Địa lý kinh tế xã hội đại cương (Chương 3)

- Tài nguyên thiên nhiên là các yếu tố tự nhiênđ ợc sử dụng trong kinh tế, làm ph ơng tiện tồn tại của xã hội loài ng ời D.I.Aman.. - Tài nguyên thiên nhiên là những yếu tố tự nhiên đ ợ

chươngưiii:

tài nguyên thiên nhiên

I Khái niệm về tài nguyên thiên nhiên

II Khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên.

1 Tài nguyên khoáng sản.

2 Tài nguyên đất

3 Tài nguyên rừng

4 Tài nguyên n ớc

5 Tài nguyên biển

III Bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.



I khái niệm về tài nguyên thiên nhiên

1 Định nghĩa

- Tài nguyên thiên nhiên là các yếu tố tự nhiênđ ợc sử dụng trong kinh tế, làm ph ơng tiện tồn tại của xã hội loài ng ời ( D.I.Aman).

- Tài nguyên thiên nhiên là những yếu tố tự nhiên đ ợc sử dụng

nh là nguồn t liệu sinh sống của loài ng ời ( Ephremôp)

- Tài nguyên thiên nhiên là những vật thể và các dạng năng l ợng

tự nhiên đ ợc sử dụng cho con ng ời hoặc là những ph ơng tiện mà con

ng ời khai thác trực tiếp từ thiên nhiên ( Ghera ximôp ).

- Tài nguyên thiên nhiên là lực l ợng tự nhiên của môi tr ờng địa lý hiểu theo nghĩa nh lực l ợng sản xuất dự trử ( tiềm lực sản xuất ), nh giá trị sử dụng trong việc phát triển xã hội ( A.M.Côlôchiepki ).

- Tài nguyên thiên nhiên, trong tổng thể của chúng với tất cả điều kiện tự nhiên đ ợc hiểu là toàn bộ thế giới vật chất bao quanh chúng ta trong mối quan hệ với xã hội loài ng ời còn nếu nh xét về ph ơng diện lịch sử cụ thể, khái niệm tài nguyên thiên nhiên hẹp hơn và chỉ bao gồm những vật chất và năng l ợng tự nhiên có thể tham gia vào quá trình sản xuất ở mức độ phát triển xã hội nhất định ( Côma ).

 Tài nguyên thiên nhiên là các vật thể và lực l ợng tự nhiên ở trình

độ phát triển lực l ợng sản xuất và nghiên cứu nhất định, tài nguyên thiên nhiên đ ợc sử dụng để thoả mản nhu cầu xã hội loài ng ời d ới

hình thức tham gia trực tiếp vào hoạt động sản xuất vật chất và không vật chất.

Hãy phân biệt tài nguyên thiên nhiên và điều kiện tự nhiên ?

 Tài nguyên thiên nhiên

- Là các yếu tố tự nhiên trong

môi tr ờng tự nhiên.

- Có quan hệ trực tiếp đến hoạt

động sản xuất, kinh tế.

- Có xu h ớng ngày càng mở

rộng theo sự phát triển của khoa

học kỷ thuật.

 Điều kiện tự nhiên

- Bao gồm các khía cạnh của môi tr ờng tự nhiên bao quanh xã hội con ng ời.

- Không trực tiếp tham gia vào nền sản xuất, kinh tế.

- Nh ng là yếu tố cần thiết không thể không có.

2 Phân loại tài nguyên thiên nhiên :

Theo tính chất có thể bị hao kiệt trong quá trình

sử dụng tài nguyên

tài nguyên thiên nhiên

- Theo đặc điểm sử dụng trong nền kinh tế quốc dân

- Theo mục đích sử dụng trong nền kinh tế quốc dân

Không khôi phục đ ợc

Khôi phục

đ ợc

Trong c¸c c¸ch ph©n lo¹i tµi nguyªn thiªn nhiªn, lo¹i nµo cã ý nghÜa nhÊt ? V× sao ?

 C¸ch ph©n lo¹i tµi nguyªn thiªn nhiªn theo tÝnh cã thÓ bÞ hao kiÖt trong qu¸ tr×nh sö dông tµi nguyªn lµ cã ý nghÜa nhÊt v× :

- Do nhu cÇu vÒ tµi nguyªn ngµy cµng lín trong lóc sè l îng, tr÷ l îng tµi nguyªn ngµy cµng gi¶m.

Tµi nguyªn thiªn nhiªn Nhu cÇu

- Nắm đ ợc đặc điểm, tính chất của từng loại tài nguyên để trên cơ sở đó

có cách khai thác, sử dụng hợp lý nhằm thoả mản đ ợc nhu cầu nh :

+ Đối với loại không bị hao kiệt : Không nên làm thay đổi chất l ợng + Đối với loại không khôi phục đ ợc : Phải hết sức tiết kiệm và biết quay vòng

+ Đối với loại khôi phục đ ợc ; Cần bảo vệ và phát triển.

3 Quan niệm, nguyên tắc và ph ơng pháp đánh giá kinh tế tài

nguyên thiên nhiên:

- Quan niệm đánh giá kinh tế tài nguyên thiên nhiên:

+ Xác định ảnh h ởng của các yếu tố tài nguyên đối với sự phát triển và phân bố lực l ợng sản xuất.

+ So sánh các tính chất và đặc tính tự nhiên của tài nguyên thiên nhiên với tiêu chuẩn giá trị kinh tế.

+ Vạch đ ợc sự khác biệt về chi phí lao động ở mỗi lãnh thổ để sử dụng tài nguyên có lợi cho nền kinh tế quốc dân.

- Nguyên tắc đánh giá kinh tế tài nguyên thiên nhiên:

+ Phải đảm bảo sử dụng hợp lý, tiết kiệm nhất tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi tr ờng.

+ Thoả mản nhu cầu ngày càng tăng lên về tài nguyên thiên nhiên của xã hội, bảo đảm hiệu quả kinh tế cao nhất.

+ Kết hợp lợi ích tr ớc mắt và lợi ích lâu dài của con ng ời về sử dụng tài nguyên thiên nhiên.

+ Phải phù hợp với lợi ích của xã hội loài ng ời nói chung và từng khu vực, từng quốc gia nói riêng.

Nguyên tắc nào trong đánh giá kinh tế tài nguyên thiên nhiên

đ ợc xem là quan trọng hơn cả ? Vì sao ?

 Nguyên tắc phải đảm bảo sử dụng hợp lý, tiết kiệm nhất tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi tr ờng là quan trọng hơn cả vì nếu tôn trọng nguyên tắc nầy sẽ góp phần thoả mản ba nguyên tắc còn lại

- Ph ơng pháp đánh giá kinh tế tài nguyên thiên nhiên :

+ Đánh giá về mặt tự nhiên của tài nguyên thiên nhiên.

+ Đánh giá về mặt kinh tế kỷ thuật.

* Tính toán các chỉ tiêu kinh tế-kỷ thuật nhằm tiết kiệm chi phí sản xuất.

* Xây dựng các dự án, ph ơng án để thực hiện tối u,

* Lựa chọn quy trình công nghệ thích ứng, đạt hiệu quả kinh tế cao.

* Sử dụng tổng hợp tài nguyên.

+ Bảo vệ môi tr ờng thiên nhiên.

* Đầu t trang thiết bị kỷ thuật chống ô nhiễm.

* Bảo vệ cảnh quan trong quá trình khai thác tài nguyên thiên nhiên.

* Các giải pháp cân bằng sinh thái.

II.khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên.

1 Tài nguyên khoáng sản.

Khai thác dầu ở Iraq

Khai thác dầu

ở Azerbaijan

Khai thác dầu ở thềm lục địa Việt Nam

Thuû ®iÖn trªn s«ng Danube ë Slovakia

Thuû ®iÖn ë Arkansas Thuû ®iÖn ë Ghana

ë Anh

Khai th¸c than

ë ¤xtr©ylia

Nhµ m¸y ®iÖn nguyªn tö ë NhËt B¶n

Thu n¨ng l îng mÆt trêi ë sa m¹cArizona

Nhµ sö dông n¨ng l îng mÆt trêi ë NhËt B¶n

Khai th¸c Mangan ë Gabon

Khai th¸c Vµng ë Braxin

Khai th¸c §ång ë Zambia

Phân biệt trử l ợng địa chất và trử l ợng địa hoá.

Trử l ợng địa hoá

+ Trử l ợng các nguyên tố riêng lẻ có trong toàn bộ vỏ quả

đất hay trong phạm vi một lãnh thổ rộng lớn nào đó.

+ Trử l ợng địa hoá mới chỉ đề cập đến số l ợng chứ không

đề cập đến mức độ tập trung, ít

có ý nghĩa trong kinh tế.

Trử l ợng địa chất

+ Trử l ợng các nguyên tố

tồn tại d ới dạng các hợp chất

cụ thể cho phép khai thác một

cách kinh tế nhất.

+ Trử l ợng địa chất có ý

nghĩa trực tiếp khai thác để

đ a lên mặt đất.

Trong t ơng lai nguồn năng l ợng nào đ ợc sử dụng nhiều nhất ? Vì sao ?

 Nguồn năng l ợng có triển vọng nhất là nhiệt hạch bởi vì:

- Nhiên liệu là n ớc nặng, có trong n ớc với trử l ợng rất nhiều.

- Trong quá trình sử dụng ít xảy ra sự cố và nguy hiểm.

- Lò phản ứng ngày càng hoàn thiện, những yêu cầu về mặt kỷ thuật

để giải phóng năng l ợng ngày càng đáp ứng.

2 Tài nguyên đất.

Sử dụng

đất ở Nga

Sử dụng đất ở Bhutan

Sử dụng đất ở New Guine

Sử dụng đất ở Philippine

Khai thác đất ở Châu Âu

 Tại sao việc chống xói mòn đất ở n ớc ta đ ợc đặc biệt quan

tâm ?

 Bởi vì do :

- Diện tích đồi núi nhiều

- Địa hình dốc, độ chia cắt cao

- M a lớn, c ờng độ mạnh, thời gian tập trung

- Rừng và lớp phủ thực vật còn ít

 Trong cải tạo đất, vì sao phải kết hợp giữa bón phân hoá học

và bón phân chuồng phân xanh ?

 Bởi vì :

- Cải tạo hoá tính bằng cách cung cấp các chất dinh d ởng, làm cho

đất màu mở, đầy đủ các chất N,P,K.

- Cải tạo lý tính bằng cách bảo vệ cấu t ợng của đất, làm cho đất tơi xốp, dễ thấm n ớc.

- Nếu chỉ bón phân hoá học sẽ làm chai đất và cây không thể hấp thu đ ợc chất dinh d ởng.

- Nếu chỉ bón phân chuồng và phân xanh sẽ làm đất ít màu mở vì thiếu chất dinh d ởng.

3 Tài nguyên rừng.

Rõng ë Bhutan

Rõng ë Togo

Khai th¸c gæ ë Canada

Hæ ë Sibªri

Tæ Ong mËt ë ch©u Phi

Hæ ë Th¸i Lan

GÊu ë Ch©u ¢u

GÊu ë Th¸i Lan

Khỉ ở Gibbon

Khỉ mặt đỏ ở Nam Mỹ

Chim Bìm Bịp

Tr¨n ch©u Phi

Tr¨n ë Argentina

Hæ mang chóa ë Nam ¸

Tê giác ở đảo Sumatran

+ Vật liệu giá rẻ, cách âm tốt, chịu nhiệt và lực uốn cao.

+ Nguyên liệu trong công nghịêp hoá học: acêtôn, cồn, sợi tổng hợp + Nguyên liệu trong công nghịêp hàng tiêu dùng: bàn ghế, gi ờng tủ

- Giữ độ màu mở của đất đai, chống xói mòn.

- Kho d ợc liệu quý giá.

4 Tài nguyên n ớc.

Tài nguyên rừng có vai trò nh thế nào ?

Tµi nguyªn n íc trªn thÕ giíi

ThÓ tÝch (1000km3) % tæng l îng n íc n íc ngät % tæng

96,54 0,93 0.006

1.74 0.76 0.022 0.007 0,001 0,001 0,001 0,0002 0,0001

68,7 30,06 0,86 0,26 0,05 0,04 0,03 0,006 0,003

Nguån: Shiklomanov 1993, dÉn theo UNEP: GEO-3: Global Enviromental Outlook 3.

Th¸c Iguacu ë Argentina

Sö dông n íc phôc vô

trång trät ë Ch©u Phi

Sö dông n íc phôc vô trång trät ë Kampuchia

Sö dông n íc phôc vô ch¨n nu«i ë S«malia

N íc phôc vô s¶n

xuÊt ® êng ë Hawaii

- Cung cấp n ớc cho sản xuất

+ Tăng độ màu mở của đất, tăng năng suất cây trồng, vật nuôi + Phục vụ hữu hiệu các ngành công nghiệp

- Cung cấp n ớc cho đời sống

+ Con ng ời không thể thiếu n ớc.

+ N ớc dùng để uống và sinh hoạt

5 Tài nguyên biển & đại d ơng.

Tài nguyên n ớc có vai trò nh thế nào ?

BiÓn §«ng ViÖt Nam

Th¸i B×nh D ¬ng

n¨ng suÊt sinh häc cña c¸c vïng biÓn

Nguån: Norman Myers

C¸c kiÓu hÖ sinh th¸i

gam cacbon/m3/n¨m

San h« ë ¤xtr©ylia

T«m ë Th¸i B×nh D ¬ng ( b¾c Mü) Cua biÎn

Khai th¸c muèi ë Namibia Khai th¸c muèi ë Morocco

§¸nh b¾t c¸ ë Philippin

- Con đ ờng giao thông tốt.

+ Thuận lợi để nối liền các châu lục.

+ Chi phí rẻ nhất, chở đ ợc hàng cồng kềnh.

- Dự trữ nguồn năng l ợng to lớn.

+ Năng l ợng thuỷ triều, sóng, nhiệt hạch.

+ Các mỏ dầu d ớ đáy đại d ơng

 Trong các loại tài nguyên, loại nào quan trọng nhất đối với hoạt động kinh tế ? Vì sao ?

Tài nguyên biển & đại d ơng có vai trò nh thế nào ?

 Đối với hoạt động kinh tế nói chung :

- Tài nguyên nào cũng rất quan trọng

- Nếu thiếu bất kỳ 1 tài nguyên nào thì kinh tế cũng khó phát triển

 Muốn xác định tài nguyên nào là quan trọng nhất:

- Phải gắn với một hoạt động kinh tế cụ thể.

- Ví dụ nh khoáng sản đối với công nghiệp; biển và đại d ơng đối với

ng nghiệp; n ớc, đất, sinh vật và khí hậu đối với nông nghiệp

III bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

luôn luôn gắn liền

Khai thác

& sử dụng

Bảo vệ, cải tạo

& khôi phục

Xu h íng khai th¸c, sö dông, b¶o vÖ,c¶i t¹o vµ kh«i phôc tµi nguyªn thiªn nhiªn :

1 H¹ thÊp nguyªn, nhiªn liÖu hao hôt trong khai th¸c vµ chÕ biÕn.

2 T¸i sö dông nguyªn liÖu trong s¶n xuÊt.

3 Khai th¸c vµ sö dông tæng hîp c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn.

4 T×m kiÕm c¸c nguån thay thÕ, bæ sung.

5 Sö dông nguån tµi nguyªn trªn quan ®iÓm bÒn v÷ng.

 Sù quan t©m cña chÝnh phñ ViÖt Nam trong viÖc b¶o vÖ tµi nguyªn vµ m«i tr êng thÓ hiÖn ë nh÷ng mÆt nµo ?

 Về mặt tổ chức

- Tách riêng khoa học, công nghệ với tài nguyên, môi tr ờng.

- Thành lập bộ, sở, phòng tài nguyên và môi tr ờng ở trung ơng

và địa ph ơng.

 Về mặt chính sách, ch ơng trình triển khai

- Ban hành nhiều văn bản nh luật, nghị định, thông t ( luật đất

đai, luật bảo vệ tài nguyên và môi tr ờng )

- Xây dựng nhiều ch ơng trình, kế hoạch nh ch ơng trình 327,

5 triệu hecta rừng

 Về mặt hành động

- Thành lập các v ờn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên.

- Thực hiện việc đánh giá tác động môi tr ờng đối với tất cả các công trình, dự án.

KÕt thóc ch ¬ng 3