Tiểu luậnan toàn sinh học: Tổng hợp và phân tích kết quả điều tra về nhận thức và thái độ về GMOs ở Châu Âu và Mỹ.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI KHOA CÔNG NGHỆ SINH HỌC —– An toàn sinh học: Tổng hợp và phân tích kết quả điều tra về nhận thức và thái độ về GMOs ở Châu Âu và Mỹ. GVHD: PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Thảo Họ tên MSV Nguyễn Thị Trang 550410 Trịnh Thị Trang 550411 Nguyễn Thị Trinh 550412 Đào Trần Trung 550413 Thực hiện: Nhóm 20 Hà Nội,2013 Mục lục A. Đặt vấn đề B. Nội dung I. Mỹ: 1. Nhận thức và thái độ của người dân Mỹ 1.1. Tình hình sử dụng hiện nay 1.2. Thái độ và nhận thức 2. Kết luận chung II. Châu Âu: 1. Nhận thức và thái độ của người dân Châu Âu 1.1. Tình hình sử dụng hiện nay 1.2. Thái độ và nhận thức 2. Kết luận chung III. Điểm khác biệt giữa Mỹ và Châu Âu: IV. Liên hệ với Việt Nam: V. Đánh giá và ý kiến: C. Kết luận: D. Tài liệu tham khảo: A. Đặt vấn đề Công nghệ sinh học nói chung và công nghệ gen nói riêng đã có những bước phát triển vượt bậc, tạo ra nhiều sản phẩm có ý nghĩa đặc biệt nhất là sinh vật biến đổi gen (GMO) mang lại những thành tựu cực kỳ to lớn mang tính toàn cầu, nhưng sinh vật biến đổi gen ngay từ khi mới xuất hiện cho đến ngày nay đã gây ra những ý kiến trái chiều, những cuộc tranh cãi gay gắt, những lo sợ về khả năng rủi ro… trong giới khoa học, chính khách, quản lý và dư luận xã hội ở tầm quốc gia, tổ chức, cá nhân. Về mặt quốc gia có 3 nhóm với những quan điểm khác nhau: nhóm thứ nhất hoàn toàn ủng hộ GMO (gồm Mỹ, Canada, Mexico, Bazil, Achentina, Trung Quốc, Ấn Độ, Australia); nhóm thứ hai là nhóm không ủng hộ (chủ yếu ở lục địa châu Âu); nhóm còn lại có thái độ trung gian chờ đợi. Sở dĩ có tình trạng đối xử khác biệt như vậy với cây trồng biến đổi gen là do tác động khác nhau của các yếu tố chính trị, tôn giáo và kinh. Những ý kiến trái chiều đó khi mới xuất hiện diễn ra vô cùng gay gắt, song trải qua thời gian, cùng với những bằng chứng thực nghiệm được thực hiện liên tục ở nhiều nước, cây trồng GMO đã dần dần lấy được niềm tin của các quốc gia, và đã được chấp nhận ở hầu hết các nơi, bao gồm cả các quốc gia trước đây không ủng hộ nó, như các quốc gia ở Châu Âu, nhưng với các mức độ chấp nhận là khá khác nhau. Để hiểu rõ về điều này, nhóm em xin đi sâu trình bày về nhận thức và thái độ về GMOs ở Châu Âu và Mỹ, là 2 khu vực nằm ở 2 nhóm nước có ý kiến ban đầu trái ngược nhau. B. Nội dung I. Châu Âu: 1. Nhận thức và thái độ của người dân Châu Âu: 1.1. Tình hình sử dụng hiện nay: Công nghệ sinh học đã có những bước tiến nhảy vọt góp phần mang lại những thành tựu to lớn cho loài người. Trong 13 năm, từ 1996 đến 2008, số nước trồng GMC đã lên tới con số 25 một mốc lịch sử một làn sóng mới về việc đưa GMC vào canh tác, góp phần vào sự tăng trưởng rộng khắp toàn cầu và gia tăng đáng kể tổng diện tích trồng GMC trên toàn thế giới lên 73,5 lần (từ 1,7 triệu ha năm 1996 lên 125 triệu ha năm 2008). Trong năm 2008, tổng diện tích đất trồng GMC trên toàn thế giới từ trước tới nay đã đạt 800 triệu ha. Năm 2008, số nước đang phát triển canh tác GMC đã vượt số nước phát triển trồng loại cây này (15 nước đang phát triển so với 10 nước công nghiệp), dự đoán xu hướng này sẽ tiếp tục gia

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI

KHOA CÔNG NGHỆ SINH HỌC

——–

An toàn sinh học

Chuyên đề 20:Tổng hợp và phân tích kết quả điều tra về nhận thức và thái độ về GMOs ở Châu Âu và Mỹ.

GVHD: PGS.TS Nguyễn Thị Phương Thảo

Thực hiện: Nhóm 20

Nguyễn Thị Trang 550410 Trịnh Thị Trang 550411 Nguyễn Thị Trinh 550412 Đào Trần Trung 550413

Mục lục

A Đặt vấn đề

B Nội dung

I Mỹ:

1 Nhận thức và thái độ của người dân Mỹ

1.1 Tình hình sử dụng hiện nay

1.2 Thái độ và nhận thức

2 Kết luận chung

II Châu Âu:

1 Nhận thức và thái độ của người dân Châu Âu

1.1 Tình hình sử dụng hiện nay

1.2 Thái độ và nhận thức

2 Kết luận chung

III Điểm khác biệt giữa Mỹ và Châu Âu:

IV Liên hệ với Việt Nam:

V Đánh giá và ý kiến:

C Kết luận:

D Tài liệu tham khảo:

A Đặt vấn đề

Công nghệ sinh học nói chung và công nghệ gen nói riêng đã có những bước phát triển vượt bậc, tạo ra nhiều sản phẩm có ý nghĩa đặc biệt nhất là sinh vật biến đổi gen (GMO) mang lại những thành tựu cực kỳ to lớn mang tính toàn cầu, nhưng sinh vật biến đổi gen ngay từ khi mới xuất hiện cho đến ngày nay đã gây ra những ý kiến trái chiều, những cuộc tranh cãi gay gắt, những lo sợ về khả năng rủi ro… trong giới khoa học, chính khách, quản lý và dư luận xã hội ở tầm quốc gia, tổ chức, cá nhân

Về mặt quốc gia có 3 nhóm với những quan điểm khác nhau: nhóm thứ nhất hoàn toàn ủng hộ GMO (gồm Mỹ, Canada, Mexico, Bazil, Achentina, Trung Quốc, Ấn Độ, Australia); nhóm thứ hai là nhóm không ủng hộ (chủ yếu ở lục địa châu Âu); nhóm còn lại có thái

độ trung gian chờ đợi Sở dĩ có tình trạng đối xử khác biệt như vậy với cây trồng biến đổi gen là do tác động khác nhau của các yếu tố chính trị, tôn giáo và kinh

Những ý kiến trái chiều đó khi mới xuất hiện diễn ra vô cùng gay gắt, song trải qua thời gian, cùng với những bằng chứng thực nghiệm được thực hiện liên tục ở nhiều nước, cây trồng GMO đã dần dần lấy được niềm tin của các quốc gia, và đã được chấp nhận ở hầu hết các nơi, bao gồm cả các quốc gia trước đây không ủng hộ nó, như các quốc gia ở Châu Âu, nhưng với các mức độ chấp nhận là khá khác nhau

Để hiểu rõ về điều này, nhóm em xin đi sâu trình bày về nhận thức

và thái độ về GMOs ở Châu Âu và Mỹ, là 2 khu vực nằm ở 2 nhóm nước

có ý kiến ban đầu trái ngược nhau

B Nội dung

I Châu Âu:

1 Nhận thức và thái độ của người dân Châu Âu:

1.1 Tình hình sử dụng hiện nay:

Công nghệ sinh học đã có những bước tiến nhảy vọt góp phần mang lại những thành tựu to lớn cho loài người Trong 13 năm, từ 1996 đến 2008,

số nước trồng GMC đã lên tới con số 25 - một mốc lịch sử - một làn sóng mới về việc đưa GMC vào canh tác, góp phần vào sự tăng trưởng rộng khắp toàn cầu và gia tăng đáng kể tổng diện tích trồng GMC trên toàn thế giới lên 73,5 lần (từ 1,7 triệu ha năm 1996 lên 125 triệu ha năm 2008) Trong năm 2008, tổng diện tích đất trồng GMC trên toàn thế giới từ trước tới nay đã đạt 800 triệu ha Năm 2008, số nước đang phát triển canh tác GMC đã vượt số nước phát triển trồng loại cây này (15 nước đang phát triển so với 10 nước công nghiệp), dự đoán xu hướng này sẽ tiếp tục gia tăng trong thời gian tới nâng tổng số nước trồng GMC lên 40 vào năm 2015

Các nước khối EU, nơi còn nhiều nước không ủng hộ GMO cũng đã trồng 94.750 ha cây trồng chuyển gen (năm 2009), riêng ngô chiếm 22% diện tích

1.2 Thái độ và nhận thức:

Chính phủ các nước Châu Âu EU cho rằng, trong khi chưa có các bằng chứng xác định về tính an toàn của các GMO, tạm thời cấm trồng cây và nuôi gia súc biến đổi gen trên lãnh thổ Châu Âu Mức độ phản ứng của các Chính phủ EU cũng rất khác nhau Một số nước châu Âu đã có quy định cho các sản phẩm biến đổi gen

Một cuộc điều tra năm 2002 cho thấy, 97% người tiêu dùng châu Âu mong muốn các sản phẩm biến đổi gen được dán nhãn rõ ràng, 80% hoàn toàn không thích sản phẩm biến đổi gen

Tuy nhiên, sau khi 133 nước đã thông qua Nghị định thư Cartagena, đã xuất hiện một số xu hướng tích cực trong việc phát triển và thương mại

cây trồng và sản phẩm biến đổi gen Các nước đều nhất trí là không sử dụng các gen kháng sinh làm các chỉ thị chọn lọc cho GMO Các nước châu Âu cuối cùng đã đồng ý nhập khẩu sản phẩm biến đổi gen của Mỹ, với điều kiện tất cả các sản phẩm này phải được dán nhãn

Nhưng việc sử dụng GMO ở các nước EU vẫn là vấn đề gây tranh cãi

Ủy ban châu Âu cùng với các viện, cơ quan quốc gia đã tiến hành các cuộc thăm dò ý kiến người tiêu dùng hàng năm để tìm hiểu ý kiến đại diện và xác định khuynh hướng và các chỉ số chung Phần lớn người tiêu dùng vẫn còn ngần ngại về GMO, tuy nhiên vẫn chấp nhận việc nghiên cứu và canh tác các cây trồng biến đổi gen Những cuộc thăm dò gần đây cho thấy, thái độ người tiêu dùng đã thay đổi, khoảng một nửa người tiêu dùng đã chấp nhận GMO, đặc biệt là khi lợi ích của người tiêu dùng và môi trường có thể liên kết với sản phẩm GMO

Năm 2007, 80% người được phỏng vấn đã không phê phán việc sử dụng GMO trong nông nghiệp vì lợi ích môi trường Nhiều người tiêu dùng dường như không còn lo ngại đến rủi ro tiềm tàng của GMO đối với sức khỏe và không chủ động lảng tránh các sản phẩm GMO trong khi mua bán

Một cuộc thăm dò ý kiến của các nước EU về việc sử dụng sản phẩm GMO được tiến hành vào tháng 11-12/2007, và được thể hiện như sau:

Theo cuộc điều tra này cho thấy, phần lớn người châu Âu tuyên bố phản đối việc sử dụng GMO (58%), trong khi có khoảng 21% ủng hộ, còn khoảng trên 9% nói rằng họ chưa bao giờ nghe nói về GMO Mức độ phản đối GMO khác nhau ở các nước

Nước phản đối mãnh mẽ nhất là Slovenia (82%), Cyprus (81%) Nước ủng hộ cao nhất là Malta và Bồ Đào Nha (28%)

Việc phân tích thành công nhất của cuộc thăm dò này là tìm hiểu được các ý kiến phản đối hay ủng hộ có liên quan đến mối quan tâm của dân chúng hoặc thiếu thông tin về việc sử dụng GMO như sau:

Qua đó ta thấy, phần lớn các nước ở Châu Âu chưa có những hiểu biết cần thiết về GMO để có thể đưa ra những lựa chọn đúng đắn nhất về việc có sử dụng GMO hay không?

Association Francaise des Biotechnologies Vegetales (AFBV) trong một nghiên cứu của Eurobarometer cho thấy công nghệ sinh học được chấp nhận rộng rãi ở châu Âu Khoảng 77% người được khảo sát cho rằng châu Âu nên khuyến khích nông dân tận dụng lợi thế của những tiến bộ trong công nghệ sinh học 76% Người Pháp đã cho ý kiến thuận lợi cũng như trả lời cuộc khảo sát ở Hy Lạp, Slovakia và Estonia, Cộng hòa Séc, Hungary, Thụy Điển, Đan Mạch, và Slovenia với tỷ lệ cho phép

về công nghệ sinh học cho nông dân lên 86% Người trẻ tuổi (dưới 24 tuổi) ủng hộ phê duyệt công nghệ sinh học là 81% Ngoài ra, trên 80% sinh viên công nghệ sinh học, các điều hành, công chức văn phòng ủng

hộ trong khi những người về hưu, thất nghiệp, người lao động trong nước

và lao động chân tay đã phần nào có ý kiến kém thuận lợi đối với công nghệ sinh học

Thái độ tích cực của Liên Minh châu Âu về công nghệ sinh học có

xu hướng tăng lên:

Bảng 1: Thay đổi trong thái độ đối với công nghệ sinh học và

kỹ thuật di truyền của người tiêu dùng Châu Âu (Eurobarometer 1999-2005)

Năm 2005, cũng với câu hỏi rằng liệu công nghệ sinh học có làm thay đổi cuộc sống của mình hay không thì có 50% người được hỏi coi công nghệ sinh học là tích cực và 30% người được hỏi coi công nghệ gen tốt Bên cạnh đó cái nhìn khả quan của người dân châu Âu về các ứng dụng của công nghệ sinh học cũng tăng lên Hơn một nửa (52%) của người tiêu dùng Anh cho rằng công nghệ này như là công cụ chống lại sự gia tăng tình trạng thiếu lương thực toàn cầu Trong khi chỉ 13% người được hỏi bày tỏ sự không đồng ý với ý tưởng này Gần một nửa (47%) người được hỏi nhận xét cây trồng biến đổi gen là một giải pháp cho điều kiện thời tiết ngày càng khắc nghiệt và chống các bệnh cây trồng Trong khi chỉ có 12% số người được hỏi đã không chia sẻ quan điểm này.Người dân châu Âu không còn quá khắt khe với thực phẩm biến đổi gene: đã có

27% người châu Âu bày tỏ thái độ tích cực đối với thực phẩm biến đổi gen Thái độ của các nước châu Âu đối với thực phẩm biến đổi gene cũng khác nhau 46% người tiêu dùng tại Cộng hòa Séc phê duyệt các loại thực phẩm GM Ở Bồ Đào Nha có 38% và Tây Ban Nha có 34% Ngược lại chỉ có 14% người Hy Lạp và 13% Luxembourgers là ửng hộ thực phẩm biến đổi gene Đặc biệt 51% khách hàng châu Âu được hỏi tuyên

bố rằng họ sẽ mua các loại thực phẩm GM nếu những thực phẩm này có chứa thuốc trừ sâu ít hơn so với các sản phẩm thông thường 49% người được hỏi sẽ mua các thực phẩm biến đổi gene than thiện với môi trường 43% số người được hỏi bày tỏ sự không chấp thuận Vào cuối năm 2002,

sự sẵn sàng mua các sản phẩm như vậy chỉ có 10% thấp hơn trong mỗi trường hợp

II Mỹ:

1 Nhận thức và thái độ của người dân Mỹ:

1.1 Tình hình sử dụng hiện nay:

Chỉ trong hai năm, từ năm 1996 đến năm 1998, diện tích cây trồng chứa hạt giống biến đổi gen đã tăng lên 15 lần ở Mỹ: 1/3 cây Ngô và Bông, hơn 1/2 số cây Đậu tương hiện nay phát triển từ di truyền sửa đổi hạt giống - đại diện trong số các con nuôi nhanh nhất của công nghệ biến đổi gen trong lịch sử của nông nghiệp Đến cuối năm 1999, ước tính có khoảng 60% các cửa hàng lương thực thực phẩm ở Mỹ chứa các sản phẩm được trồng từ hạt giống biến đổi gen

Năm 2000, có 13 quốc gia tham gia canh tác cây trồng biến đổi gen, trong đó nước Mỹ chiếm tỷ trọng lớn nhất là 68% Argentina, Canada và Trung Quốc lần lượt chiếm tỷ trọng là 23%, 7%, và 1%

1.2 Nhận thức và thái độ:

Việc khảo sát người tiêu dùng liên quan đến việc chấp nhận thực phẩm chuyển gen đã được tiến hành ở Mỹ kể từ đầu những năm 1990 Từ những năm 1997 đến năm 2001, Hội đồng Thông tin Lương thực Quốc tế Foundation (IFIC, 2001) điều tra cho thấy 51-77% người tiêu dùng Mỹ đã sẵn sàng

Sáng kiến Pew (2001), đề nghị liên kết giữa "kiến thức người tiêu dùng của GMOs, tình trạng kinh tế xã hội của họ, và thái độ của họ đối với việc chấp nhận loại thực phẩm GM Kết quả cho thấy người tiêu dùng chấp nhận GMOs bị ảnh hưởng bởi nhận thức chủ quan, không liên quan đến mối liên hệ giữa kiến thức về công nghệ và thái độ (Hamstra, 1991,

1993 , 1995 ) Điều đó thể hiện qua việc, ngay cả khi một số lượng ngày càng tăng của các sản phẩm thực phẩm từ công nghệ biến đổi gen đã được giới thiệu vào thị trường Mỹ bắt đầu từ giữa những năm 1990, thì người tiêu dùng nhận thức về công nghệ sinh học vẫn còn rất hạn chế Theo số liệu nhận được vào cuối tháng 8/1999, chỉ có 33% người Mỹ đã nhận thức được rằng thực phẩm biến đổi gen đang được bán tại các siêu thị, trong khi ít hơn 3% đã nhận thức rằng đậu nành đã được biến đổi gen

Tỉ trọng cây trồng biến đổi gen trên thế giới

68%

23%

7%

1%

1%

mỹ argentina canada trung quốc các nước còn lại

2 Kết luận :

Gần ¾ người tiêu dùng Mỹ bày tỏ sự ủng hộ của họ cho công nghệ sinh học và sự sẵn sàng của họ để tiêu thụ thực phẩm tăng cường bằng các kỹ thuật công nghệ sinh học

III Điểm khác biệt giữa Mỹ và Châu Âu:

Về cấp phép

( ban hành

giấy phép)

18 sản phẩm công nghệ sinh học,

9 trong số đó là cho cây trồng biến đổi gen

50 cây trồng biến đổi gen, trong khi EPA đã thông qua 8

Hiện trạng

trồng cây biến

đổi gen

Hầu như không có cây trồng biến đổi gen được trồng ở châu Âu

Gần 3/4 của tất cả các sửa đổi cây trồng biến đổi gen được trồng tại Mỹ

Cuộc khảo sát

về sự ảnh

hưởng của

GMO tới sức

khỏe

Con số tương đương là 85% ở Thụy Điển, 60% ở Áo, 57% ở Đức, 48% ở Hà Lan, 39% tại Anh Quốc, và 38% ở Pháp

Một cuộc khảo sát năm

1995 của người tiêu dùng báo cáo rằng chỉ 21% người tiêu dùng

Mỹ coi kỹ thuật di truyền như là một

"nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng"

Thái độ đối

với GMO

Vào năm 1990, xuyên Đại Tây Dương khác biệt trong thái độ của công chúng đã trở nên nổi

Cuộc điều tra khác được báo cáo kết quả tương tự: giữa 2/3 và

50% ở Đức và 39% tại Anh coi biến đổi gen là một nguy cơ nghiêm trọng trong các sản phẩm thực phẩm, 61% người Anh nói rằng họ không muốn ăn thức ăn biến đổi gen, trong khi 76% người Pháp bày tỏ sự đối lập với nó

nghệ sinh học và sự sẵn sàng của họ để tiêu thụ thực phẩm tăng cường bằng các kỹ thuật công nghệ sinh học

IV Liên hệ về tình hình cây trồng biến đổi gen ở Việt Nam:

Ở Việt Nam, các Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long, Viện Di truyền Nông nghiệp, Viện Công nghệ Sinh học, Viện Sinh học Nhiệt đới đã tham gia vào các dự án quốc gia, quốc tế và đã chuyển thành công trong phòng thí nghiệm một số gene kháng thuốc diệt cỏ, sâu, bệnh vào cây lúa

và hoa mầu Việc nghiên cứu công nghệ biến đổi gene ở nước ta đã bắt đầu cách đây 10 năm,Từ năm 2001, chúng ta bắt đầu triển khai các đề tài cấp nhà nước về tạo cây trồng biến đổi gene không làm thực phẩm, như cây hông (lấy gỗ), cây bông vải, hoa

Từ năm 2002, đã chuyển hướng sang cải tạo những cây có củ, như khoai, sắn, hay chuyển hoóc môn sinh trưởng vào cá bỗng Đi xa hơn một chút là các công trình như cây bông kháng sâu của Viện Nghiên cứu bông; cây đu đủ kháng bệnh đốm vòng của Viện Công nghệ sinh học, công trình chuyển gene tổng hợp carotene (tiền vitamin A) vào cây lúa của Viện lúa ĐBSCL, hay công trình lúa kháng sâu của Viện Công nghệ sinh học Các công trình này đều đã hoàn thiện ở mức phòng thí nghiệm,

và đang được thực hiện tại 5 cơ sở nghiên cứu lớn Ở Việt Nam hiện nay,

3 cây trồng biến đổi gene đang tồn tại là lúa, ngô và bông

V.Đánh giá và ý kiến :

Mặc dù tiềm năng về cây chuyển gen ở các nước đang phát triển là rất lớn, nhưng họ phải cần được đầu tư Hầu hết các nước đang phát triển không có khả năng để đánh giá an toàn sinh học của cây chuyển gen một cách khoa học, thiếu chuyên gia kinh tế để đánh giá giá trị, thiếu khả năng điều chỉnh theo định hướng triển khai an toàn và hệ thống luật pháp

để khuyến khích hoặc trừng phạt những ai phạm luật Rất may mắn là có một số tổ chức đang hoạt động nhằm tạo những tiềm năng tại chỗ để quản

lý thành quả thu được, triển khai và đánh giá chất lượng cây chuyển gen Một khi luật pháp và những thể chế điều chỉnh được ban hành thì sẽ có những đường lối chính xác để loại bỏ hoàn toàn hoặc hạn chế những nguy

cơ này Đó là nghĩa vụ của những nhà cải cách công nghệ (chẳng hạn như những nhà khoa học), các nhà sản xuất và chính phủ nhằm đảm bảo với công chúng về độ an toàn cũng như ảnh hưởng tốt tới môi trường của những thực phẩm mới này

Sự phân cách sâu sắc hơn về kinh tế giữa các nước phát triển (người

sử dụng công nghệ) và các nước đang phát triển (người không sử dụng) Tuy nhiên người ta có thể hạn chế những nguy cơ này bằng cách tăng cường những chuyên gia công nghệ được đào tạo phù hợp với nhu cầu của các nước nghèo và bằng cách lập các tiêu chuẩn để các nước nghèo

có thể đánh giá được công nghệ mới

Vì vậy những cá nhân hay tổ chức, nhà nước, nhất là những nhà khoa học và sinh viên đã tìm hiểu về GMO thì hãy tuyên truyền cho mọi người hiểu rõ hơn về GMO Từ đó mọi người có cách nhìn đúng đắn hơn về những lợi ích và nguy cơ mà GMO mang lại

Công nghệ biến đổi gen đang ngày một chinh phục con người trên toàn thế giới, tuy vẫn còn tồn tại khá nhiều những vấn đề liên quan đến công nghệ mới này, nhưng với xu thế hội nhập và phát triển toàn cầu, các quốc gia trên thế giới, dù đã từng phản đối GMO hay chưa, cũng đang dần tiến tới một sự thống nhất chung, trong việc toàn cầu hóa, đẩy mạnh

và phát triển cây trồng biến đổi gen

Bên cạnh những điểm còn chưa rõ ràng về cây chuyển gen nhưng với khả năng toạ ra những giống cây trồng mới có giá trị kinh tế, công nghệ này có vai trò không thể phủ nhận được Tuy vậy vẫn còn một số vấn đề đáng lo ngại Để giải quyết những vấn đề này thì những kết luận thu được phải dựa trên những thông tin tin cậy, có cơ sở khoa học

Cuối cùng vì tầm quan trọng của lương thực thực phẩm cho con người và những định hứng đúng đắn trong tương lai, nên các chính sách liên quan tới cây chuyển gen sẽ phải dựa trên những cuộc tranh luận cởi

mở và trung thực có sự tham gia của mọi thành phần trong xã hội

D Tài liệu tham khảo