sáng kiến kinh nghiệm góp phâng rèn luyện sự sáng tạo cho học sinh lớp 12 trường thpt lào cai trong giờ đọc hiểu văn học

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LÀO CAITRƯỜNG THPT SỐ 2 THÀNH PHỐ LÀO CAI S¸ng kiÕn kinh nghiÖm GÓP PHẦN RÈN LUYỆN SỰ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT SỐ 2 TP LÀO CAI TRONG GIỜ ĐỌC - HIỂU

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LÀO CAI

TRƯỜNG THPT SỐ 2 THÀNH PHỐ LÀO CAI

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm

GÓP PHẦN RÈN LUYỆN SỰ SÁNG TẠO CHO

HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT SỐ 2 TP LÀO CAI

TRONG GIỜ ĐỌC - HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC.

Họ tên Giáo viên: Nguyễn Thị Thu Hà

Đơn v ị : Tổ Văn - Sử - GDCD

Trường : THPT Số 2 TP Lào Cai Năm học: 2011 – 2012

ề tài: GÓP PHẦN RÈN LUYỆN SỰ SÁNG TẠO CHO

HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT S Ố 2 TP LÀO CAI

TRONG GIỜ ĐỌC - HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC.

PHẦN MỘT: ĐẶT VẤN ĐỀ

I.Phạm vi đề tài:

Trong nhiều năm qua, ngành giáo dục đã có nhiều cải cách quan trọng từ giáodục ở bậc tiểu học cho đến đào tạo đại học và sau đại học Riêng ở phổ thông trunghọc, sự đổi mới thể hiện trên nhiều phương diện, rõ nhất là về chương trình, sách giáokhoa và đặc biệt là phương pháp dạy học

Mục đích của việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông

là thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo “phương pháp dạy họctích cực” nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rènluyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào

những tình huống khác nhau trong học tập và thực tiễn, tạo niềm tin, niềm vui hứngthú trong học tập.

Từ mục đích của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, tôi xin trao đổi kinhnghiệm của bản thân về một số giải pháp nhằm góp phần rèn luyện sự sáng tạo chohọc sinh trong giờ đọc - hiểu tác phẩm văn học ở chương trình ngữ văn bậc THPT

II Phương pháp nghiên cứu:

Khi đi vào tìm hiểu vấn đề này, mỗi người có một hướng tiếp cận riêng Trongkhuôn khổ và phạm vi đề tài này tôi sử dụng chủ yếu một số phương pháp sau:

1 Đúc rút kinh nghiệm từ bản thân trong quá trình giảng dạy môn ngữ văn ởtrường THPT

2 Học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp

3 Tham khảo một số tài liệu nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học văn

- Rèn luyện tư duy sáng tạo trong giảng dạy văn chương

( Nguyễn Trọng Hoàn- NXBGD 2001)

- Đổi mới giảng dạy văn trong nhà trường ( ĐHSP Huế- 2002)

- Văn học 11, 12 ( sách giáo viên chỉnh lý hợp nhất năm 2000 - NXBGD)

III Cơ sở của đề tài:

1 Cơ sở lý luận:

a Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII đã phân tích và nhậnđịnh sâu sắc thực trạng phương pháp giảng dạy ở nước ta thời gian qua còn chậm đổimới, chưa phát huy được khả năng sáng tạo của người học và yêu cầu đổi mới mạnh

mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyệnthành lối tư duy sáng tạo ở người học

b Luật giáo dục của nước CHXHCNVN trong điều 4 (yêu cầu về nội dungphươg pháp giáo dục) cũng chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực

tự giác, chủ động , tư duy, sáng tạo ở người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say

mê học tập và ý chí vươn lên” (Luật Giáo dục - trang 9 - 1998)

2 Cơ sở thực tiễn:

a Trong bộ môn văn học ở trường phổ thông trung học nhiều năm nay thực tế

đã có nhiều đổi mới đáng kể nhưng vẫn còn có hiện tượng học sinh học theo kiểu cũ:đọc thuộc, sao chép, nói lại ý sách vở thầy cô mà không có hoặc ít có sự sáng tạo khitiếp xúc tác phẩm văn chương

b Thị trường sách hiện nay: Sách in ấn nhiều, giảng giải cụ thể tác phẩm, họcsinh mua về chép lại một cách máy móc mà không suy nghĩ, sáng tạo do đó dẫn đếntình trạng mù kiến thức

c Hiện tượng ít tập trung suy nghĩ, ít tìm tòi ở học sinh phải được khắc phụcdần qua những giờ dạy của giáo viên ở trên lớp và cách học của học sinh

d Khi tiếp xúc với tác phẩm văn học, học sinh chỉ hiểu theo một chiều, ít chịukhó phát hiện, vốn từ ngữ nghèo, diễn đạt kém Vì vậy, không đạt hiệu quả cao khicảm nhận tác phẩm văn chương

PHẦN HAI: NỘI DUNG.

I Phát huy sự sáng tạo cho học sinh trong giờ đọc hiểu tác phẩm.

Như chúng ta đã biết tiếp nhận văn học là một hoạt động nhằm chiếm lĩnh giátrị tư tưởng, giá trị thẩm mĩ của tác phẩm văn học Thông qua quá trình đầu tiên là tiếpxúc, cảm thụ văn bản ngôn từ đến việc cảm nhận, hiểu ra chân giá trị của hình tượngnghệ thuật và cảm hứng của nhà văn, tài năng diễn tả của nhà văn để làm nên tácphẩm đó Và cuối cùng là quá trình kết thúc sự tiếp nhận ở người đọc qua việc hiểu,rung cảm, có được những rung cảm, những ấn tượng và chịu ảnh hưởng của tác phẩm,của hình tượng nghệ thuật trong đời sống cá nhân

Quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học đã giúp cho con người có được nhữngthói quen, những tình cảm lành mạnh, những suy ngẫm để tự rèn luyện, tự điều chỉnhbản thân bởi vì chức năng tiếp nhận văn học không chỉ đơn thuần là quá trình ngườiđọc tiếp xúc với tác phẩm văn học mà nó còn diễn ra quá trình nhận thức ở họ khingười đọc và người học có ý thức cao về những vấn đề trong tác phẩm văn học Quá

trình học văn ở trường THPT đối với lứa tuổi học sinh chính là quá trình thầy cô giúpcác em tiếp xúc tác phẩm, hiểu ra cái đúng, cái hay của nó và bằng tài năng của mìnhngười thầy phải cảm thụ, cảm nhận một cách toàn diện để sau đó từng bước đưa họcsinh bước vào tác phẩm mà phân tích, cảm thụ và hiểu tác phẩm một cách đầy đủ,đúng đắn.

Trong khi cảm nhận tác phẩm văn học, người đọc phải dùng liên tưởng, tưởngtượng để hình dung, để hiểu ý đồ, quan niệm nghệ thuật, tư tưởng nhà văn trong tácphẩm, bởi vì nhà văn đã dùng liên tưởng, tưởng tượng làm phương tiện, cách thức,thủ pháp nghệ thuật để sáng tác tác phẩm văn học Quá trình tiếp xúc, tiếp thu một giờgiảng văn trên lớp của học sinh phải nhờ vào tài năng, kĩ năng của người thầy qua cácthao tác đọc, phân tích, bình giảng, nhận xét để bằng các giác quan, học sinh có thểhiểu tác phẩm qua hệ thống ngôn ngữ, hình tượng, các thủ pháp nghệ thuật trong tácphẩm Sự dẫn dắt của người thầy rất quan trọng, vì thế thầy muốn dẫn dắt học sinhbước vào khám phá tác phẩm thì trước hết phải hiểu tác phẩm, thâm nhập vào tácphẩm một cách tự nhiên, thoải mái và có khả năng phân tích, đánh giá tác phẩm vàqua sự cảm thụ của mình hướng cho học sinh cảm thụ cái hay, chỗ độc đáo của tácphẩm để từ đó từng bước hiểu ra vấn đề nhà văn đặt ra và giải quyết trong tác phẩm

Đề cập đến bản chất của giờ giảng văn, GS Đặng Thai Mai cho rằng: “giảngvăn trước hết là theo dõi trong nếp áng văn tất cả cái tinh vi về tư tưởng, cái độc đáo

về nghệ thuật của một tác giả Hiểu như vậy giảng văn trước hết là chỉ ra sự thốngnhất giữa hình thức và nội dung, giữa kĩ thuật và tư tưởng trong một tác phẩm văn

chương ”( Giảng văn Chinh phụ ngâm- Đặng Thai Mai - ĐHSP I HN; 1992) Vậy thìmuốn chỉ ra sự thống nhất ấy trong tác phẩm rõ ràng lao động của giáo viên dạy vănvừa phải có tính nghệ thuật vừa phải có tính sư phạm Mà tính nghệ thuật của giờgiảng văn tất nhiên lại phải phụ thuộc vào tài năng của giáo viên và trình đô, khả năngcủa học sinh Như trên đã nói, tiếp xúc với tác phẩm văn chương, học sinh cần có sựliên tưởng, tưởng tượng phong phú, rõ ràng mới có thể cảm nhận được cái hay của tácphẩm, cái tài của tác giả Việc đó theo tôi hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng tiếp thucủa học sinh qua tài năng dẫn dắt của giáo viên Vậy thì, việc đầu tiên theo tôi ngườithầy dạy văn cần phải làm, đó là phải bằng mọi cách tác động vào tư duy sáng tạo củahọc sinh trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học Sự tác động ấy có thể bằng nhiềuhình thức khác nhau Có thể đó là giọng đọc thiết tha diễn cảm khi phân tích tác phẩmtrữ tình, giọng đọc hài hước dí dỏm khi tiếp cân tác phẩm trào phúng, giọng đọc đanhthép mạnh mẽ khi thể hiện thái độ căm thù, giọng đọc nhẹ nhàng ấm áp khi diễn tảtình cảm yêu thương hoặc có thể đó còn là một hệ thống câu hỏi phù hợp, đúng lúc

gõ vào trí tuệ học sinh, bắt buộc học sinh phải suy nghĩ, phải căng thẳng chút ít đểphán đoán mở hướng hiểu, cách khai thác vấn đề

Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn văn ở trường THPT, tôi thấy rằng để có đượcmột giờ giảng văn trọn vẹn quả thật là khó bởi vì đó là cả một nghệ thuật Giờ giảngvăn đòi hỏi học sinh phải liên tưởng, tưởng tượng mới có sự sáng tạo trong phát hiệntìm tòi trong khi đó thời gian rất eo hẹp Đã thế lớp học có ít nhất 40 học sinh, thầy chỉ

có một mà trò thì quá nhiều, sự liên tưởng, tưởng tượng không đồng đều ở học sinh

Tất cả chừng ấy yếu tố cũng đủ để chúng ta hiểu rằng khó có thể cầu toàn đối với mộtgiờ giảng văn Tuy nhiên nói như vậy không có nghĩa là chúng ta hoàn toàn không thể

có được những giờ dạy, bài giảng thành công Với những gì đã làm, đã học tập ở đồngnghiệp và tiếp xúc với nhiều khoá học sinh, tôi thấy rằng: Chúng ta có thể giúp chohọc sinh có điều kiện rèn luyện tư duy sáng tạo khi tiếp xúc với tác phẩm văn chươngqua một số vấn đề, một số thao tác sau đây:

1 Trong giờ giảng văn, trước khi giảng giáo viên có thể dùng lời kể hoặc lờidẫn kết hợp với một số hình ảnh, đoạn phim, bài hát, câu thơ minh hoạ để tạo tâm thếthoải mái, giúp học sinh có điều kiện thâm nhập được vào tác phẩm, vào bài dạy mộtcách hứng thú

- Giảng bài “ Sóng ” của Xuân Quỳnh, ta có thể bắt đầu bằng một đoạn bài hát

về biển, một bài thơ có cùng chủ đề hoặc một trò chơi từ đó gợi dẫn về vấn đề cơ bảncần tìm hiểu trong tác phẩm

2 Phải khơi gợi ở học sinh sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú từ những gì

đã có trong văn bản ngôn từ của tác phẩm bằng hệ thống câu hỏi có khả năng tạo đượctâm lí thoải mái trong tư duy của các em khi tiếp cận tác phẩm ở các dạng câu hỏi từkhái quát đến cụ thể, từ khẳng định đến gợi mở, định hướng

Ví dụ 1: Khi tìm hiểu tác phẩm “ Bài ca ngất ngưỡng” của Nguyễn Công Trứ,

Gv hỏi: đọc xong bài thơ em có cảm nhận như thế nào về nhân vật trữ tình trong bàithơ?

Học sinh: Em tưởng tượng được cảnh nhà nho ngất ngưỡng cưỡi bò vàngnghênh ngang giữa phố, tiếng đạc ngựa ngân vang, vài ba cô ả đào lẽo đẽo theo sau

Ví dụ 2: Khi tìm hiểu tác phẩm “ Chiếc thuyền ngoài xa”, GV có thể hỏi: Cảm

nhận của em về bức tranh thiên nhiên ở đoạn đầu tác phẩm?

Học sinh: Bức tranh được đặc tả với vẻ đẹp vừa cổ kính vừa mơ màng Giữakhông gian bao la của biển, của bầu trời, hình ảnh chiếc thuyền cùng con người đangthu lưới sau một đêm lao động vất vả ẩn hiện trong những mảng màu sáng tối của ánhbình minh trên biển sớm mờ sương Cảnh mang vẻ đẹp lãng mạn, gợi lên một cuộcsống thanh bình, yên ả

3.Trong giảng văn, giọng đọc của giáo viên là rất quan trọng Với giọng đọc củamình, giáo viên có thể đã và đang truyền thụ được cái hồn của tác phẩm cho học sinh.Qua giọng đọc của thầy, học sinh đã có thể thấy mở ra trong tâm trạng, trong cảm xúc

và tư duy nhưng gì cần lĩnh hội Đọc đúng, đọc diễn cảm đòi hỏi sự luyện tập côngphu của người thầy Nhiều đoạn thơ, đoạn văn thầy không cần giảng, bình mà chỉ đọc

đã có thể mở ra cho trò bao nhiêu điều thú vị Tuy nhiên không chỉ có thầy đọc màthầy phải có trách nhiệm tập luyện cho học sinh thói quen đọc đúng, đọc diễn cảm văn bản bởi vì đây chính là khâu đầu tiên giúp học sinh cảm nhận tác phẩm vănchương bằng chính giọng đọc của mình để cảm thụ đúng tác phẩm, cảm thụ cái haycủa tác phẩm thông qua sự ngân vang của nó trong cảm xúc, đ ọc là yếu tố quan trọngcho học sinh đến được và dần hiểu tác phẩm văn chương Một giờ giảng văn mà cảthầy lẫn trò đều có giọng đọc tốt sẽ truyền được cảm xúc của mình từ tác phẩm chohọc sinh trong lớp

4 Trong giờ đọc hiểu, để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh, giáo viên cònphải cố gắng tập cho học sinh có thói quen rèn luyện và thao tác cần thiết khi chuẩn bịbài ở nhà và khi học giờ giảng văn ở lớp Theo tôi đó có thể là những thói quen sau:

- Thói quen đọc tác phẩm cẩn thận, kỹ càng, đọc đúng đọc, diễn cảm để tự cảmnhận tác phẩm, đồng thời với việc đọc có suy nghĩ là thói quen gạch chân và ghi lạinhững đoạn hay của tác phẩm

- Thói quen đọc thuộc tác phẩm, ghi nhớ, suy ngẫm tác phẩm, những câu đoạn

mà mình tâm đắc nhất

- Thói quen liên tưởng, liên hệ với những vấn đề, những tác phẩm khác có liênquan đến những giá trị cơ bản trong tác phẩm đang học

- Thói quen lật đi lật lại những vấn đề quan trọng khi cảm nhận phân tích tácphẩm.

- Thói quen cảm nhận tác phẩm theo nhiều chiều, nhiều khía cạnh không máymóc thụ động; phải tập trung suy nghĩ, phát hiện những điều mới lạ ở tac phẩm khicảm nhận nó qua sự dẫn dắt gợi ý của thầy cô, có nghĩa là phải có sự cảm nhận củariêng mình

- Phải biết và có thói quen cảm nhận tác phẩm theo đặc trưng thể loại, đặc trưngthi pháp

5 Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh ở giờ giảng văn không chỉ dừng lại ởnhững thao tác trên mà nó còn đòi hỏi ở cả thầy lẫn trò một cách học, cách dạy hợp lý,khoa học, linh hoạt, không phải bài nào cũng giảng và liên tưởng theo một cách,không phải tác giả tác phẩm nào cũng một dạng lời bình mà phải tùy thuộc vào hoàncảnh, tác phẩm cụ thể để hướng dẫn học sinh cách cảm thụ, cách phát hiện Về phíahọc sinh, theo tôi nếu cầu toàn 100% học sinh đều cảm thụ tốt tác phẩm văn học bằng

tư duy của các em thì khó mà đạt được Vì vậy phải tùy đối tượng, tùy năng lực cảmthụ văn học của từng đối tượng mà hướng dẫn chỉ đạo các em phát hiện sáng tạo phùhợp: Hệ thống câu hỏi đặt ra phải linh hoạt, phải có sự phân chia đối tượng, có câu hỏikhó cho học sinh giỏi, câu hỏi phù hợp cho học sinh trung bình có thế một giờ giảngvăn mới đảm bảo được cùng lúc sự sáng tạo cho các em

6 Để giúp học sinh có được sự sáng tạo trong giờ giảng văn, giáo viên nênhướng dẫn cho học sinh đi theo con đường thi pháp học nởi vì thi pháp học sẽ giúphọc sinh hiểu đúng, nhanh chóng phát hiện ra những điểm sáng thẩm mỹ ở tác phẩm.Muốn vậy, người thầy phải nắm và vận dụng linh hoạt, vững vàng lý luận thi pháptrong quá trình giảng văn

Ví dụ: Với thơ, nên đi từ mạch cảm hứng, cảm xúc của nhân vật trữ tình hoặc

hình tượng trữ tình trong tác phẩm ( Chẳng hạn khi tìm hiểu bài thơ “ Sóng” của Xuân

Quỳnh ta có thể phân tích hình tượng sóng và hình tượng em; Khi tìm hiểu bài thơ

“Đất Nước ” của nguyễn Khoa Điềm ta phân tích theo mạch trữ tình- chính luận củanhân vật trữ tình trong bài thơ)

Với văn xuôi, có tác phẩm giảng bằng thi pháp nhân vật, có tác phẩm giảngbằng thi pháp cốt truyện, tình tiết ( Chẳng hạn khi tìm hiểu tác phẩm “ Hai đứa trẻ ”của nhà văn Thạch Lam thì phân tích theo nghệ thuật miêu tả bởi truyên Thạch Lamkhông có cốt truyện nên không có giọng kể mà chỉ có giọng tả; Khi tìm hiểu tác phẩm

“ Chữ ngời tử tù” của Nguyễn Tuân thì phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật; khitìm hiểu tác phẩm “ Ai đã đặt tên cho dòng sông” hoặc “ Người lái đò sông Đà” thìphân tích tác phẩm theo đăc trưng thể loại bút kí, tuỳ bút)

7 Để phát huy sự sáng tạo, tích cực chủ động của học sinh cũng như kết hợprèn luyện kĩ năng sống cho học sinh, giáo viên cần vận dụng các phương pháp, kĩ

thuật dạy học mới vào giờ đọc văn, như phương pháp thảo luận nhóm, giao dự án, kếthợp kĩ thuật khăn trải bàn, mảnh ghép, v v

II Minh ho ạ đọc - hiểu tác phẩm: đọc - hiểu tác phẩm: c - hi u tác ph m: ểu tác phẩm: ẩm:

NHỮNG ĐỨA CON TRONG GIA ĐÌNH

(Nguyễn Thi)

A MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT:

- Hiểu được nguồn gốc tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn và những chiến thắng của dân tộc Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước

- Thấy được một số đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm.

B TRỌNG TÂM KIẾN THỨC, KĨ NĂNG:

1/Kiến thức:

- Phẩm chất tốt đẹp của con người trong gia đình Việt, nhất là Chiến và Việt.

- Nghệ thuật trần thuật đặc sắc, nghệ thuật xây dựng tính cách miêu tả tâm lí nhân vật, ngôn ngữ phong phú, góc cạnh, đậm chất hiện thực và màu sắc ở Nam Bộ

2/Kĩ năng:

Đọc- hiểu truyện ngắn hiện đại theo đặc trưng thể loại

C PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN:

- Sách giáo khoa, Chuẩn kiến thức kĩ năng, sách tham khảo.

- Thiết kế giáo án

D PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN:

Diễn giảng, phát vấn, thảo luận, gợi mở, đàm thoại.