Địa lý kinh tế xã hội đại cương (Chương 2)

Môi tr ờng tự nhiên là lớp bên ngoài của hành tinh chúng ta mà ở đó các thành phần khí quyển, thạch quyển, sinh vật quyển, thuỷ quyển và địa quyển tiếp xúc với nhau, có quan hệ chặt ch

chươngưii:

môi tr ờng địa lý và sự phát triển xã hội

I Khái niệm về môi tr ờng và phát triển

II Môi tr ờng tự nhiên và môi tr ờng địa lý

III Vai trò của môi tr ờng địa lý đối với sự phát triển xã hội

IV Sự thay đổi của môi tr ờng địa lý trong lịch sử

V Quy luật của tự nhiên và hoạt động sản xuất của con

ng ời

VI Mối quan hệ giữa phát triển và môi tr ờng.

I khái niệm về môi tr ờng và phát triển

1 Môi tr ờng ( Environment ).

kiện bên ngoài có ảnh h ởng tới sự kiện hoặc vật thể đó.

Môi tr ờng Sự kiện

Tổng hợp các điều Vật thể

kiện bên ngoài

Môi tr ờng tự nhiên

Môi tr ờng sống của con ng ời Môi tr ờng x hộiã hội

Môi tr ờng nhân tạo

 Môi tr ờng theo nghĩa rộng.

 Môi tr ờng theo nghĩa hẹp

2 Chức năng môi tr ờng.

- Là không gian sống của con ng ời.

- Là nơi cung cấp nguồn tài nguyên cần thiết cho cuộc sống và hoạt

động sản xuất của con ng ời.

- Là nơi chứa đựng các phế thải do con ng ời tạo ra.

3 Phát triển ( Development ).

thần của con ng ời thông qua việc đẩy mạnh sản xuất, cải tiến quan hệ x ã hội

hội và hoạt động văn hoá có chất l ợng.

Phát triển và tăng tr ởng có khác nhau không ?

Có khác nhau

Tăng tr ởng

- Đơn thuần sự gia tăng

về các chỉ tiêu kinh tế, liên

quan chủ yếu đến vật chất,

có tăng tr ởng.

II môi tr ờng tự nhiên và môi tr ờng địa lý

1 Khái niệm về môi tr ờng tự nhiên và môi tr ờng địa lý.

- Môi tr ờng tự nhiên.

Môi tr ờng tự nhiên là lớp bên ngoài của hành tinh chúng ta mà ở

đó các thành phần khí quyển, thạch quyển, sinh vật quyển, thuỷ quyển và

địa quyển tiếp xúc với nhau, có quan hệ chặt chẻ và tác động lẫn nhau

Khí quyển Sinh

quyển

Thạch quyển

Địa quyển

Khí quyển

Thuỷ quyển

Các thành phần của môi tr ờng tự nhiên

Mối quan hệ t ơng tác giữa các thành phần

Hệ thống hoàn chỉnh, cân bằng động

►►► Từ khái niệm về môi tr ờng tự nhiên có thể rút ra điều

gì để vận dụng vào trong thực tiển sản xuất và đời sống ?

Khí quyển Sinh

quyển

Thạch quyển

Địa quyển

Khí quyển

Thuỷ quyển

Các thành phần của môi tr ờng tự nhiên

Mối quan hệ t ơng tác giữa các thành phần

Hệ thống hoàn chỉnh, cân bằng động

Khí quyển Sinh

quyển

Thạch quyển

Địa quyển

Khí quyển

Thuỷ quyển

Các thành phần của môi tr ờng tự nhiên

Mối quan hệ t ơng tác giữa các thành phần

Hệ thống hoàn chỉnh, cân bằng động

 Phải cân nhắc kỷ tr ớc khi tác động.

 Tác động vào một thành phần phải l ờng tr ớc sự thay đổi của thành phần đó, các thành phần khác và cả hệ thống.

- Môi tr ờng địa lý

Môi tr ờng địa lý là một bộ phận tự nhiên của trái đất bao quanh con

ng ời mà ở một thời điểm nhất định x hội loài ng ời có quan hệ t ơng hổ ã hội

trực tiếp với nó, nghĩa là bộ phận tự nhiên đó có liên quan gần gủi nhất với đời sống và hoạt động sản xuất của con ng ời

- Về đặc điểm phát triển.

- Về tốc độ biến đổi.

- Về quy mô mở rộng

III vai trò của môi tr ờng địa lý đối với sự phát triển xã hội.

1.Quyết định luận địa lý.

phát triển x hội con ng ời.ã hội

- Nhận định :

Không đúng vì :

 Không nhất thiết cùng ở trong môi tr ờng địa lý nh nhau thì

sự phát triển nh nhau.

ớng phục vụ cho lợi ích của mình.

2 Phủ định luận địa lý.

- Nội dung chủ yếu : Môi tr ờng địa lý không có ảnh h ởng gì đến

sự phát triển x hội con ng ời.ã hội

- Nhận định :

 X hội con ng ời không thể hoàn toàn phát triển độc lập trong môi ã hội

tr ờng địa lý

 Trình độ phát triển của con ng ời dù có cao bao nhiêu củng

phải dựa vào tự nhiên.

3 Khả năng luận địa lý.

việc sử dụng chúng tuỳ thuộc vào trình độ khoa học kỷ thuật của x hội ã hội

4 Quan điểm hiện nay

kiện th ờng xuyên và cần thiết, có ảnh h ởng rất quan trọng đối với sự phát triển x hội con ng ời, có thể tạo điều kiện thuận lợi hoặc gây trở ngại.ã hội

- Nhận định :

 Phân tích đúng mức độ vai trò của môi tr ờng địa lý đối với

sự phát triển x hội ã hội

 Phù hợp với thực tiển cuộc sống trong mối quan hệ giữa xã hội

hội con ng ời với tự nhiên.

IV sự thay đổi của môi tr ờng địa lý trong lịch sử.

1 Quá trình phát triển tự nhiên.

2 Hoạt động sản xuất của conng ời.

Trong quá trình tồn tại và phát triển, con ng ời không ngừng tác động vào tự nhiên, làm thay đổi tự nhiên Sự tác động sẽ có tốc độ, quy mô và tính chất khác nhau tuỳ thuộc vào sức sản xuất.

- Thời kỳ đầu tiên 6000 tr ớc Công nguyên – 6000 trước Công nguyên

- Thời kỳ từ 6000 tr ớc Công nguyên – Thế kỷ V sau Công nguyên

- Thời kỳ từ thế kỷ V – Thế kỷ XVII

- Thời kỳ từ thế kỷ XVII trở đi

Cách đây hơn 150 năm (1848 ) Mác-Angen đ viết:ã hội

“ Giai cấp t sản, trong quá trình thống trị giai cấp ch a đầy một thế kỷ đ ã hội

tạo ra những lực l ợng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực l ợng sản xuất của tất cả thế hệ tr ớc kia gộp lại Sự chinh phục những lực l ợng tự nhiên,

sự sản xuất bằng máy móc, việc áp dụng hoá học vào công nghiệp và nông nghiệp, việc dùng tàu thuỷ chạy bằng hơi n ớc, đ ờng sắt, máy điện báo, việc khai phá toàn lục địa, việc điều hoà dòng sông, hàng đám c dân từ d ới đất trồi lên – 6000 trước Công nguyên có thời nào tr ớc đây lại ngờ đ ợc rằng có những lực l ợng sản xuất nh thế

Sự tác động của con ng ời đến môi tr ờng địa lý không chỉ một

vài mặt mà mang tính chất toàn diện, làm thay đổi không những về

l ợng mà còn về chất

Trong quá trình tác động, bên cạnh mặt tích cực khai thác đ ợc

nguồn tài nguyên phục vụ cho sản xuất và đời sống đ sinh ra mặt ã hội

tiêu cực nh ô nhiễm, suy thoái môi tr ờng; cạn kiệt tài nguyên

m « i tr êng kh«ng

k h Ý

m « i tr êng

S ¬ng mï ë Romanian

Ch¸y má dÇu ë Kuwait

S ¬ng mï ë Santiago, Chile

S ¬ng mï ë Los angeles, Hoa Kú

« nhiÔm m«i tr êng n íc ë Anh

Tàu dầu Exxon Valdez năm 1989 đã đổ 38 triệu lít dầu tại vùngAlaska

Dầu mỏ

làm ô nhiểm n ớc

biển và bờ biển ở

California, Hoa Kỳ

V.quy luật tự nhiên và hoạt động sản xuất của con ng

ời.

1 Mức độ làm chủ của con ng ời.

một kẻ xâm l ợc thống trị một dân tộc khác, nh một ng ời sống bên ngoài giới

tự nhiên, mà trái lại, bản thân chúng ta, với cả x ơng thịt, máu mủ đầu óc chúng

ta là thuộc về giới tự nhiên, chúng ta nằm trong lòng tự nhiên và tất cả sự

thống trị của chúng ta đối với giới tự nhiên biểu hiện ở chổ chúng ta có u thế hơn tất cả các sinh vật khác, nghĩa là chúng ta nhận thức đ ợc quy luật giới tự nhiên và có thể sử dụng đ ợc quy luật đó một cách chính xác”.

- Lênin cũng nhấn mạnh: “Chừng nào chúng ta ch a hiểu quy luật của tự

nhiên, mà nó trong khi tồn tại và tác động bên ngoài sự nhận thức của chúng

ta, sẽ biến chúng ta thành những nô lệ của một tất yếu mù quáng Khi chúng

ta nhận thức đ ợc quy luật tác động một cách độc lập với ý chí của chúng ta, chúng ta sẽ là chủ nhân của thiên nhiên Sự thống trị đối với thiên nhiên thể hiện ở thực tiển của loài ng ời là kết quả của sự phản ánh khách quan đúng đắn những hiện t ợng và quá trình tự nhiên trong đầu óc con ng ời”.

Con ng ời có thể thống trị, làm chủ tự nhiên không ?

- Con ng ời có thể thống trị, làm chủ tự nhiên:

+ Thống trị, làm chủ không phải nh dân tộc nầy đi xâm l ợc khác + Thống trị, làm chủ đ ợc hiểu là t ơng đối.

- Con ng ời thống trị, làm chủ tự nhiên trên cơ sở:

+ Phát hiện ra những quy luật của tự nhiên.

+ Tôn trọng tính khách quan của những quy luật đó.

+ Vận dụng những quy luật nầy vào trong đời sống và sản xuất

Sự phụ thuộc của con ng ời vào tự nhiên biến đổi cùng thời gian, liên quan với sự phát triển của x hội.ã hội

X hội phát triển thấp Mức độ làm chủ ít Sự phụ thuộc nhiềuã hội

3 Mối mâu thuẩn giữa con ng ời và tự nhiên

thuẩn: con ng ời vừa làm chủ, vừa phụ thuộc vào tự nhiên; có nghĩa là

làm chủ trong sự phụ thuộc và qua sự phụ thuộc con ng ời lại làm chủ.

Con ng ời Tự nhiên

Conưngườiưưưưưưưưưưưưưưưưưưưưưưtựưnhiên

ưưưưưưưưưCon ng ời Tự nhiên

VI mối quan hệ giữa phát triển và môi tr ờng.

1 Nhận thức củ.

thiên về 2 khuynh h ớng hoàn toàn trái ng ợc nhau.

•

•

•

kinh tế

môi tr ờng

xã hội

Phát triển bền vững

- Khuynh h ớng “ phát triển với bất kỳ giá nào ”.

- Khuynh h ớng “ tăng tr ởng bằng không hoặc âm”.

Phát triển và môi tr ờng không phải là 2 vế luôn đối kháng và mâu thuẩn nhau theo kiểu loại trừ

Jacobs & Sadler(Canada)đ trình bày mối quan hệ biện chứng giữa ã hội

phát triển và môi tr ờng trong các sơ đồ :

Mối quan hệ giữa phát triển

và môi tr ờng trên quan điểm tổng hợp

Sơ đồ nầy nói lên điều gì ?

1 Sự tồn tại x hội con ng ời liên quan đến 3 mặt(thể hiện ở 3 vòng tròn): ã hội

- Mặt kinh tế.

- Mặt x hội.ã hội

- Mặt môi tr ờng

2 Sự phát triển bền vững thể hiện ở chổ :

- Có thể phát triển cân đối cả 3 mặt ( điểm giao nhau của 3 vòng tròn ).

- Không có sự bắt buộc chọn lựa chỉ mặt nầy hoặc mặt kia.

sx kt xh mt

Mối quan hệ giữa phát triển

và môi tr ờng trên quan điểm

hệ thống

Sơ đồ nầy nói lên điều gì ?

1 Hệ thống thể hiện ( 4 vòng tròn từ nhỏ đến lớn nằm trong nhau ):

- Hoạt động sản xuất là 1 thành phần của hoạt động kinh tế.

- Hoạt động kinh tế diễn ra trong x hội con ng ời.ã hội

- X hội con ng ời ở trong môi tr ờng tự nhiênã hội

2 Từ trật tự nh vậy:

- Hoạt động sản xuất con ng ời luôn có mối quan hệ với mặt kinh

tế, x hội và môi tr ờng.ã hội

- Không có việc hoạt động sản xuất con ng ời chỉ có thể đạt đ ợc mặt nầy hoặc mặt kia.

chất l ợng cuộc sống Kinh Tế

Sơ đồ tam giác đều 3 cực

KÕt thóc ch ¬ng 2