căm phẫn, đau đớn, xót xa vì cái xấu cái ác, tha thiết yêu thương hướng về cái tốt cái đẹp Tác phẩm văn học chân chính trong khi bồi đắp cảm xúc thẩm mĩ của con người thêm phong phú, đồng thời cũng làm cho nó trở lên lành mạnh và cao đẹp Nó có khả năng cải tao, nâng cao lí tưởng thẩm mĩ và thị hiếu thẩm mĩ cho con người Tác phẩm văn chương có khả năng trực tiếp tiến hành giáo dục thẩm mĩ cho HS trong quá trình dạy học

Cái đẹp trong tác phẩm văn chương là một khách thể thẩm mĩ hoàn hảo, cảm xúc thẩm mĩ trong tác phẩm văn chương mãnh liệt, sâu sắc vì thế tác phẩm văn chương có thể thỏa mãn nhu cầu thẫm mĩ, phát triển cảm xúc thẩm mĩ, nâng cao năng lực thẩm mĩ, thị hiếu thẩm mĩ cho con người

1.1.3.2 Tác động tích cực của chất thơ trong tác phẩm văn chương đến hứng thú tiếp nhận và cảm xúc thẩm mĩ của học sinh trong quá trình dạy học

Ngày nay trong khoa học nghiên cứu về giáo dục học, tâm lí học, lí luận văn học hiện đại chúng ta đề cập đến khái niệm: hứng thú, cảm xúc thẩm mĩ, năng lực văn thực chất là nhu cầu đồng cảm trong văn chương giữa người sáng tác với người đọc, giữa người dạy văn với học sinh Đây là một đòi hỏi da diết, mạnh mẽ

và sâu sắc , chẳng thế mà Nguyễn Du từng phải thốt lên: “ Bất tri tam bách dư niên hậu.Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như” Trong dạy học văn vấn đề đồ ng cảm, hay cộng hưởng cảm xúc có hay không là dấu hiệu của khả năng xóa bỏ được ngăn cách

trong cảm thụ Đặt ra vấn đề về nhận thức một giờ dạy văn, tác phẩm văn chương không phải là một thông tin thẩm mỹ, tình cảm mà chỉ còn là một vấn đề về lịch sử, chính trị, luân lí, đạo đức, giờ văn chỉ tác động đến lí trí mà không lay động đến tâm hồn, không rung động học sinh Trong giờ văn HS lạnh lùng thờ ơ với số phận các nhân vật, xa lạ với những rung động của nhà văn trước những số phận, trước những cuộc đời con người Vô hình chung giờ văn trở thành gánh nặng đối với tâm lí của người học Sức mạnh của văn học bị tước bỏ một cách vô ý thức từ năm học này đến năm học khác, từ thầy cô này đến thầy cô khác Và dĩ nhiên, học văn không còn

là một niềm say mê, hứng thú đối với học sinh Vấn đề đặt ra là làm thế nào để văn chương trong nhà trường trở về đúng vị trí của nó là một bộ một khoa học xã hội và nhân văn, một môn học về nghệ thuật ngôn từ

Hứng thú tiếp nhận và cảm xúc thẩm mĩ mà chất thơ trong tác phẩm văn học

mang lại cho HS tập trung thể hiện ở hứng thú nhận thức, hứng thú đánh giá và

hứng thú thưởng thức cái đẹp mà văn chương mang lại cho tâm hồn các em Điều

đó thể hiện ở sự rung động của các em trước vẻ đẹp của tác phẩm văn học, các em nhận ra và biết rung động với vẻ đẹp của những bức tranh thiên nhiên, rung động trước những số phận con người, những câu chuyện giàu tính nhân văn … Theo thống kê phần lớn HS trong các lớp học không chuyên, các em có thể dễ dàng phát hiện ra cái đẹp trong nghệ thuật, các em cảm thấy rung động trước những kiếp người đau khổ, rung cảm trước những bản nhạc trữ tình, những bức tranh muôn màu về thiên nhiên và cuộc sống con người Nhìn một ngôi nhà đẹp, một hành vi,

cử chỉ đẹp tâm hồn các em bỗng tràn đầy cảm xúc thẩm mĩ Nhìn chung, các em thường rung động, xúc cảm trước những vẻ đẹp ấn tượng, độc đáo tác động trực tiếp vào thị giác, thính giác Tuy nhiên, có nhiều HS không dễ phát hiện ra cái đẹp trong nghệ thuật, các em có thể nhận ra nó hay, nó đẹp nhưng không dễ tự phân tích, chỉ ra cụ thể cái hay,cái đẹp tinh tế tiềm ẩn trong nghệ thuật đặc biệt trong một tác phẩm văn chương Bên cạnh đó,có những em rất nhậy cảm, rất tinh tế, hay xúc động trước những tác động của cái đẹp trong nghệ thuật và tác phẩm văn chương Các em có thể đọc một câu chuyện hay sau đó kể lại và nói về những cái hay, cái đẹp trong tác phẩm khiến hứng thú của bản thân lan truyền cảm xúc sang người đối thoại Biểu hiện về sự rung cảm nghệ thuật, hứng thú của HS trước các tác phẩm

văn chương rất khác nhau Điều đó phụ thuộc vào nhiều yếu tố Bởi tâm lí học chỉ

ra rằng nếu có khách thể thẩm mĩ tác động nhưng chủ thể thẩm mĩ không có năng lực cảm thụ tiếp nhận các kích thích đó như năng lực của các giác quan thẩm mĩ, vốn văn hóa chung, văn hóa thẩm mĩ, vốn kinh nghiệm sống, trình độ học vấn thì cũng không thể có hứng thú và xúc động thẩm mĩ

Tác động tích cực của chất thơ trong tác phẩm văn chương đến hứng thú tiếp nhận và cảm xúc thẩm mĩ của HS được thể hiện trước hết qua lớp vỏ âm thanh của ngôn ngữ Vì tác phẩm văn chương vẫn được hiểu như là một hệ thống cấu tạo nhiều tầng lớp Con đường tiếp cận và tiếp nhận tác phẩm bao giờ cũng là một quá trình đi từ những kí hiệu ngôn ngữ, từ lớp âm thanh - nhịp điệu, từ vựng- ngữ nghĩa,

đề tài, chủ đề và tư tưởng cảm xúc Nói như Hemingway: tảng băng có phần nổi bên trên và phần chìm xuống dưới Dạy văn không thể chỉ dừng lại ở chỗ “độc diễn” mà cần có sự “cộng hưởng cảm xúc” biến tác phẩm văn chương từ chỗ là một đối tượng thẩm mĩ trở thành một nguồn sống khơi động quá trình chuyển biến và chuyển hóa tâm hồn, tư tưởng, tình cảm của HS Sức hấp dẫn của một giờ văn nói chung và giờ dạy thơ trữ tình nói riêng ở chỗ người GV cần làm bật lên “chất thơ’ trong tâm hồn của người nghệ sĩ được thể hiện qua tác phẩm văn chương Chất thơ trong tác phẩm văn học chính là cái đẹp của nghệ thuật “chứa đựng trong hệ thống ngôn ngữ, hệ thống kí hiệu” Do đó, cảm xúc thẩm mĩ mà chất thơ mang lại cho học sinh trước hết thông qua kĩ năng đọc văn bản Tại sao khẳng định như vậy vì văn hóa đọc là hoạt động gắn với công dân, với xã hội, gắn bó với thói quen, tập tục, phông tri thức văn hóa trong cảm nhận trong giao tiếp của mỗi người và toàn xã hội

Kĩ năng đọc của HS liên quan đến đọc đúng vần, đúng ngữ điệu rồi đến giai điệu hay giọng điệu của từng đoạn và của cả văn bản là tiền đề cho việc cảm nhận cái hay, cái đẹp của hình tượng trong tác phẩm văn học Phương pháp đọc sáng tạo được sử dụng hầu như thường trực trong tiết dạy học ngay từ khi vào bài đến lúc kết thúc tiết dạy Trung tâm của phương pháp đọc sáng tạo là đọc diễn cảm, là đọc để diễn tả sự cảm thụ chứ không chỉ dừng lại ở mức thể hiện cảm xúc, mà có cả sự hiểu biết của người đọc, sự tri âm với tác giả ….đọc diễn cảm thực chất là sự cộng hưởng giữa tâm hồn và cảm xúc, hiểu biết của người đọc với tác phẩm thông qua hệ

thống kí hiệu nghệ thuật ở văn bản Điều đó cho thấy chất thơ của tác phẩm văn

học được gợi lên ngay từ những con chữ tưởng như vô hình, nó kích thích sự tưởng tượng của HS về hình tượng văn học qua kênh thính giác, khơi dậy năng lực văn chương ở người dạy và người học Hiệu quả cảm thụ chỉ có được khi khoảng cách

giữa nhà văn, người dạy và người học được xóa bỏ dần Hay nói một cách khác, đọc thành công trong một giờ dạy văn sẽ là con đường rút ngắn khoảng cách giữa tác giả và học sinh

Chất thơ trong tác phẩm văn học còn mang đến cho HS có cơ hội được nâng

cao sự trải nghiệm của bản thân Có thể lấy ra đây một ví dụ về sự trải nghiệm của

HS khi đọc khổ thơ đầu bài thơ Đây thôn Vĩ Giạ của Hàn Mặc Tử Trong khổ thơ trên “anh” là đối tượng được nói tới xét trên bề mặt văn bản, vậy chủ thể trữ tình phải là em Nhưng thực chất xúc cảm trên là của tác giả, nhà thơ mượn cô gái để bày tỏ cảm xúc của mình Đây là hình thức chuyển cảm xúc của chủ thể cho khách thể Cách bày tỏ cảm xúc của tác giả cũng thật tế nhị và đằm thắm: mở đầu bài thơ

là một câu hỏi giản dị như một lời nói thường “Sao anh không về chơi thôn Vĩ”, biết bao nhiêu sắc thái biểu cảm trong câu nói thường ấy

Một lời mời chào?

Một lời trách móc?

Một nỗi nhớ mong?

Một câu hỏi?

Một khát khao, ao ước, chờ đợi?

Thôn Vĩ có gì khiến nhà thơ có nhiều nỗi niềm đến vậy? Có một từ “ai” phiếm chỉ thấp thoáng sau bức tranh thiên nhiên kia đã làm cho ánh nắng, sắc trời của thôn Vĩ trở nên trong xanh, huyền diệu…và đại từ phiếm chỉ ‘ai” theo suốt hành trình của bài thơ khiến cho cảnh, người thôn Vĩ vốn đã đẹp lung linh, lại thêm huyền hoặc, bí ẩn Trong đó đẹp nhất, lắng đọng nhất là tình yêu của chủ thể, là tác giả Một tình yêu đơn phương với người con gái xứ Huế cùng với tấm bưu ảnh mà nàng gửi cho nhà thơ là nguồn cảm hứng và thi tứ cho bài thơ này Đọc có vang lên được cái giọng điệu tha thiết mà diết gióng ấy mới cảm hiểu được cõi thơ, cõi tình trong thơ Hàn Cái đẹp trong khổ thơ đầu của thi phẩm ở sự hòa quyện giữa cái đẹp khách thể là khu vườn thôn Vĩ với cái đẹp trong những rung cảm nghệ thuật tinh tế của nhà thơ Điều đó, dẫn dắt học sinh nhập định vào thế giới đặc biệt của thơ Hàn

Mặc Tử, hồn thơ của một con người trẻ tuổi, tình yêu cuộc sống đang dào dạt, trào dâng… và sự giày vò, giằng xé của bệnh tật trong đớn đau, quằn quại Học sinh được rung cảm trước cái đẹp của cuộc đời, được chia sẻ niềm yêu sống của thi nhân, và cũng được xót xa nỗi đau của con người.

Chất thơ, sức mạnh của văn học nằm chính ở những điều đó Nhiệm vụ của người dạy văn là khơi gợi, đánh thức hứng thú và những cảm xúc thẩm mĩ của HS Bên cạnh việc thỏa mãn nhu cầu về cái đẹp, tác phẩm văn học còn là trường học của những năng lực sáng tạo thẩm mĩ, là nơi bồi dưỡng cảm xúc, thị hiếu thẩm mĩ của con người Trong quá trình rèn luyện và sáng tạo nghệ thuật thị giác và thính giác cùng các giác quan thẩm mĩ của con người ngày càng tinh tế nhạy bén Các năng lực quan sát, cảm nhận, khái quát ngày càng phát triển Tác phẩm văn học cũng như nghệ thuật nói chung là nơi nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ của con người, nơi giữ gìn và phát triển chất nghệ sĩ vốn có trong tâm hồn, khơi dậy và tiếp xúc cho những rung động về cái đẹp, nơi giữ cho tâm hồn con người không chai sạn đi mà luôn mới mẻ, nhạy cảm với cái đẹp

1.2 Đánh giá thực trạng dạy học bài thơ “Đàn ghi ta của Lorca” ở trường THPT chương trình sách giáo khoa ngữ văn (Ban cơ bản)

Bài thơ “Đàn ghi ta của Lorca” được lựa chọn và đưa vào chương trình ngữ văn

12 từ năm 2008 đến nay đã được 6 năm nhưng vẫm là một thi phẩm khó gây nhiều tranh luận trong giới chuyên môn, thu hút được sự quan tâm của GV và HS Có thể khẳng định với lối thơ tượng trưng, siêu thực “Đàn ghi ta của Lorca” dường như khá mới mẻ so với dòng thơ lãng mạn, hiện thực và cách mạng vốn quen thuộc với HS ở bậc THPT Do đó để cảm hiểu được vẻ đẹp của thi phẩm này cũng đòi hỏi tư duy thơ sáng tạo và mới mẻ hơn Nhưng trên thực tế phần lớn GV chưa thật sự đào sâu và khám phá hết nét mới lạ và độc đáo của tác phẩm nên thực trạng dạy học bài thơ theo hướng khái thác chất thơ của tác phẩm chưa thật sự đạt kết quả tốt Theo chúng tôi, có một số lí do sau dẫn đến khó tiếp nhận bài thơ trong quá trình dạy học

1.2.1 Về thể loại thơ

Thanh Thảo viết về con người và nghệ thuật của Lorca bằng một loại hình thơ không dễ nắm bắt và ít được làm quen trong chương trình phổ thông- loại hình thơ tượng trưng, siêu thực Phần lớn lấy chất liệu trong thơ Lorca để xây dựng biểu tượng Quy luật tồn tại liên văn bản của tác phẩm văn học (đặc biệt ở thi phẩm này)

Thanh Thảo đòi hỏi người đọc thơ phải đi tìm và giải mã cuộc đời và sáng tác của Lorca, có được vốn liếng tri thức cơ bản về con người và sáng tác của Lorca, rồi mới có cơ sở tiến tới giải mã nghệ thuật bài thơ của Thanh Thảo

Quy luật tiếp nhận văn học gắn với loại hình, loại thể đòi hỏi người đọc phải

có hiểu biết về loại hình thơ tượng trưng, kinh nghiệm đọc thơ tượng trưng mới mong thâm nhập được vào thế giới nghệ thuật của bài thơ.

1.2.2 Về phía giáo viên

Xuất phát từ bản thân là một GV dạy ngữ văn và của đồng nghiệp khi tìm hiểu và nghiên cứu thiết kế giáo án bài thơ này, chúng tôi đều phải đối diện với những khó khăn: Những hiểu biết hạn chế về chủ nghĩa tượng trưng siêu thực trong thơ, hiểu biết hạn chế về Lorca và thế giới nghệ thuật cũng như những cách tân sáng tạo trong thơ ông Phần lớn những tiết giảng bài thơ này mà tôi trực tiếp dự giảng đều khai thác vẻ đẹp bài thơ theo hướng cắt ngang theo kết cấu tác phẩm để từ đó làm bật lên hình tượng Lorca Một số giáo viên đã dạy bài thơ này như dạy một tác phẩm truyện vì mải mê hướng dẫn học sinh tìm hiểu vẻ đẹp của hình tượng Lorca

mà quên mất đây là bài thơ của Thanh Thảo, là tấc lòng tri âm, tiếng nói cảm thông sâu sắc, sự đánh giá cao của Thanh Thảo với Lorca Có giáo viên lại “tung hỏa mù” theo kiểu lại đưa ra hàng loạt các ý kiến, cách hiểu khác nhau mà không hề hướng cho học sinh

Nhưng thực tế, nét độc đáo trong thi phẩm này là sự đan cài và nhiều khi là song trùng 3 hình tượng: Cây đàn ghi ta, hình tượng Lorca và hình tượng cái tôi nội cảm của nhà thơ Vẻ đẹp của những hình tượng ấy được thể hiện qua ngôn ngữ và hình ảnh giàu chất thơ, chất nhạc Điều đó cho thấy thực trạng dạy học bài thơ Đàn ghi ta của Lorca trong trường THPT hiện nay tuy đã hướng HS hiểu đúng bài thơ

nhưng chưa thấy được chất thơ trong hình tượng và ngôn ngữ nghệ thuật- vốn là vẻ

đẹp không thể thiếu trong một tác phẩm văn chương

1.2.3 Về phía học sinh

Khi học bài thơ này nhiều em cảm thấy xa lạ và khó hiểu Không có nhiều HS hiểu cặn kẽ về giá trị của bài thơ (thường chỉ nắm bắt được tinh thần chung, đại khái nhất là những hình ảnh tượng trưng, siêu thực, những câu thơ có nhiều chỗ “cong” thì chưa hiểu đúng hoặc suy luận vô căn cứ Có thể nói đây là điều có thể lí giải được vì

thực tế HS không có nhiều tài liệu liên quan đến Thanh Thảo, Lorca và thơ ông nên nhận thức của các em rất thụ động phần lớn những tri thức các em có được đều do GV cung cấp và hướng dẫn nên các em thiếu không gian để tìm hiểu Vì vậy thờ ơ và xa lạ

là điều dễ hiểu nhưng có một thực tế khác mà chúng ta phải quan tâm là sau khi học xong bài thơ, GV yêu cầu các em làm bài tập liên quan đến các vấn đề trong tác phẩm như: Phân tích hình tượng đàn ghi ta và Lorca HS cảm thấy rất lúng túng và thông thường các em sẽ phân tích hai hình tượng này tách bạch Do đó khi đọc bài làm của

HS, tôi có cảm giác hụt hẫng và mất đi tất cả cái hay, cái “dư ba” mà tác phẩm này mang lại cho người đọc đó là sự ám ảnh khôn nguôi về người nghệ sĩ đã gửi linh hồn vào cây đàn ghi ta- cây đàn chính là sinh mệnh của Lorca

Điều đó, chỉ ra cho người dạy tác phẩm này cần phải định hướng về sự tiếp cận văn hóa của bài thơ Nên chăng chúng ta cần quay trở về cái gốc của văn chương muôn thủa chính là chất thơ trong tác phẩm văn học Chỉ có khai thác chất thơ như một nội dung văn hóa thẩm mĩ của văn bản mới là con đường gần nhất đưa người đọc tiệm cận với tâm hồn thi nhân và vẻ đẹp của “Đàn ghi ta của Lorca”

CHƯƠNG 2 CÁCH THỨC VẬN DỤNG CHẤT THƠ TRONG

“ĐÀN GHI TA CỦA LORCA” VÀO DẠY HỌC BÀI THƠ

2.1 Biểủ hiện của chất thơ trong Đàn ghi ta của Lorca

Đàn ghi ta của Lorca là một bài thơ hay, khó, mới mẻ, vẫn đang là một thách thức với cả người học và người dạy Đi tìm chất thơ của thi phẩm là công việc cần thiết để phát hiện và cảm nhận được nguồn cảm hứng thẩm mĩ thi ca của một nhà thơ tài hoa về một người nghệ sĩ bậc thầy Chất thơ trong Đàn ghi ta của Lorca cũng

là chiếc chìa khóa giúp người dạy và người học bài thơ này mở ra cánh cửa bí mật đến gần hơn với đời sống riêng “vạm vỡ” và “tươi xanh” của tác phẩm trên thi đàn thơ hiện đại Việt Nam

2.2 Một thế giới hình tượng, hình ảnh đa sắc màu văn hóa trong tư duy thơ của Thanh Thảo

Đàn ghi ta của Lorca – một sự cộng hưởng của những khát vọng sáng tạo, một khả năng nhập cảm sâu sắc vào thế giới nghệ thuật thơ Lorca, một suy nghiệm thâm trầm về nỗi đau và niềm hạnh phúc của những cuộc đời đã dâng hiến trọn vẹn

cho cái đẹp Lor ca là một nhà thơ nổi tiếng, ông còn là tiếng nói, là niềm vui nỗi buồn của đất nước mình Nhờ những vần thơ tài hoa của ông mang đậm chất dân gian, mà người ta nghe thấy tiếng hoàng hôn than khóc ánh bình minh, tiếng đôi thằn lằn thì thầm bên tảng đá ven sông, tiếng cát lạo sạo dưới chân cặp người yêu bên nhau Cũng nhờ tiếng thơ của ông, đất nước TBN hiện lên với chiều dài lịch sử với những sắc màu độc đáo nồng nhiệt Nhưng vẫn phảng phất đâu đó những nỗi buồn Nhân cách cao đẹp và số phận oan khốc của Lorca đã khiến Thanh Thảo ngưỡng mộ và xúc động sâu sắc, tạo được sự đồng cảm giữa người sáng tác và người đọc, gợi được những nét đặc trưng của văn hóa TBN, nơi nuôi dưỡng tâm hồn của Lorca.

a Hình tượng cây đàn trong thơ Lorca và trong bài thơ “Đàn ghi ta của Lorca”

Hình tượng trung tâm của tác phẩm là hình tượng đàn ghi ta và Lorca.Vì đàn ghi ta chính là thơ Lorca, là bản mệnh của Lorca Đọc thơ Lorca ta thương bắt gặp hình tượng một chàng kĩ sĩ đi mải miết, vô định dưới vầng trăng khi đỏ, khi rạng ngời, khi u tối, khi nồng nàn, khi buốt lạnh…Ta cũng thường ngập mình trong phong vị, hương sắc riêng không thể nào quên được của miền quê Gra-na đa thuộc

xứ Anđa-lu-xi-a, ở đó có những chàng hiệp sĩ đấu bò tót khoác trên mình tấm áo choàng đỏ, có những cô gái Digan nước da nâu gợi tình tràn trề sức sống, có những vườn cam, những rặng ôliu xanh màu xanh huyền hoặc Đặc biệt ở đó luôn vang vọng tiếng đàn ghi ta âm thanh nức nở, thở than làm vỡ toang cốc rượu bình minh, tựa tiếng hát của một con tim bị tử thương bởi năm đầu kiếm sắc, không gì có thể bắt nó im tiếng (ý thơ trong bài Đàn ghi ta….) Thanh Thảo quả đã nhập thần vào thế giới thơ Lorca để lẩy ra và đưa vào bài thơ của mình những biểu tượng ám ảnh bồn chồn của chính thi hào Tây Ban Nha Nhưng vấn đề không đơn giản chỉ là sự trích dẫn tất cả những biểu tượng kia đã được tổ chức lại xung quang biểu tượng trung tâm là cây đàn mà xét theo “nguồn gốc”, vốn cũng là một biểu tượng đặc biệt trong thơ Lorca “người mê dân ca, chàng hát rong thời trung cổ” “con sơn ca xứ An-đa-lu-xi-a” Cây đàn từ chỗ mang hàm nghĩa nói về một định hướng sáng tạo gắn thơ với dòng nhạc dân gian, rộng ra nói về một tình yêu vô bờ và khắc khoải đối với quê hương Đến Thanh Thảo nó đã nhập vào làm một với hình tượng Lorca, hay nói cách khác nó đã trở thành hình tượng “song trùng” với hình tượng Lorca

Cây đàn cất lên tiếng lòng của Lorca trước cuộc sống, trước thời đại Nó là tinh thần thơ Lorca, là linh hồn và cao hơn là cả số phận của nhà thơ vĩ đại này, cho sáng tạo nghệ thuật.Bởi thế có một sự hòa điệu “song trùng” giữa thế giới nghệ thuật của Lorca với thế giới nghệ thuật thơ thanh Thảo.Tác giả muốn làm sống dậy hình tượng người con của một đất nước, một dân tộc yêu nghệ thuật, ưa chuộng cuộc sống tự do, phóng khoáng.

Những hình ảnh biểu tượng vốn có trong thơ Lorca được làm mới để chuyên chở những cảm nhận về chính thơ Lorca và về thân phận của các nhà thơ trong thời hoành hành của bạo lực.Có thể khẳng định có một thế giới đa sắc màu văn hóa trong Đàn ghi ta của Lorca Câu thơ “những tiếng đàn bọt nước” đem lại sự cảm thụ vừa bằng thính giác, vừa bằng thị giác, mà sáng tạo các hình ảnh thị giác là điều mà các nhà siêu thực thường quan tâm Khác với quan niệm thông thường khi cảm nhận thơ thường chỉ nhấn mạnh âm vận, nhạc điệu, nhạc tính với bút pháp quen thuộc là tả và tự sự trữ tình, Thanh Thảo sử dụng các hình tượng nghệ thuật mang tính tượng trưng và siêu thực Tiếng đàn thì ai cũng có lần được nghe, cũng như bọt nước được tạo ra qua các cơn mưa thì ai cũng từng thấy nhưng kết hợp lại thành

“tiếng đàn bọt nước” thì lại tạo ra một cách nhìn khác lạ.Trong cái quen thuộc hiện

ra cái xa lạ Nếu kết nối câu thơ “những tiếng đàn bọt nước với những câu thơ khác

về tiếng đàn trong bài thơ “tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan” “tiếng ghi ròng ròng máu chảy” thì tiếng đàn với những âm thanh tuôn trào sôi động không chỉ là âm thanh mà còn là tiếng kêu cứu của con người, của cái đẹp trong thời khắc bị đẩy tới chỗ tuyệt diệt Không có gì khó hiểu khi dưới ngòi bút Thanh Thảo , tiếng đàn cũng

có màu (nâu, xanh), có hình thù (tròn), có sinh mệnh (ròng ròng máu chảy), bởi

tiếng đàn chính là sự cảm nhận của nhà thơ nay về tiếng đàn xưa Theo đó, tiếng

đàn không còn là tiếng đàn cụ thể nữa, nó là sự sống muôn màu hiện hình trong thơ Lorca và là sinh quyển văn hóa, sinh quyển chính trị xã hội bao quanh cuộc đời, sự nghiệp Lorca

b.Hình ảnh “áo choàng đỏ gắt”

Một hình ảnh mang đậm bản sắc của TBN chính là hình ảnh áo choàng đỏ

Hình ảnh “áo choàng đỏ” nhắc nhở môn đấu bò tót, một hoạt động văn hóa khiến TBN nổi tiếng thế giới Nhưng đây không phải đấu trường giữa đấu sĩ với bò tót mà

là đấu trường đặc biệt giữa khát vọng đấu tranh dân chủ của công dân Lorca với nền chính trị độc tài của khát vọng cách tân nghệ thuật trong chàng nghệ sĩ Lorca với nền nghệ thuật già nua Màu áo đỏ gắt tráng lệ, bỗng biến thành bê bết đỏ, màu đỏ đau thương đã nhốm máu thi nhân, đã hủy diệt cái đẹp Màu đỏ gắt của tấm áo choàng, không nghi ngờ gì, là sáng tạo của Thanh Thảo Đây là hình ảnh có sự kết hợp giữa cái thực là truyền thống đấu bò tót của Tây Ba Nha, mà theo đó các hiệp sĩ đấu bò bao giờ cũng mặc áo choàng đỏ để chọc tức con bò hoang, để lôi nó vào cuộc chiến Nhưng cái khác thường là cái màu “đỏ gắt” là màu máu tươi, lại gắn với cụm từ Tây Ban Nha ở đầu câu thì sẽ thấy tình hình chính trị với những cuộc đàn áp khốc liệt của chính quyền độc tài ở đây về tinh thần đấu tranh quyết liệt của nhân dân cách mạng vùng lên Như vậy có thể hiểu, cả Tây Ban Nha đang trở thành một đấu trường, không phải giữa người với bò mà giữa người với người, giữa dân chủ

và độc tài, giữa tự do bị bóp nghẹt và thể chế chính trị hà khắc Cả TBN phải đổ máu phải đổ máu để giàng lại những quyền cơ bản của con người Cuộc đấu tranh

đó đang diễn ra từng giờ, từng phút, diễn ra hàng ngày như tính chất đơn điệu của nền chính trị TBN

Nhìn theo góc độ nào cũng chỉ thấy con người tự do, nhà cách tân nghệ thuật mong manh, đơn độc đi tìm cái đẹp trong thế giới bạo tàn, trong niềm cảm thông của nhà thơ Việt Nam- Thanh Thảo

c Hình ảnh“Vầng trăng”, “yên ngựa”, “cô gái Di-gan”

Ngoài ra các hình ảnh: “Vầng trăng”, “yên ngựa”, “cô gái Di-gan” cũng gợi một không gian văn hóa đậm đà bản sắc TBN Hình tượng Lorca nổi bật trên cái nền văn hóa đó thật cao quý Đó là một chàng kị sĩ lang thang đơn độc, một ca sĩ dân gian TBN hát nghêu ngao Bởi Lorca không chỉ đơn độc trong sáng tạo nghệ thuật,

mà còn đơn độc trong mục đích đấu tranh chân chính Đất nước TBN với nền chính trị độc tài, vẫn không ngừng ngêu ngao những âm thanh cùng mục đích với Lorca Dù nỗi bất hạnh của cuộc đời ai cũng cảm thấy nhưng tất cả như muốn ngóng chờ địa vị đó ở Lorca Vì thế TBN trở nên kinh hoàng khi nghe tin Lorca bị giết hại Hình ảnh Lorca bị điệu về bãi bắn với cây đàn, chàng đã như người mộng du

Cùng với bầu trời đồng cỏ, dòng sông tạo một ấn tượng đau xót về hình ảnh một con người chân chính đang chập chờn đi vào cõi chết Chàng nghệ sĩ đi đến cái

chết mà tâm hồn và tiếng đàn của chàng vẫn say đắm trong cái đẹp của cuộc sống

và nghệ thuật Chàng thả hồn vào tiếng ghita nâu, tiếng ghita lá xanh biết mấy Màu nâu của vỏ đàn, màu của đất, màu xanh của tình yêu và cuộc sống Bởi lẽ đối với người TBN thì loại nhạc cụ này tự nhiên như hơi thở như nỗi buồn mênh mang, mà bất cứ người TBN nào cũng đã hấp thụ cùng sữa mẹ, nó cũng hệt như tiếng hát ru con mà Lorca được những người phụ nữ láng giềng hát cho nghe thủa ấu thơ Chàng đối diện với tiếng ghita tròn bọt nước vỡ tan, tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy, đối diện với họng súng quân thù Mà tâm hồn còn mải miết hướng về bầu trờ

cô gái ấy, hướng về tình yêu và cuộc sống dân chủ tươi đẹp không màng cái chết cận kề Lá bùa ném trôi vào xoáy nước khép lại cuộc đời người chiến sĩ chống phát xít kiên cường Những người yêu dấu của đất nước TBN như tiếng đàn với âm thanh Lila thơm sắc hoa tử đinh hương thì mãi lan tỏa trên dòng sông cuộc sống vĩnh hằng Cùng một cách nhìn như vậy, độc giả sẽ thấy những thi liệu của thơ Lorca (mà truy nguyên, một phần không nhỏ vốn là thi liệu của những bài dân ca An-đu- lu-xi-a) như hình ảnh người kĩ sĩ lang thang, yên ngựa, vầng trăng đã thực

sự tái sinh lần nữa trong một hình hài mới và gây được những ấn tượng mới

d Hình tượng Lorca- người chiến sĩ kiên cường, người nghệ sỹ cách tân trong khung cảnh chính trị và nghệ thuật Tây Ban Nha và hình tượng Lorca trong cảm xúc của Thanh Thảo

Lấy cảm hứng từ cuộc đời thật của nhà cách mạng- nhà nghệ sỹ Lorca Với tính cách trung thực yêu tự do, yêu cái đẹp và một tâm hồn tràn đầy khát vọng về cuộc sống tươi sáng cho nhân dân mình Việc Lorca đến với cuộc đấu tranh chống

áp bức là tất yếu

Năm 1936 - ông và một số người cùng chí hướng trong đó có cả các đảng viên cộng sản thành lập liên đoàn trí thức chống Phát xít Ngày 16/07/1936 ông trở về quê hương, để dự hội thánh Đó cũng là những ngày bùng lên cuộc nội chiến giữa lực lượng dân chủ Tây Ban Nha với lực lượng Phát xít phản động Trên đường đi ông bị bọn phản động chặn bắt Rồi bị xử bắn tại mảnh đất gần quê hương vào một sáng 8/1936 cạnh gốc cây Olive Cái chết của Lorca là sự kiện gây chấn động lớn không chỉ ở Tây Ban Nha mà còn với toàn thế giới, không chỉ lúc bấy giờ mà còn

âm vang tới nhiều năm sau

Thanh Thảo muốn phục sinh thời khắc bi tráng đó để tỏ sự ngưỡng mộ đau xót bằng hình ảnh biểu tượng nghệ thuật Lorca qua một hình ảnh quen thuộc và độc đáo đàn Ghita, khổ 2 và 3 đã tập trung khắc họa ấn tượng về cái chết bi phẫn của Lorca.

Đối lập giữa khát vọng tự do của người nghệ sĩ với thế lực tàn ác của bọn Phát xít Đối lập giữa tiếng đàn, tiếng hát yêu đời vô tư, với hiện thực phũ phàng đến kinh hoàng, hiện thực đẫm máu Áo choàng bê bết đỏ, tiếng ghi ta tròn bọt nước

vỡ tan, tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy Trên tất cả là sự đổi lập giữa tình yêu cái đẹp với những thế lực dã man tàn bạo

Trong bài thơ của mình Thanh Thảo đã xây dựng nên hình tượng Lorca đậm chất thơ – người chiến hiện lên hào hùng, bi tráng với tư cách một người chiến sĩ, một người nghệ sĩ đấu tranh cho tự do, dân chủ

Những tiếng đàn bọt nướcTây Ba Nha áo choàng đỏ gắtli-la-li-la-li-la

đi lang thang về miền đơn độcvới vầng trăng chếnh choáng,trên yên ngựa mỏi mòn…

Lorca hiện lên trong bài thơ trong một không gian TBN rất đặc thù, nhất là không gian miền quê An-đa-lu-xia yêu dấu của nhà thơ với vầng trăng lạnh, với hình ảnh những đấu sĩ bò tót khoác trên mình tấm áo choàng đỏ gắt, những cô gái Digan nước da nâu tràn trề sức sống…Đi giữa không gian ấy chỉ mình chàng đơn độc trong cuộc hành trình mải miết Nhưng không chỉ có vậy, hình ảnh giàu tính biểu tượng trong dòng thơ tượng trưng của Thanh Thảo con gợi người đọc liên tưởng đến đấu trường chính trị nóng bỏng của TBN lúc bấy giờ Cuộc nội chiến ở đất nước này kéo dài từ năm 1936- 1939 giũa các phe phái chính trị, Tây Ban Nha ngạt thở dưới chế độ độc tài Franco tàn bạo Không khí chính trị và không khí thời đại ngột ngạt cản trở sự phát triển, kìm hãm tự do dân chủ của mỗi con người mà Lorca phải đối mặt Tác giả Thanh Thảo đã khắc họa Lorca một người chiến sĩ đơn độc trong hành trình đấu tranh cho công lý Chàng đi lang thang vô định nơi chân trời góc bể, trên hành trình ấy chàng không che giấu khỏi nỗi buồn và sự mệt mỏi

Từ đầu đến cuối cuộc hành trình chàng vẫn cô độc không một người sẻ chia nhưng

chàng vấn kiên định và mải miết với lí tưởng của mình Sự đơn độc của người nghệ

sĩ khẳng định tư tưởng tiến bộ, mới mẻ của Lorca so với những con người cùng thời đại, khẳng định lòng dũng cảm và bản lĩnh của Lorca Trong cuộc đời thực Lorca đã ngã xuống dưới họng súng của kẻ thù, người chiến sĩ dũng cảm đã bị sát hại Tất cả khẳng định bi kịch của Lorca, bi kịch của con người luôn khao khát tự do, công lí, tiến bộ nhưng sớm bị vùi dập, bị hủy diệt

Chất thơ của hình tượng Lorca có lẽ được thể hiện sâu sắc nhất ở phương diện ông không chỉ là người chiến sĩ dũng cảm đấu tranh cho công lí mà còn là người nghệ sĩ thiên tài Chỉ với một tập thơ “Nhà thơ ở New York” ông đã trở thành nhà thơ lớn của Tây Ban Nha hiện đại Có thể khẳng định rằng Lorca là người nghệ

sĩ thực thụ theo đúng nghĩa của từ này, bởi ông không chỉ làm thơ, mà còn thạo nhạc dân gian, một tay ghi ta cừ khôi, ông thường đi khắp xứ Tây Ban Nha như một

gã Digan đơn độc mà hát lên những bài thơ của mình như những khúc Romance Ball Bởi vậy ông như một nghệ sĩ kép: thi sĩ kiêm nhạc sĩ Thơ Lorca đậm chất dân gian nhưng ông vẫn là nhà thơ cách tân Thơ ông khó đọc nhưng nó lại được đón nhận bởi hàng triệu người Trong bài thơ này tiếng đàn chính là biểu tượng cho những sáng tạo nghệ thuật của Lorca, là những cống hiến cho nghệ thuật của Lorca Câu thơ “không ai chôn cất tiếng đàn” có lẽ được bật ra trong tâm thức của Thanh Thảo khi ông nghĩ tới lời thỉnh cầu của Lorca trong bài Ghi nhớ- lời thỉnh cầu đã được dùng làm lời đề từ cho bài thơ Đàn ghi ta của Lorca Ở đây có một sự đồng điệu tuyệt vời giữa ý nguyện của Lorca – một ý nguyện thể hiện chất nghệ sĩ bẩm sinh hoàn hảo của nhà thơ với liên tưởng của Thanh Thảo về sức sống của nghệ thuật “không ai chôn cất tiếng đàn” và dù muốn chôn cũng không được ! Đây

là tiếng đàn, một giá trị tinh thần, chứ không phải một cây đàn vật thể Tiếng đàn ấy trường cửu cùng tự nhiên và hơn thế bản thân nó chính là tự nhiên

2.3 Sự đồng điệu về tâm hồn giữa cái tôi trữ tình và đối tượng trữ tình

Chúng ta đều biết rằng, đặc trưng của thơ là sự thể hiện của cái “tôi” trữ tình Cái tôi trữ tình khiến cho hình tượng nghệ thuật giàu sức thuyết phục hơn, đồng thời cũng qua cái “tôi” trữ tình, tư tưởng và chủ đề của tác phẩm sẽ được bộc lộ mạnh mẽ hơn Có thể khẳng định rằng: Cái “tôi” trữ tình là sự hiện diện bộ mặt tinh thần của nhà thơ trong những tác phẩm thơ ca, đó chính là cái “tôi” nhà thơ đã được nghệ thuật hóa, được thể hiện dưới những sắc thái thẩm mỹ phong phú hơn với chất lượng

tư tưởng nghệ thuật cao hơn Cái “tôi” trữ tình là một trong những nhân tố quan trọng

tạo nên phong cách nhà thơ Có một điều đặc biệt trong thi phẩm “Đàn ghi ta của

Lorca” đó là sự đồng điệu về tâm hồn giữa chủ thể trữ tình và đối tượng trữ tình.

Thơ Thanh Thảo bên cạnh những vần thơ giản dị cất lên từ những cảm xúc chân thành của lòng mình còn là những vần thơ mang tính khám phá với những suy

tư trăn trở về con người, về cuộc đời.Theo tác giả hành trình thơ chính là hành trình

đi tìm “chất thật” trong mỗi con người

Ta đã ném thơ mình vào thác xiết

Đã trộn trong ta hàng nghìn số phận

Như bột nhào như vôi vữa

Mong một ngày hiện rõ

Chất thật mỗi con người

(Đêm trên cát viết)

Đọc thơ Thanh Thảo khó tìm thấy một câu thơ ám ảnh, xuất thần mà cái hay toát lên từ cảm xúc giàu chất thơ của một người nghệ sĩ, từ cả bài thơ chứ không phải là một câu thơ riêng lẻ Cái hay của thơ Thanh Thảo vừa lạ vừa quen Lạ vì lối nhìn mang tính phát hiện và cách diễn tả độc đáo của riêng nhà thơ.Quen vì cảm nghĩ của nhà thơ gần gũi với cảm nghĩ của ta, dường như nhà thơ nói hộ ta những điều sâu kín trong tâm hồn mà ta không diễn tả được Vì vậy, dễ hiểu vì sao Thanh thảo tìm đến lối thơ tượng trưng, siêu thực để gửi gắm cái “tôi” giàu nội cảm của mình

Đàn ghi ta của Lorca không chỉ là bức tranh văn hóa đa sắc màu của thế giới hình tượng, hình ảnh thơ mà còn là bản hòa tấu tuyệt vời của hai tâm hồn đồng

điệu Ta bắt gặp ở đây, trong con người của hai nghệ sĩ lớn chất lãng mạn của tâm

hồn, nỗi lo âu đầy ám ảnh, dự cảm về nghệ thuật và số phận của người nghệ sĩ, vượt lên trên tất cả là khát vọng cách tân nghệ thuật trên hành trình sáng tạo.

Ai đã từng đọc Lorca đều biết ông sinh ra và lớn lên ở một miền quê rộng lớn

ở miền Nam Tây Ban Nha- vùng đất An-đa-lu –xi-a, là một nhà thơ hiện đại nhưng Lorca rất yêu nhạc dân gian và nghệ thuật của ông – như nhiều nhà nghiên cứu đã đánh giá “rất giàu chất nhạc dân gian An-đa-lu –xi-a” [dẫn theo SGK ngữ văn 12 nâng cao, tr.124], và ngay cả đến giây phút cuối cùng của cuộc đời mình người nghệ sĩ ấy vẫn không quên sứ mạng cao cả khi gửi gắm tâm nguyện “ Khi tôi chết

hãy chôn tôi với cây đàn” Có thể nói, Lorca là người nghệ sĩ có tâm hồn lãng mạn

với tình yêu quê hương xứ sở sâu nặng Hình ảnh một người nghệ sĩ Lorca lãng mạn của xứ sở Tây Ban Cầm đi vào thơ Thanh Thảo như một “kỵ sĩ văn chương đơn độc”, một “ca sĩ dân gian tự do”

Đi lang thang về miền đơn độc

Với vầng trăng chếnh choáng

Trên yên ngựa mỏi mòn

Không còn là Lorca hào hùng như dũng sĩ đấu bò tót mà thay vào đó là một Lorca đơn độc, mệt mỏi Chàng hiện ra như một “kỵ sĩ” lang thang trên sa mạc cô đơn Dường như giữa cuộc chiến đấu với nền chính trị độc tài và một nền nghệ thuật già nua, bảo thủ Lorca đã không có được những cộng sự đắc lực, Lorca đi về miền đơn độc là hình ảnh về sự bất lực của người nghệ sĩ giàu khát vọng nhưng cô đơn và lẻ loi Vầng trăng “chếnh choáng” hay khát vọng tiến bộ của Lorca phải

“chếnh choáng” trước sức mạnh của thứ nghệ thuật già nua, lạc hậu hay cũng chính

là Lorca đang “chếnh choáng”trước đòn thù của các thế lực phản động….âm điệu câu thơ càng lúc càng trùng xuống cùng với hình ảnh “Lorca trên yên ngựa mỏi mòn” Người kĩ sĩ văn chương đã kiệt sức trong một cuộc chiến không cân sức Lorca đã nỗ lực và kiên trì trong cuộc đấu tranh cho những giá trị nhân văn, tiến bộ trong cuộc đời và nghệ thuật Dư âm của nỗi buồn bất lực, của những nỗ lực mỏi mòn trong hình ảnh người “kỵ sĩ” văn chương đơn độc lan truyền xuống những dòng thơ đầu của khúc bi ca thứ hai:

Tây Ban Nha

Hát nghêu ngao

Một lần nữa chữ Tây Ban Nha lại xuất hiện Vẫn là cách tạo bối cảnh, phông nền nhưng lần này không phải là khung cảnh của đấu trường bò tót nổi tiếng mà là hình ảnh đậm màu sắc dân gian về những người nghệ sĩ hát rong Lorca là một nghệ

sĩ của đất nước Tây Ban cầm Trong bài thơ này hình ảnh “Tây Ban Nha, hát nghêu ngao” là một hoán dụ nghệ thuật tượng trưng cho Lorca- người nghệ sĩ dân gian tự

do, đang “nghêu ngao” hát bài ca của mình như không cần biết đến những gì diễn ra xung quanh Chất nghệ sĩ của Lorca, sự đồng điệu của Thanh Thảo khiến cho giọng thơ khắc khoải, ám ảnh khôn nguôi về sự “ đơn độc”, “mỏi mòn” của người nghệ sĩ

trong cuộc chiến đấu bất thành với những thế lực phản động trong chính trị và nghệ thuật

Lorca và Thanh Thảo không chỉ là những người nghệ sĩ bẩm sinh với tâm hồn lãng mạn mà còn là “dũng sĩ”giàu khát vọng đấu tranh và cách tân nghệ thuật

Như chúng ta đã biết, Lorca trước khi là một nghệ sĩ là một công dân ưu tú, một chiến sĩ dũng cảm đấu tranh cho nền tự do chống lại chế độ độc tài phát xít.Thanh Thảo – một chiến sỹ giải phóng của quân đội nhân dân Việt Nam, nhà thơ- chiến sỹ

đã có đồng điệu sâu xa với tâm tư và khát vọng của Lorca

Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt

Câu thơ đưa người đọc vào một không gian văn hóa đặc trưng của xứ sở đấu

bò tót, dựng lên một bối cảnh để trên đó hiện lên hình ảnh người nghệ sĩ Lorca Câu thơ là mạch cảm nghiệm của Thanh Thảo về cuộc đấu tranh của Lorca- một người chiến sĩ đấu tranh cho khát vọng dân chủ với nền chính trị độc tài, giữa khát vọng cách tân nghệ thuật trong lòng người nghệ sĩ tài danh với nền nghệ thuật già nua Trong tư cách nào, nhà thơ hay nhạc sĩ, kịch tác gia hay nhà hoạt động sân khấu ông đều đòi hỏi những người làm nghệ thuật “phải cách tân, phải thể hiện được những tư tưởng nghệ thuật nhân đạo và tiến bộ” Năm 1936, ông và một số người cùng chí hướng thành lập “Liên đoàn trí thức chống phát xít” Ngày 16/7 năm đó, ông trở về Granada để dự hội thánh Federico và tham gia cuộc chiến giữa các lực lượng dân chủTây Ban Nha với lực lượng phản động của phát xít Franco….Những chi tiết ấy về con người Lorca không chỉ gây ấn tượng với nhân dân Tây Ban Nha

mà còn âm vang khắp thế giới cho đến nhiều năm sau Với Thanh Thảo điều đó đã thăng hoa trong hình ảnh “Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt” để rồi trong chiều sâu thi

tứ của thi phẩm, một biểu tượng về những võ sĩ đấu bò tót kiêu hùng đã trượt nghĩa sang vẻ đẹp hào hùng, mạnh mẽ của người công dân, nghệ sĩ Lorca trong cuộc đấu tranh không ngừng nghỉ cho những giá trị nhân văn của cuộc sống

Sự đồng điệu của hai nghệ sĩ ở hai miền trái đất cộng hưởng trong khát vọng

cách tân nghệ thuật, đọc thơ Thanh Thảo người đọc dễ nhận ra tiếng nói của người

trí thức nhiều suy tư, trăn trở về các vấn đề xã hội và thời đại Tuy nhiên ông muốn cuộc sống phải được cảm nhận và thể hiện ở bề sâu nên luôn khước từ lối biểu đạt

dễ dãi Thanh thảo được coi là một trong số không nhiều cây bút luôn nỗ lực cách

tân thơ Việt với xu hướng đào sâu vào cái tôi nội cảm, tìm kiếm những cách biểu đạt mới qua hình thức câu thơ tự do, xóa bỏ mọi ràng buộc, khuôn sáo bằng nhịp điệu bất thường để mở đường cho một cơ chế liên tưởng phóng khoáng nhằm đem đến cho thơ một mĩ cảm hiện đại với hệ thống thi ảnh và ngôn từ mới mẻ Ở phương diện này có thể coi Đàn ghi ta của Lorca là một khúc tri âm

Không ai chôn cất tiếng đàn

Tiếng đàn như cỏ mọc hoang

Giọt nước mắt vầng trăngLong lanh trong đáy giếng Tiếng đàn là biểu tượng nghệ thuật Gắn với di chúc của Lorca “ khi tôi chết hãy chon tôi với cây đàn”“không ai chôn cất tiếng đàn” có nghĩa là không ai dám

“chôn” nghệ thuật của Lorca , không ai dám giết Lorca để đi tới Kì vọng của người nghệ sỹ giàu khát vọng sáng tạo đã chuyển thành nỗi thất vọng bởi dường như không ai thực sự hiểu Lorca, hiểu những suy nghĩ sâu sắc của người nghệ sĩ thiên tài gửi cho hậu thế Phải chăng vì quá ngưỡng mộ Lorca mà người ta không biết vượt qua Lorca? Nếu đúng như thế thì ở thế giới bên kia hẳn là Lorca đang rất buồn

vì “Cái chết thực sự của một nhà cách tân là khi những khát vọng của anh ta không

ai tiếp tục Nhưng cái chết đau đớn hơn của một nhà cách tân là khi tên tuổi và sự nghiệp của anh ta được đưa lên “bệ thờ” và trở thành bức tường kiên cố cản trở sự đổi mới văn chương của những kẻ đến sau” (Nguyễn Phượng)

Tiếp nối sự “đổ vỡ” là sự “trống vắng” “tiếng đàn như cỏ mọc hoang” Cỏ mọc hoang là cỏ dại cỏ mọc tự nhiên, tự phát, không có ai chăm sóc, cắt tỉa Phải chăng biểu tượng cho nền nghệ thuật hậu Lorca thiếu vắng kẻ dẫn đường , không có người định hướng Nền nghệ thuật giàu sức sáng tạo mà cả đời Lorca đấu tranh và vun đắp không được nghệ sĩ nào tiếp nối Ý thơ cho thấy sự xót tiếc của tác giả không chỉ đối với bản thân Lorca mà còn cả với nền nghệ thuật Tây Ban Nha.Những đổ vỡ và trống vắng như thế càng gợi lên sự xót xa, tiếc thương của mọi người thậm chí của thiên nhiên trước cái chết của Lorca

Giọt nước mắt vầng trăng

Long lanh trong đáy giếng