skkn 08. vận dụng quan điểm tích hợp vào bài học tác phẩm tự sự của nam cao ở nhà trường thpt (nguyễn thị ngà).

MỤC LỤCCHƯƠNG I CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC ĐỔI MỚI BÀI SOẠN THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP VÀ KHẢO SÁT THỰC TRẠNG DẠY HỌC TÁC PHẨM TỰ SỰ CỦA NAM CAO THEO XU HƯỚNG TÁCH RỜI CÁC PHÂN MÔN Ở NHÀ TRƯỜNG

MỤC LỤC

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC ĐỔI MỚI BÀI SOẠN THEO QUAN ĐIỂM TÍCH

HỢP VÀ KHẢO SÁT THỰC TRẠNG DẠY HỌC TÁC PHẨM TỰ SỰ CỦA

NAM CAO THEO XU HƯỚNG TÁCH RỜI CÁC PHÂN MÔN Ở NHÀ

TRƯỜNG THPT HIỆN NAY.

04

1 ỨNG DỤNG QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP VÀO DẠY HỌC LÀ XU THẾ

CHUNG Ở CÁC NƯỚC TRONG KHU VỰC VÀ TRÊN THẾ GIỚI. 04

2 QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP CÓ THỂ VẬN DỤNG VÀO TRONG DẠY HỌC 04

2.2 Dạy học theo quan điểm tích hợp phù hợp với mục tiêu giáo dục của nhà

2.3 Tác phẩm tự sự của Nam Cao tiềm ẩn những khả năng cho phép dạy học

2.4 Những hạn chế của hướng dạy học tách biệt các bộ phận của môn Ngữ

CHƯƠNG II

NGUYÊN TẮC VÀ BIỆN PHÁP DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG NÓI

CHUNG VÀ TÁC PHẨM TỰ SỰ CỦA NAM CAO NÓI RIÊNG Ở NHÀ

TRƯỜNG THPT THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP.

08

I Bài học theo quan điểm tích hợp định hướng rõ nội dung và phương pháp dạy

1 Bài học theo quan điểm tích hợp thể hiện sự định hướng về nội dung 08

2 Bài học theo quan điểm tích hợp là cách thức định hướng về phương pháp 10

II Bài học tác phẩm tự sự của Nam Cao theo quan điểm tích hợp thể hiện

được những mối quan hệ với các bộ phận khác của môn Ngữ văn 11

2 Trong quan hệ với các nhà văn hiện thực khác 12

3 Trong mối quan hệ với Lí luận văn học 13

CHƯƠNG III BÀI SOẠN THỂ NGHIỆM.

KẾT QUẢ THỰC TIỄN.

15 21

Nguyễn Thị Ngà - THPT Nguyễn Trung Ngạn: Vận dụng quan điểm tích hợp vàobài học tác phẩm tự sự của Nam Cao ở nhà trường THPT

LỜI NÓI ĐẦU

2 Cơ sở thực tiễn: Sau nhiều năm là giáo viên Văn ở trường THPT và hai

năm vừa rồi được rèn luyện thêm, thời gian đó đối với tôi không phải là nhiềunhưng đủ để nhận ra một cái nghiệp gắn liền với cuộc đời của mình Nghiệp dạyVăn chương

Có say mê mới tìm tòi, có đốt cháy được chính mình mới mong nhen nhómlên ngọn lửa ở người khác Đi tìm một con đường nâng cao chất lượng dạy họcVăn cũng như vậy

Chúng tôi nghĩ sáng tác văn chương đã khó, cảm thụ văn chương lại không

dễ dàng gì Nhưng nhọc nhằn gian khổ nhất vẫn là dạy học văn chương Cho dù

có một phương pháp dạy học hoàn hảo đến đâu nhưng thiếu đi sự say mê, lòngyêu nghề, một trái tim luôn thổn thức vì thế hệ mai sau thì mọi phương pháp đềutrở nên vô nghĩa

3 Thực trạng:

Nền giáo dục nước ta chưa tìm được cơ hội hội nhập và phát triển như cácnước trong khu vực và trên thế giới Việc dạy học tách biệt các bộ phận, môn họcVăn trong một thời gian dài, do đó bộc lộ những hạn chế như: tình trạng trùnglặp, dư thừa kiến thức gây lãng phí thời gian đào tạo; học sinh không có khả năng

tư duy tổng hợp

Lí giải những hạn chế đó, đồng thời chúng tôi cũng đã tiến hành khảo sátthực trạng dạy học tác phẩm tự sự Nam Cao theo xu hướng tách rời các phân mônthì thu được những kết quả trùng lặp với những nhận định nêu trên như: học sinh

và cả giáo viên thiếu ý thức gắn kết khâu dạy tác phẩm với các bộ phận khác củachương trình; giáo viên và học sinh thường xuyên lặp lại kiến thức; và một thựctrạng phổ biến nhất là học sinh tiếp cận với tác phẩm tự sự của Nam Cao mộtcách phiến diện không có cái nhìn tổng thể

Vì những lí do trên, chúng tôi xin đưa ra sáng kiến kinh nghiệm, đề tài: “Vận

dụng quan điểm tích hợp vào bài học tác phẩm tự sự của Nam Cao ở nhà trường THPT”

II Lịch sử nghiên cứu

Nghiên cứu về quan điểm tích hợp đã có nhiều công trình được công bố ỞViệt Nam, GS Nguyễn Khắc Phi dành phần mở đầu để hướng dẫn cụ thể tinh thầnbiên soạn chương trình theo quan điểm tích hợp đến giáo viên THCS, THPT thamkhảo (Sách giáo viên Ngữ văn, tập 1, NXB Giáo dục, 2002) Đồng quan điểmtrên, Tiến sĩ Đỗ Ngọc Thống với bài viết: “Dạy học theo quan điểm tích hợp”(Đổi mới dạy và học môn Ngữ Văn ở THCS, NXB Giáo dục, 2002) đã kháchquan nhìn nhận những hạn chế, những mặt tích cực của việc vận dụng quan điểmtích hợp vào dạy học

Xuất phát từ những thành tựu của những công trình trên, chúng tôi nhậnđịnh việc vận dụng quan điểm tích hợp vào dạy học tác phẩm tự sự của Nam Cao

ở nhà trường THPT là thật sự cần thiết và bổ ích

III Phương pháp nghiên cứu.

1 Nghiên cứu tài liệu (lí luận tích hợp)

2 Thực nghiệm (giảng dạy) – phương pháp chính

3 Khảo sát thực tế

4 Tổng hợp, đánh giá, thiết kế bài soạn tác phẩm tự sự của Nam Cao

IV Mục đích nghiên cứu.

Việc đưa quan điểm tích hợp vào dạy học tác phẩm văn chương nói chung

và tác phẩm tự sự Nam Cao nói riêng là từng bước cải tiến chất lượng dạy và họcmôn Ngữ Văn ở nhà trường phổ thông hiện nay, là hứa hẹn những triển vọng đưanền giáo dục Việt Nam hội nhập với khu vực và quốc tế Cụ thể là:

- Xác định nội hàm của tích hợp trong dạy học môn Ngữ Văn

- Khẳng định những khả năng thực hiện tích hợp trong dạy học Văn ở nhàtrường THPT

- Đề ra một số biện pháp thực hiện tích hợp trong dạy học những tác phẩmhiện thực, đặc biệt là tác phẩm tự sự của Nam Cao

V Giới hạn của đề tài.

Do thời gian và năng lực của người thực hiện có hạn, chúng tôi xin phépgiới hạn đề tài trong phạm vi vận dụng những lí luận của quan điểm tích hợp đểxây dựng một mô hình thiết kế bài soạn chung nhất cho giờ dạy học tác phẩm tự

sự của Nam Cao ở nhà trường THPT

Phần khảo sát, chúng tôi đã tiến hành giảng dạy, tổng hợp, đánh giá, thiết

kế bài soạn tác phẩm tự sự của Nam Cao trong năm học 2009 – 2010 cho học sinhkhối 11 (A2, A4, A6, A9, B1) của trường THPT Nguyễn Trung Ngạn – HưngYên

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC ĐỔI MỚI BÀI SOẠN THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP VÀ KHẢO SÁT THỰC TRẠNG DẠY HỌC TÁC PHẨM

TỰ SỰ CỦA NAM CAO THEO XU HƯỚNG TÁCH RỜI CÁC PHÂN MÔN

Ở NHÀ TRƯỜNG THPT HIỆN NAY.

1 ỨNG DỤNG QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP VÀO DẠY HỌC LÀ XU THẾCHUNG Ở CÁC NƯỚC TRONG KHU VỰC VÀ TRÊN THẾ GIỚI

Những thập kỷ gần đây, thế giới đang chịu sự tác động của những thành tựukhoa học kỹ thuật, đặc biệt là sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin.Công nghệ thông tin ngày nay đã len lỏi vào mọi khía cạnh của cuộc sống conngười Nó không những mang lại cho chúng ta những thuận lợi trong sinh hoạt,công việc mà nó còn làm đảo lộn mọi quan điểm tưởng chừng như không thể thayđổi Đúng như các nhà khoa học đã từng nhận định: “Cuộc cách mạng khoa học

kỹ thuật lần trước nhằm giải phóng đôi bàn tay, còn cuộc cách mạng khoa học kỹthuật lần này nhằm giair phóng cho bộ não con người” (Phan Trọng Luận – cb –Thiết kế bài học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông , tập 1, NXB GD1996) Đó là mục tiêu đào tạo con người cho thời đại mà nền giáo dục của mỗiquốc gia, mỗi dân tộc đặt làm nhiệm vụ

Xuất phát từ những biến đổi đó, những năm gần đây chúng ta đã làm quenvới những khuynh hướng, tư tưởng như: tích hợp, liên ngành, liên môn, xuyênmôn… với chung một mục đích là chấm dứt tình trạng “chia ô các bộ môn” Quanđiểm tích hợp hiện nay được xem là sự lựa chọn của các nước trong khu vực vàtrên thế giới: Mĩ, Úc, Pháp, Đức, Nhật Bản, Thái Lan, Inddooneenxxia, nhưng ởViệt Nam quan điểmnày xem ra vẫn còn mới mẻ Gần đây chúng ta đã thực hiệnbiên soạn lại chương trình từ cấp tiểu học, THCS, THPT Chương trình “lấy quanđiểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo tổ chức chương trình, biên soạn sách giáokhoa và lựa chọn các phương pháp giảng dạy” (Phan Trọng Luận “Phương phápdạy học Văn” tập 1, NXB GD 2001)

Việc áp dụng rộng rãi quan điểm tích hợp vào giáo dục ở hầu hết các nước

và đang từng bước được đưa vào nền giáo dục Việt Nam càng khẳng định thêmnhững bước đi vững chắc của quan điểm tích hợp

2 QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP CÓ THỂ VẬN DỤNG VÀO TRONG DẠY HỌC

2.1 Khái niệm về quan điểm tích hợp.

Có nhiều ý kiến khác nhau về quan điểm tích hợp: có ý kiến cho rằng tíchhợp là tổ hợp (Combination) hay phối hợp (Co – ordination) các môn học… Tíchhợp cần được quan niệm là: “một phương hướng nhằm phối hợp một cách tối ưu

các quá trình học tập riêng rẽ, các môn học, phân môn khác nhau theo những hìnhthức, mô hình, cấp độ khác nhau nhằm đáp ứng những mục tiêu, mục đích và yêucầu cụ thể khác nhau” (3 tr.6) Khoa sư phạm tích hợp được định nghĩa như sau:

“Khoa sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thểquá trình học tập góp phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dựtính trước, những điều cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình họctập tươnglai, hoặc nhằm hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao đông” [1 tr73]

Định nghĩa về Khoa sư phạm tích hợp đã chỉ rõ mục tiêu, mục đích đào tạohọc sinh ở nhà trường hiện nay, trang bị cho các em kiến thức cơ bản làm hànhtrang bước vào đời và giúp các em hòa nhập ngay được với cuộc sống, môitrường xung quanh Đồng thời với những hoạt động tích hợp, học sinh học cách

sử dụng phối hợp những kiến thức, những kĩ năng và những động tác đã lĩnh hộimột cách tổng hợp

2.2 Dạy học theo quan điểm tích hợp phù hợp với mục tiêu giáo dục của nhà trường phổ thông hiện đại.

Trước kia, mỗi môn học tồn tại biệt lập, có mục tiêu riêng nhằm trang bịcho học sinh kiến thức cơ bản để hiểu biết thế giới xung quanh thì ngày naychúng ta phải đặt ra mục tiêu thống nhất Không những sau khi ra trường các emthích nghi với cuộc sống mà ngay khi còn ở trường, ở lớp các em phải hòa nhậpđược ngay với cuộc sống hiện tại huống chi môn Ngữ văn (bao gồm các bộ phận:Văn học, Tiếng Việt, Làm Văn) là một môn học nền tảng, có tác dụng quan trọngtạo nên trình độ văn hóa của con người Như vậy, dạy và học tốt môn Ngữ Văncòn là điều kiện để phát huy truyền thống văn hóa dân tộc, tiếp thu văn hóa nhânloại, giáo dục tư tưởng, tình cảm cao đẹp cho người công dân tương lai

Chương trình phân ban THPT vừa qua, đã khách quan nhìn nhận: “Nguyêntắc tích hợp cần được hiểu toàn diện và phải quán triệt trong toàn bộ môn học, đọcvăn đến làm văn; quán triệt trong mọi khâu của quá trình dạy học; quán triệt mọiyếu tố của hoạt động học tập, tích hợp trong chương trình, tích hợp trong SGK,tích hợp trong phương pháp dạy học của giáo viên và tích hợp trong hoạt độnghọc tập của HS, tích hợp trong các sách đọc thêm, tham khảo” Trong phạm vi củamột sáng kiến kinh nghiệm, chúng tôi chỉ chú trọng vào việc áp dụng nó (quanđiểm tích hợp) vào trong dạy học Đặc biệt ở phạm vi hẹp hơn là chỉ tích hợp các

bộ phận (Văn học, Tiếng Việt, Làm văn) vốn có của môn Ngữ Văn vào đề tài củamình, hi vọng sẽ đem lại những hiệu quả sau:

- Tiết kiệm được thời gian đào tạo; khắc phục tình trạng quá tải về kiến thức

- Tránh trùng lặp, dư thừa kiến thức trong đào tạo

- Rèn luyện tư duy tổng hợp cho học sinh

- Thiết kế mới theo quan điểm tích hợp phù hợp với yêu cầu đổi mớiphương pháp dạy học tác phẩm văn chương

2.3 Tác phẩm tự sự của Nam Cao tiềm ẩn những khả năng cho phép dạy học theo quan điểm tích hợp.

- Đặc điểm chung của tác phẩm tự sự đã thể hiện nội dung tích hợp Bởi tácphẩm tự sự cũng là một chỉnh thể tích hợp của nhiều yếu tố, phương diện:

+ Tác phẩm tự sự có nhiều loại Ví dụ tự sự văn xuôi hiện đại có tiểu thuyếthiện đại, truyện ngắn, kí, tác giả…Con người hiện lên trong tác phẩm tự sự là conngười tinh thần mang tính chất khách quan trong những mối quan hệ với cuộcsống xung quanh Vì vậy miêu tả tính chỉnh thể khách quan của thế giới là đặctrưng của tác phẩm tự sự

+ Tác phẩm tự sự hầu như không bị hạn chế bởi không gian và thời gian.Nhân vật tự sự được khắc họa đầy đặn ở nhiều mặt “bên trong lẫn bên ngoài, cảđiều nói ra và điều không nói ra, cả ý nghĩ và cái nhìn, cả tình cảm, cảm xúc, ýthức và vô thức, cả quá khứ, hiện tại, tương lai” [6 tr 377] Điều này tạo thuận lợirất nhiều cho tác giả trong việc khắc họa tính cách nhân vật của mình

+ Sự phong phú đa dạng còn được thể hiện ở hệ thống chi tiết nghệ thuật.+ Một trong những đặc điểm hết sức quan trọng mà qua đó chúng ta thấyđược linh hồn của người trần thuật, đó là hình tượng người trần thuật (tác giả,nhân vật…)

+ Lời văn trong tác phẩm tự sự (khác với lời thoại trong kịch, lời văn trongtác phẩm trữ tình) thường hướng người đọc vào thế giới đối tượng, do đó lời củanhân vật có thể được tác giả miêu tả lại, đan xen hoặc hóa thân vào lời trần thuật

- Tác phẩm tự sự của Nam Cao trong chương trình THPT hội tụ nhiều mốiquan hệ kiến thức

VD một đoạn văn sau đây: “Tỉnh dậy hắn thấy hắn già mà vẫn còn cô độc.Buồn thay cho đời!Có lí nào như thế được? Hắn đã già rồi hay sao? Ngoài bốnmươi tuổi đầu… Dẫu sao đó không phải tuổi mà người ta mới bắt đầu sửa soạn.Hắn đã tới cái dốc bên kia của đời Ở những người như hắn, chịu đựng biết baonhiêu là chất độc, đày đọa cực nhọc, mà chưa bao giờ ốm, một trận ốm có thể gọi

là dấu hiệu báo rằng cơ thể đã hư hỏng nhiều Nó là một cơn mưa gió cuối thu chobiết trời gió rét, nay mùa đông đã đến Chí Phèo hình như đã trông thấy tuổi giàcủa hắn, đói rét và ốm đau, và cô độc, cái này còn đáng sợ hơn đói rét và ốm đau”[7 tr 228] Đây là đoạn trích miêu tả sự thức tỉnh bản chất lương thiện trong conngười của nhân vật Chí Phèo, sau một đêm sống chung với Thị Nở Cho thấy đâuphải lúc nào Chí Phèo cũng là “con quỷ dữ của làng Vũ Đại” mà có những lúclương tri anh ta thức tỉnh Đó là nội dung của đoạn trích trên và cũng là một phầntrong tác phẩm

Đoạn trích trên là lời đối thoại của ai? Được thể hiện qua hình thức nào?Đoạn trích nhằm thông báo điều gì? Trả lời những câu hỏi trên, chúng ta vậndụng quan điểm tích hợp của (Văn học, Tiếng Việt, Làm văn…) Ngoài ra có thểliên hệ với các tác giả hiện thực khác như Nguyên Hồng, Nguyễn Công Hoan,

Ngô Tất Tố để thấy được phong cách đặc trưng của mỗi tác giả; có thể chạm đếnnhững vấn đề Lịch sử văn học, Lí luận văn học hay Văn hóa dân tộc; giúp họcsinh có cái nhìn khái quát về văn học hiện thực; hiểu hơn về con người, xã hội

1930 – 1945; thấy được sự sáng tạo, phát triển của ngôn từ Tiếng Việt; hay về sựphát triển của văn học Việt Nam… Sau đây, chúng tôi sẽ trình bày những biểuhiện điển hình nhất:

+ Dạy học tác phẩm tự sự của Nam Cao có thể làm rõ hơn đặc điểm phongcách của những tác giả hiện thực khác (Nguyễn Công Hoan với sự tha hóa củacon người; Ngô Tất Tố là tiếng kêu cứu đói trong “Tắt đèn”) thì dạy học “ChíPhèo” của Nam Cao, học sinh còn thấy được: “ tiếng kêu cứu lấy nhân cách, nhânphẩm, nhân tích của con người đang bị cái đói và miếng cơm làm cho tiêu mòn đi,thui chột đi, hủy đi” [5 tr.92]

+ Tác phẩm tự sự của Nam Cao là căn cứ để giải thích các kiến thức vềLịch sử văn học, Lí luận văn học, Văn hóa

+ Tác phẩm tự sự của Nam Cao là ngữ liệu chính để minh họa một số mảngkiến thức về Tiếng Việt và Làm Văn Những lời đối thoại giữa Chí Phèo – BáKiến, Chí Phèo – Thị Nở, giữa Hộ - Từ, giữa Hoàng – Độ…luôn là những đoạnđối thoại ngắn, súc tích nhưng có sức biểu hiện rất lớn: mối tác động qua lại giữacác yếu tố của một cuộc giao tiếp và biểu hiện tính đa nghĩa của ngôn ngữ vănchương: “giá cứ thế này mãi thì thích nhỉ!”, “Hay là mình sang ở với tớ một nhàcho vui.” (“Chí Phèo” – Nam Cao) Đồng thời sau khi đọc xong tác phẩm, họcsinh phải tóm tắt được nội dung tác phẩm (lựa chọn được những nội dung, chi tiếtchính cần tóm tắ, sử dụng hợp lí lời văn trong văn bản tóm tắ, trình tự thời giancốt truyện, cách dùng hình thức nén, trích dẫn nguyên văn…)

2.4 Những hạn chế của hướng dạy học tách biệt các bộ phận của môn Ngữ Văn.

- Tách biệt các phân môn sẽ dẫn đến giáo viên và học sinh thiếu ý thức gắnkết các phần khác của chương trình

- Tiếp cận tác phẩm tự sự của Nam Cao một cách phiến diện, không có cáinhìn tổng thể Qua thực tế, chúng tôi kiểm tra học sinh thấy: (những bài viết củacác em có chung một cách diễn giải là kể lể rất nhiều, chưa biết phân tích nhânvật trong tác phẩm tự sự; nhiều bài làm diễn đạtkhá hay nhưng theo nếp cũ không

có sự tư duy, sáng tạo nêu suy nghĩ riêng của mỗi cá nhân), vận dụng quan điểmtích hợp có thể khắc phục được tình trạng này

Tác phẩm văn chương là một chỉnh thể nghệ thuật hoàn chỉnh thì một tiếtdạy Văn trên lớp cũng là một chỉnh thể nghệ thuật dạy, thể hiện tài năng sư phạmcủa người thày Chỉnh thể nghệ thuật dạy sẽ ngày càng hoàn chỉnh nếu giáo viênchúng ta biết trau dồi, học hỏi và phát hiện những phương pháp mới tiến bộ Quanđiểm tích hợp trong giáo dục hiện nay là phù hợp trong dạy học, đặc biệt là mônNgữ văn

CHƯƠNG II

NGUYÊN TẮC VÀ BIỆN PHÁP DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG NÓI CHUNG VÀ TÁC PHẨM TỰ SỰ CỦA NAM CAO NÓI RIÊNG Ở NHÀ TRƯỜNG THPT THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP.

I Bài học theo quan điểm tích hợp định hướng rõ nội dung và phương pháp dạy học.

Soạn một bài học tác phẩm văn chương cũng có khi gọi là thiết kế một bàidạy học tác phẩm văn chương Đây là công việc tưởng chừng như đơn giản màmọi giáo viên đều phải làm trước khi lên lớp Nhưng thực chất cũng có rất nhiềuvấn đề phức tạp

Lâu nay, giáo viên chúng ta nghĩ đơn giản là vì công việc này chỉ cần giáoviên cảm thụ thật sâu sắc tác phẩm, sau đó soạn ra thành những nọi dung và tiếnhành sắp xếp theo trình tự hợp lí là xem như đã hoàn thành xong một giáo án Đó

là quan niệm của phương pháp dạy học truyền thống mà chúng ta đã lên án

Điểm mới của thiết kế bài soạn theo quan điểm tích hợp không chỉ thể hiệnyêu cầu phát huy tối đa, tính tích cực sáng tạo mà còn chú ý đến việc định hướngnội dung tiếp nhận cho chủ thể học sinh Có nghĩa là nếu thiết kế bài soạn theoquan điểm dạy học mới nghiêng về mặt phương pháp, cách thức tổ chức, điềukhiển, dẫn dắt để học sinh khám phá, chiếm lĩnh được nội dung vấn đề của mộtphân môn độc lập nào đó, thì thiết kế bài soạn theo quan điểm tích hợp được bổsung những nội dung mang tính chất đồng quy của nhiều phân môn hay nhiềumôn học khác nhau

Thuật ngữ “tích hợp” cần được quán triệt trong ý nghĩa của hai chữ “tích”.Chữ “tích” thứ nhất cần hiểu là tích hợp Có nghĩa là gộp nhiều nội dung liênquan, chuyển hóa cho nhau thành một thể thống nhất Dạy cái này thông qua cáikia và ngược lại Chữ “tích” thứ hai cần hiểu là tích cực Có nghĩa là tổ chức cáchoạt động của thầy và trò làm sao phát huy tối đa khả năng tích cực, sáng tạo, vốn

có của học sinh Chữ “tích” ở đây mang đặc điểm về phương pháp hơn Sau đâychúng ta tìm hiểu cách thức tích hợp nội dung được thể hiện trong bài soạn tácphẩm văn chương

1 Bài học theo quan điểm tích hợp thể hiện sự định hướng về nội dung 1.1 Tích hợp trong từng thời điểm

Tích hợp trong từng thời điểm hay còn gọi là tích hợp ngang (integrationhorizontale) Bài soạn theo quan điểm tích hợp được đặt trong nhiều mối quan hệ.Nội dung dang dạy nếu là tác phẩm văn chương thì có quan hệ với những sáng tác

khác của tác giả đang dạy, quan hệ với các tác giả khác, quan hệ với Tiếng Việt,với Tập Làm Văn Ngoài ra còn có quan hệ với Lí luận văn học, Lịch sử văn học,văn hóa dân tộc… Chính nhờ những mối quan hệ phong phú như thế, nên tùythuộc vào sở trường, sở đoản của mình mà giáo viên sẽ tạo một mối quan hệ chặtchẽ với những phân môn khác.

Nội dung bài soạn tác phẩm văn chương theo quan điểm tích hợp chính vìđặt trong nhiều mối quan hệ cho nên trong phạm vi một bài học, một tiết học giáoviên có thể tổ chức các hoạt động cho học sinh vừa khám phá nội dung, nghệthuật của tác phẩm văn chương vừa có thể chiếm lĩnh những tri thức khác về ngônngữ học, nâng cao khả năng làm văn, bồi dưỡng tri thức lịch sử văn học, lí luậnvăn học Vì những tri thức này có quan hệ mật thiết với tác phẩm văn chươngđang được học

Như vậy, tích hợp trong từng thời điểm tạo điều kiện thuận lợi cho ngườigiáo viên khai thác triệt để mối quan hệ mật thiết giữa văn bản văn học và các vân

đề đang dạy ở phần Tiếng Việt và Làm Văn

Kiến thức đã dạy trong trường hợp những nội dung đang được dạy nếu cóliên hệ với những kiến thức đã học, giáo viên có thể lợi dụng cơ hội này để ôn tập,củng cố đồng thời qua đó rèn cho học sinh ý thức và kĩ năng vận dụng nhữngkiến thức đã học để xử lí vấn đề đang đặt ra của bài học mà đáng lẽ ra học sinhphairlaf người khám phá, phát hiện đầu tiên

Đối với kiến thức sẽ được dạy trong chương trình, người giáo viên cũngcần xử lí khéo léo Vào đầu mỗi tiết dạy, giáo viên chúng ta thường có thói quengiới thiệu bài mới Việc giới thiệu bài mới cũng mang lại hiệu quả đáng kể nhưtạo tâm thế tốt cho học sinh cảm thụ tác phẩm, kích thích, khơi gợi trí tò mò…

Ví dụ khi dạy đến “Đôi mắt” – Nam Cao, giáo viên biết liên hệ đúng chỗ,giúp các em hiểu hơn nhận định trong SGK Văn 11: “Sau cách mạng tháng Tám

1945, Nam Cao lao mình vào mọi công tác cách mạng và kháng chiến Ông tựnguyện làm người cán bộ tuyên truyền vô danh của cách mạng và có ý thức tự rènluyện cải tạo mình trong thực tế kháng chiến” Điều đó tạo một luồng gió mới chonhững sáng tác của ông sau cách mạng như “Đôi mắt”, “Nhật kí ở rừng” (1948)

Việc đánh giá học sinh ngoài cho điểm, động viên khen ngợi còn là xem xéthọc sinh có nắm được nội dung bài học hay chưa, có chuẩn bị bài tốt ở nhà hay

không, mà đánh giá ở khả năng nhạy bén khi học sinh biết sử dụng kiến thức củaphân môn này để tham gia giải quyết vấn đề ở phân môn khác Biểu hiện này củahọc sinh có thể được thể hiện ngay trên lớp trong tiết học và cũng có thể đượcbiểu hiện qua những bài viết.

2 Bài học theo quan điểm tích hợp là cách thức định hướng về phương pháp Phương pháp có mối quan hệ chặt chẽ với nội dung, không nên và không

thể tách rời được Một giáo viên dạy giỏi ngoài sử dụng các phương pháp chủđộng, linh hoạt, nhuần nhuyễn còn là một giáo viên có trình độ chuyên môn cao,hiểu khiến thức vừa rộng vừa sâu Đó là điều căn bản mà mỗi giáo viên cầnhướng tới đồng thời là cơ sở để các cuộc thi giáo viên các cấp, ngành lấy đó làmcăn cứ, xem xét và công nhận

Phương pháp dạy học truyền thống nặng về áp đặt, vô tình thủ tiêu vai tròchủ động của trò được thay thế bằng một hệ phương pháp dạy học văn mới Sựthay đổi này mang lại một cách nhìn mới về vai trò của Thầy, vai trò của Trò vàTác phẩm văn chương Từ vị trí bị động trở thành chủ động, biết phân biệt đúng,sai, có thể tác động lại Thầy, cho thấy vai trò của người học sinh thật sự đã đượctrả lại với vị trí vốn có của nó Như vậy, tính tích cực chủ động sáng tạo của chủthể học sinh đã được chú ý đến trong phương pháp dạy học mới

Dạy học theo quan điểm tích hợp vẫn chú trọng đến tính tích cực của chủthể học sinh, vẫn phải làm sao khai thác hết những khả năng tiềm ẩn của ngườihọc thông qua cách tổ chức hoạt động, điều khiển, dẫn dắt của Thầy Nhưng nhấtthiết chúng ta phải định hướng cụ thể trong bài soạn

Đặc thù của dạy học theo quan điểm tích hợp là sự soi sáng lẫn nhau giữacác phân môn Dạy phân môn Văn có thể soi sáng cho các tri thức ở phân mônTiếng Việt và làm Văn Cho nên việc lấy văn bản văn học làm mẫu để phân tích,

lí giải các tri thức của các phân môn khác cũng được xem là một hướng giải quyếtvấn đề một cách khoa học tích cực Thực tế vốn đa dạng và phong phú, việc dạyvăn gắn với thực tế cuộc sống: sưu tầm tài liệu, tham quan, hoạt động thực tế, tậphợp xử lí thông tin để rút ra quy luật, định nghĩa…phần nào sẽ giúp em khỏi bỡngỡ với những khó khăn trong cuộc sống sau này

Tham khảo văn mẫu cũng là một hướng dạy học Văn hay, tất nhiên cần giúpcác em biết chọn lọc, cảm thụ vẻ đẹp thẩm mĩ của bài văn, có cảm xúc riêng vàquan điểm tiếp thu khách quan, trung thực…- Dó chính là quá trình học tập củachủ thể chỉ thật sự có hiệu quả nếu được đặt trong những tình huống có ý nghĩa

Sử dụng trang thiết bị công nghệ thông tin trong dạy học Văn hiện nay vẫngây nhiều tranh cãi.hãy nên coi những trang thiết bị này chỉ là những đồ dùng dạyhọc nhằm hỗ trợ hoạt động dạy - học của Thầy – Trò (tinh thần công nghệ hóa sưphạm) Đặc biệt hướng dẫn học sinh tra cứu kiến thức, tư liệu trên mạng Internetnhằm hỗ trợ học tập

II Bài học tác phẩm tự sự của Nam Cao theo quan điểm tích hợp thể hiện được những mối quan hệ với các bộ phận khác của môn Ngữ văn.

Nam Cao là một nhà văn hiện thực điển hình nhất của nền văn học Việt namtrước cách mạng Tháng Tám Trình bày những nét độc đáo trong những sáng tác củaNam Cao, có lẽ không phải là mục đích chính của chúng tôi Mục đích của chúng tôichỉ muốn chứng minh một điều: Tác phẩm tự sự của Nam Cao là tổng hợp nhiều mốiquan hệ kiến thức của các bộ phận khác nhau trong môn Ngữ Văn Và bài học tácphẩm tự sự của Nam Cao cần phải được đặt trong những mối quan hệ đó

1 Trong quan hệ với tác giả Nam Cao.

Ai sinh ra và lớn lên mà không chịu ảnh hưởng bởi gia đình, xã hội, nhữngngười xung quanh Nam Cao cũng là một trường hợp không ngoại lệ Ban đầuNam Cao có thử sức qua thể loại thơ lãng mạn nhưng không thành công (vì khôngthuộc sở trường của ông) Có lẽ, chính hoàn cảnh xã hội đã khiến nhà thơ bất đắc

dĩ chuyển sang viết thể loại tự sự Đó là thời kì Cách mạng bị đàn áp Đảng rútvào hoạt động bí mật Nhật nhảy vào Đông Dương cùng với Pháp ra sức đàn áp,bóc lột nhân dân ta, kết quả là hơn hai triệu đồng bào phải chết đói vào năm 1945

Có thể nói xã hội lúc bấy giờ, đúng như một nhà nghiên cứu xã hội đã nhận định:

“Hiện thực cuộc sống vây bủa xung quanh Nam Cao thật là đen tối, ngột ngạt và

bế tắc” [9 Tr.15] Hoàn cảnh xã hội này đã chi phối rất nhiều trong những sángtác của Nam Cao

Chí Phèo (Chí Phèo) khi nhận ra được kẻ thù, nguyên nhân gây ra bao nôngnỗi cho chính cuộc đời mình, đã vùng lên bằng một nhát dao đâm chết Bá Kiến

Để rồi sau đó Chí cũng tự kết liễu đời mình bởi “Ai cho tao lương thiện!”, “Taomuốn làm người lương thiện!” nhưng “Không được!”… và chi tiết cuối truyện:

“Đột nhiên thị thấy thoáng hiện ra một cái lò gạch cũ bỏ không, xa nhà cửa vàvắng người lại qua”… cho phép chúng ta nhận ra một Nam Cao bế tắc, luẩn quẩnchưa tìm ra lối thoát và một Nam Cao bề ngoài có vẻ lạnh lùng nhưng lại luônthổn thức cho số phận nghiệt ngã của người nông dân trước Cách mạng

Ngoài ra, Nam Cao được sinh ra và lớn lên ở một vùng quê chiêm trũnggiữa đồng bằng Bắc Bộ, quanh năm hạn hán, lũ lụt, mất mùa làm cho cuộc sốngvốn đã bao phủ bởi cái đói cùng nghèo lại càng tiêu điều, vắng vẻ hơn Nhưngyếu tố đó đã tạo nên ở Nam Cao một tấm lòng thấm đẫm tình người (văn sĩ Hộtrong “Đời thừa”, ăn năn hối hận khi mình chưa làm được gì cho cô vợ nhỏ béđáng thương…; Lão Hạc khóc hu hu như đứa trẻ khi trót đánh lừa một conchó…)

Tương tự, sau Cách mạng tháng Tám, với những tác phẩm như “Đôi mắt”,

“Nhật kí ở rừng” đã mang một âm hưởng mới Âm hưởng của những ngày đầukháng chiến, dự báo cho một tương lai sáng lạn

Qua đây cho thấy, những sáng tác của Nam Cao luôn bị chi phối bởi hiệnthực xã hội vây quanh và đặc điểm cá nhân của chính nhà văn.

Dạy học tác phẩm tự sự của Nam Cao cần phải có một sự liên hệ với chínhcuộc đời của tác giả, với chính hoàn cảnh xã hội thời bấy giờ Có như vậy mớithấy hết được ý nghĩa của tác phẩm, mới trân trọng những đóng góp của nhà văn

2 Trong quan hệ với các nhà văn hiện thực khác.

Bài học tác phẩm tự sự của Nam Cao khi được đặt trong những mối quan

hệ thì việc so sánh tác phẩm tự sự của Nam Cao với những sáng tác của các nhàvăn hiện thực khác là điều cần thiết

Sáng tác sáng ngời nhất, viết về đề tài nông dân của Nam Cao là “ChíPhèo” cần được đặt trong mối quan hệ với các tác phẩm của các nhà văn trướccách mạng viết về nỗi khổ bị áp bức, bóc lột của người nông dân (chị Dậu “Tắtđèn” – Ngô Tất Tố, anh Pha “Bước đường cùng” – Nguyễn Công Hoan… bị lừagạt đến khốn cùng) Nhưng điển hình nhất, bi kịch bị tha hóa của người nông dânlương thiện bị đàn áp, chà đạp cả nhân hình, nhân tính tiêu biểu nhất là Chí Phèo.Hình tượng Chí Phèo là bổ sung cho những gì đầy đủ nhất về nỗi thống khổ đếncùng cực của người nông dân trong xã hội trước cách mạng tháng Tám

Nếu trong cảm thụ văn học, biểu hiện của tính chủ quan là một hiện tượngtất yếu, nó thể hiện trình độ, tài năng, thói quen thẩm mĩ của người cảm thụ thìcách liên hệ, so sánh với các nhà văn hiện thực khác cũng có thể hiểu là một biểuhiện của tính chủ quan trong cảm thụ văn chương

Như vậy bài soạn tác phẩm tự sự của Nam Cao theo quan điểm tích hợp đòihỏi giáo viên và học sinh phải huy động cùng một lúc nhiều tác phẩm của tác giả

đang dạy và cả những tác phẩm của những nhà văn hiện thực khác Dạy “Chí

Phèo” không thể không liên hệ với những sáng tác của Ngô Tất Tố, Nguyễn

Công Hoan, Nguyên Hồng, Lỗ Tấn…

3 Trong mối quan hệ với Lí luận văn học.

Kiến thức lí luận văn học trong chương trình THPT chiếm tỉ lệ 11/363 tiết(3%) Một tỉ lệ rất nhỏ nhưng hết sức quan trọng Bởi kiến thức lí luận văn học làkiến thức công cụ, “kiến thức siêu kiến thức” Dạy và học tốt mảng kiến thức líluận văn học sẽ giúp học sinh tự mình có thể khám phá tác phẩm văn chương,không những trong nhà trường mà cả những tác phẩm ngoài nhà trường

Ở các lớp học dưới, các em học sinh đã làm quen với kiến thức “Tác phẩmvăn học”, “Thể loại tác phẩm văn học”…, khái niệm: đề tài, chủ đề, thế nào là tácphẩm tự sự, tác phẩm trữ tình…tác phẩm tự sự của Nam Cao cũng là một trongnhững dẫn chứng hữu hiệu nhất để minh họa cho một số khái niệm trên Tất nhiênviệc khai thác tác phẩm này cần phải đặt trong một chỉnh thể nghệ thuật hoànchỉnh của tác giả