triet hoc chuong 3

Vai trò của sản xuất vật chất và phương thức sản xuất đối với sự tồn tại, phát triển của xã hội Theo quan điểm duy vật lịch sử, sản xuất vật chất giữ vai trò là nhân tố quyết định sự si

Bộ Công thương Trường ĐH Công nghiệp Tp Hồ Chí Minh

Bài thuyết trình nhóm 2

Chương III CHỦ NGHĨA DUY VẬT

LỊCH SỬ

NHĨM

Nhóm II

Ngô Quang TríTrần Thị HươngNguyễn Thị Việt Nữ

Võ Thị LờiVũ Hoài NamTrần Hoàng Nam

Hồ Hạnh UyênMã Đức BằngPhạm Thành Đồng

Nguyễn Văn Chung

3/105

I VAI TRÒ CỦA SẢN XUẤT VẬT CHẤT VÀ

QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ HỢP VỚI TRÌNH ĐỘ PHÁT TRIỂN CỦA

LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT

sức lao động,

Quá trình sản xuất

đối tượng lao động

Sức lao động là toàn bộ thể lực và trí lực của

con người có khả năng được vận dụng, sử dụng trong các quá trình sản xuất vật chất

Đối tượng lao động chính là những tồn tại của

giới tự nhiên mà con người tác động vào trong quá trình lao động

Tư liệu lao động là những phương tiện vật chất

mà con người sử dụng trong quá trình lao động để tác động vào đối tượng lao động

Tư liệu lao động

Lực lượng lao động Đối tượng sản xuất

Tư liệu sản xuất

a Khái niệm phương thức sản xuất

PTSX là cách thức con người sử dụng

để sản xuất ra của của cải vật chất ở

những giai đoạn lịch sử nhất định của xã

hội loài người

• Ph ng di n k thu t là ch quá trình s n xu t đ c ươ ệ ỹ ậ ỉ ả ấ ượ

ti n hành b ng cách th c k thu t, công ngh nào đ ế ằ ứ ỹ ậ ệ ểlàm bi n đ i các đ i t ng c a quá trình s n xu t ế ổ ố ượ ủ ả ấ

• Ph ng di n kinh t là ch quá trình s n xu t đ c ươ ệ ế ỉ ả ấ ượ

ti n hành v i nh ng cách th c t ch c kinh t nào ế ớ ữ ứ ổ ứ ế

b Vai trò của sản xuất vật chất và phương thức sản xuất đối với sự tồn tại, phát triển của xã hội

Theo quan điểm duy vật lịch sử, sản xuất vật chất giữ vai trò là nhân tố quyết định sự sinh tồn, phát triển của con người

và xã hội; là hoạt động nền tảng làm phát sinh, phát triển những mối quan hệ xã hội của con người; nó chính là cơ sở của sự hình thành, biến đổi và phát triển của xã hội loài người.

2 Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với

trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

a Khái niệm lực lượng sản xuất, quan hệ sản

xuất

- Lực lượng sản xuất chính là tồn bộ các

nhân tố vật chất, kỹ thuật của quá trình sản

xuất, chúng tồn tại trong mối quan hệ biện

chứng với nhau tạo ra sức sản xuất làm cải

biến các đối tượng trong quá trình sản xuất,

tức tạo ra năng lực thực tiễn làm biến đổi

các đối tượng vật chất của giới tự nhiên

theo nhu cầu nhất định của con người và

xã hội

- Quan hệ sản xuất là mối quan hệ kinh tế

giữa người với người trong quá trình sản xuất

(sản xuất và tái sản xuất xã hội)

b Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

C.Mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan

hệ sản xuất là mối quan hệ thống nhất có bao hàm khả năng chuyển hóa thành các mặt đối lập và phát sinh mâu thuẫn.

- Khi quan hệ sản xuất kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất, thì theo quy luật chung, quan hệ sản xuất sẽ được thay thế bằng quan hệ sản xuất mới phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất để thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển Tuy nhiên, việc giải quyết mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất thì không giản đơn Nó phải thông qua nhận thức và hoạt động cải tạo xã hội của

con người Trong xã hội có giai cấp phải thông

qua đấu tranh giai cấp, thông qua cách mạng xã hội.

Ý nghĩa phương pháp luận :

- Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình

độ phát triển lực lượng sản xuất là quy luật phổ biến, tác động trong toàn bộ tiến trình lịch sử nhân loại Sự thay thế, phát triển lịch sử nhân

loại từ chế độ nguyên thủy, chế độ chiếm hữu nô lệ, chế độ phong kiến, chế độ tư bản và chế độ cộng sản chủ nghĩa trong tương lai là

do sự tác động của một hệ thống các quy luật xã hội, trong đó quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là quy luật cơ bản nhất

II BIỆN CHỨNG GIỮA

CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG

1 Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

a Khái niệm, kết cấu cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một chế độ xã hội nhất định.

Cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể bao gồm:

- Quan hệ sản xuất thống trị,

- Quan hệ sản xuất tàn dư của xã hội cũ

- Quan hệ sản xuất mầm mống của xã hội tương lai

b Khái niệm, kết cấu kiến trúc thượng tầng

Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những

quan điểm chính trị, pháp quyền triết học,

đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, cùng với

những thiết chế tương ứng như nhà nước,

đảng phái … được hình thành trên cơ sở hạ

tầng nhất định.

- Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là hai

mặt của đời sống xã hội, chúng thống nhất biện chứng với nhau, trong đó cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

- Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với

kiến trúc thượng tầng thể hiện ở chỗ: Mỗi cơ sở hạ tầng sẽ hình thành nên một kiến trúc thượng tầng tương ứng Tính chất của kiến trúc thượng tầng do tính chất của cơ sở hạ tầng quyết định

- Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào thống

trị về kinh tế thì cũng thống trị về chính trị và đời sống tinh thần của xã hội

- Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng với kiến

trúc thượng tầng còn thể hiện ở chỗ : cơ sở hạ tầng thay đổi thì sớm hay muộn kiến trúc thượng tầng cũng biến đổi theo

- Sự thay đổi của cơ sở hạ tầng dẫn đến

thay đổi kiến trúc thượng tầng diễn ra rất phức tạp

- Sự thay đổi của cơ sở hạ tầng dẫn đến

thay đổi kiến trúc thượng tầng diễn ra rất phức tạp

Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng

- Tòan bộ kiến trúc thượng tầng cũng như các

yếu tố cấu thành nó đều có tính độc lập tương đối trong quá trình vận động, phát triển và tác động một cách mạnh mẽ đối với cơ sở hạ tầng

+ Trong xã hội có giai cấp, nhà nước là yếu tố tác

động mạnh mẽ nhất đối với cơ sở hạ tầng,

+ Chức năng xã hội cơ bản của kiến trúc thượng tầng là xây dựng, bảo vệ và phát triển cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó, chống lại mọi nguy cơ làm suy yếu hoặc phá hoại chế bộ kinh tế đó.

Ý nghĩa phương pháp luận :

- Nghiên cứu sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng giúp ta nhận thức rõ hơn về vai trò tích cực và cả tiêu cực của hệ tư tưởng chính trị, chính quyền nhà nước và các hình thái ý thức xã hội khác đối với cơ sở hạ tầng.

- Phát huy vai trò chủ động của con người sử dụng kiến trúc thượng tầng như một công cụ hữu hiệu để thiết lập trật tự xã hội mới.

III TỒN TẠI XÃ HỘI QUYẾT ĐỊNH Ý THỨC XÃ HỘI

VÀ TÍNH ĐỘC LẬP TƯƠNG

ĐỐI CỦA Ý THỨC XÃ HỘI

1 Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội

a Khái niệm tồn tại xã hội và ý thức xã hội:

- Tồn tại xã hội là sinh hoạt vật chất và những điều

kiện sinh hoạt vật chất của xã hội Tồn tại xã hội bao gồm các yếu tố chính là phương thức sản xuất, điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý, dân số và mật độ dân số … Trong đó, phương thức sản xuất là yếu tố cơ bản nhất.

TỒN TẠI XÃ

HỘI

- Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã

hội, bao gồm những quan điểm, tư tưởng, tâm lý … của cộng đồng xã hội Ý thức xã hội nảy sinh từ tồn tại xã hội, phản ánh tồn tại xã hội Ý thức xã hội bao gồm :

+ Ý thức thông thường và ý thức lý luận :

Ý thức thông thường là những tri thức, những quan niệm phản ánh trực tiếp nhiều mặt cuộc sống hàng ngày của con người và thường xuyên chi phối cuộc sống đó, nó trở thành tiền đề cho các lý thuyết xã hội

điểm được hệ thống hóa, khái quát hóa thành các học thuyết xã hội Ý thức lý luận phản ánh khái quát, vạch ra mối liên hệ bản chất của các sự vật, hiện tượng.

+ Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng :

ước muốn, thói quen, tập quán phải ánh một cách trực tiếp có tính chất tự phát điều kiện sinh sống hàng ngày của con người Những quan niệm ở trình độ tâm lý xã hội còn mang tính chất kinh nghiệm, yếu tố trí tuệ đan xen vào yếu tố tình cảm.

xã hội, là nhận thức lý luận về tồn tại xã hội, là hệ thống những quan điểm, tư tưởng (chính trị, triết học, tôn giáo, nghệ thuật …) Hệ tư tưởng – kết quả khái quát hóa những kinh nghiệm xã hội, được hình thành một cách tự giác, nghĩa là được tạo ra bởi các nhà tư tưởng của những giai cấp nhất định và được truyền bá trong xã hội.

Tâm lý xã hội và hệ tư tưởng là hai trình độ, hai phương thức phản ánh khác nhau của ý thức xã hội, nhưng có mối quan hệ tác động qua lại, chúng đều là sự phản ánh tồn tại xã hội Tâm lý xã hội tạo điều kiện thuận lợi cho các thành viên của giai cấp tiếp thu hệ tư tưởng của giai cấp.

Hệ tư tưởng gia tăng yếu tố trí tuệ cho tâm lý xã hội Hệ tư tưởng mặc dù không ra đời trực tiếp từ tâm lý xã hội nhưng có mối liên hệ hữu cơ và chịu sự tác động của tâm lý xã hội.

+ Ý thức pháp quyền

Ý thức pháp quyền là toàn bộ các tư tưởng, quan điểm của một giai cấp về bản chất, vai trò của pháp luật, về quyền và nghĩa vụ của nhà nước, về các tổ chức xã hội và tính hợp pháp hay không hợp pháp của hành vi con người.

+ Ý thức đạo đức

Ý thức đạo đức là toàn bộ những quan niệm về thiện, ác, lương tâm, trách nhiệm, hạnh phúc, công bằng … và về các quy tắc đánh giá, điều chỉnh hành vi ứng xử của con người

Trong tiến trình phát triển của xã hội đã hình thành những chuẩn mực đạo đức mang tính nhân loại, tồn tại trong mọi xã hội

Tuy nhiên, trong xã hội có giai, cấp đạo đức cũng mang tính giai cấp Các phạm trù đạo đức phản ánh địa vị và lợi ích giai cấp

+ Ý thức khoa học

Ý thức khoa học vừa là một hình thái ý thức xã hội vừa là một hiện tượng xã hội đặc biệt Ý thức khoa học là hệ thống tri thức phản ánh chân thực dưới dạng logich trừu tượng về thế giới đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn Ý thức khoa học khi thâm nhập vào các hình thái ý thức xã hội khác, hình thành các khoa học tương ứng với từng hình thái ý thức đó.

+ Ý thức thẩm mỹ

Ý thức thẩm mỹ là sự phản ánh hiện thực vào

ý thức con người trong quan hệ với nhu cầu thưởng thức và sáng tạo cái đẹp Trong hình thức hoạt động th ng ưở thức và sáng tạo cái đẹp thì nghệ thuật là hình thức biểu hiện cao nhất của ý thức thẩm mỹ Đặc trưng cơ bản của nghệ thuật là sự phản ánh hiện thực thông qua hình tượng nghệ thuật Hình tượng nghệ thuật cũng phản ánh cái bản chất của đời sống hiện thực nhưng thông qua cái cụ thể, cá biệt, cụ thể cảm tính, sinh động

+ Ý thức tôn giáo

Tôn giáo chỉ là sự phản ánh hư ảo vào trong đầu óc con người những lực lượng

ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lượng ở trần thế đã mang hình thức của lực lượng siêu trần thế Tôn giáo có nguồn gốc từ nhận thức và xã hội.

… sớm muộn cũng sẽ biến đổi theo.

Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội nhưng không phải trực tiếp mà thường thông qua những khâu trung gian

2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

a Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội

Lịch sử cho thấy, nhiều khi xã hội cũ đã mất đi, nhưng ý thức do nó sinh ra vẫn tồn tại trong một thời gian dài Tính độc lập tương đối này biểu hiện đặc biệt rõ trong tâm lý xã hội

Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn tồn tại xã hội do những nguyên nhân : thường được giữ lại và truyền bá nhằm chống lại các lực lượng tiến bộ xã hội

c Ý thức xã hội có tính kế thừa

Tất cả các hình thái ý thức xã hội đều có tính kế thừa những yếu tố tích cực trong sự phát triển, vì thế chúng ta không chỉ dựa trên tồn tại xã hội để giải thích ý thức xã hội mà phải dựa trên cả quan hệ kế thừa của ý thức xã hội từ các xã hội trước đó như thế nào.

d Sự tác động qua lại giữa các hình thái

ý thức xã hội

Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội khiến cho mỗi hình thái có những mặt, những tính chất không thể giải thích được một cách trực tiếp bằng tồn tại xã hội hay các điều kiện vật chất.

IV HÌNH THÁI KINH TẾ – XÃ HỘI

SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HÌNH THÁI KINH

TẾ – XÃ HỘI LÀ MỘT QUÁ TRÌNH

LỊCH SỬ TỰ NHIÊN

Hình thái kinh tế – xã hội là một hệ thống hoàn chỉnh, có cấu trúc phức tạp gồm có các mặt cơ bản là lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, kiến trúc thượng tầng

Mỗi mặt có vị trí riêng và tác động qua lại thống nhất với nhau Trong đó, lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất kỹ thuật của mỗi hình thái kinh tế – xã hội Sự phát triển của lực lượng sản xuất quyết định sự hình thành, phát triển và thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh tế – xã hội

Quan hệ sản xuất là quan hệ cơ bản, ban đầu và quyết định các quan hệ khác Quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và tác động tích cực trở lại lực lượng sản xuất

Mỗi hình thái kinh tế – xã hội có một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng Quan hệ sản xuất là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt các chế độ xã hội Các quan hệ sản xuất tạo thành cơ sở hạ tầng của xã hội.

Kiến trúc thượng tầng chính trị, đạo đức và các thiết chế nhà nước, đảng phái được hình thành, phát triển trên cơ sở hạ tầng xã hội Kiến trúc thượng tầng được hình thành phù hợp với cơ sở hạ tầng, nó là công cụ bảo vệ, duy trì, phát triển cơ sở hạ tầng

Ngoài các mặt cơ bản trên đây, các hình thái kinh tế – xã hội còn có các quan hệ gia đình, dân tộc và các quan hệ xã hội khác Các quan hệ đó gắn bó chặt chẽ với quan hệ sản xuất, biến đổi cùng với sự biến đổi của quan hệ sản xuất

2 Quá trình lịch sư-ûtự nhiên của sự phát triển các hình thái kinh tế-xã hội

Thể hiện ở các nội dung sau:

- Một là, sự vận động và phát triển của xã hội không tuân theo ý chí chủ quan của con người mà tuân theo các quy luật khách quan, đó là các quy luật của chính bản thân cấu trúc hình thái kinh tế xã hội, là hệ thống các quy luật xã hội thuộc các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học… mà trước tiên và cơ bản nhất là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quy luật kiến trúc thượng tầng phù hợp với cơ sở hạ tầng

- Hai là, nguồn gốc sâu xa của sự phát triển xã hội là ở sự phát triển của lực lượng sản xuất Chính sự phát triển của lực lượng sản xuất đã quyết định, làm thay đổi quan hệ sản xuất Đến lượt mình, quan hệ sản xuất thay đổi sẽ làm kiến trúc thượng tầng thay đổi theo và do đó, hình thái kinh tế – xã hội phát triển thay thế nhau từ thấp đến cao – đó là con đường phát triển chung của nhân loại Song, con đường phát triển của mỗi dân tộc không những bị chi phối bởi quy luật chung, mà còn bị tác động bởi các điều kiện tự nhiên, về chính trị, truyền thống văn hóa, điều kiện quốc tế