TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI KHOA CÔNG NGHỆ SINH HỌC AN TOÀN SINH HỌC Đề tài:” Phân tích khó khăn, thuận lợi và đề xuất các giải pháp trong việc phát triển kinh doanh thành công các cây trồng CNSH ở Việt Nam” Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Thảo Nhóm sinh viên thực hiện NHÓM 4 (CNSHAK55) Lương Thị Điệu 550336 Vũ Tất Đạt 550334 Phạm Thế Đồng 550337 Nguyễn Quốc Đại 550333 Hà Nội, 42013 I. Đặt vấn đề Hiện nay dân số tăng nhanh kéo theo việc không ngừng tăng nhanh nhu cầu về ăn ở, lương thực thực phẩm. Diện tích đất cho sản xuất nông nghiệp bị suy giảm đáng kể không chỉ bởi nạn chặt phá rừng, biến đổi khí hậu mà còn để phục vụ cho sản xuất công nghiệp cũng như giải quyết vấn đề nhà ở cho con người. Chính vì vậy để tăng sản lượng lương thực thực phẩm thì chỉ có con đường là cải thiện và nâng cao năng suất cây trồng. Những cây trồng, vật nuôi tương lai phải đáp ứng được các yêu cầu như: cho năng suất, chất lượng cao, an toàn với môi trường và sức khỏe con người, có khả năng tăng trưởng bền vững… Công nghệ sinh học đang phát triển vượt bậc tạo ra những sản phẩm có ý nghĩa vô cùng to lớn và cây trồng công nghệ sinh học là một trong những sản phẩm đáp ứng được các yêu cầu trên, những lợi ích to lớn ấy đã được chứng minh bằng những bằng chứng cụ thể khiến ta không thể phủ nhận.Thực vậy, Công nghệ sinh học của ta hiện nay vẫn chỉ đang ở giai đoạn ban đầu làm quen, tiếp cận với các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu Công nghệ sinh học và cũng mới chỉ có mặt tại một số Viện nghiên cứu và một số trường Đại học lớn. Công nghệ sinh học là một trong số ít các chương trình Khoa Học Công Nghệ trọng điểm được Nhà nước quan tâm đầu tư từ năm 1986 đến nay (Chương trình Công nghệ sinh học phục vụ nông nghiệp và 3 chương trình Công nghệ sinh học từ 19912005). Tuy nhiên, có thể nói trải qua hơn 20 năm triển khai nghiên cứu với hàng trăm tỷ đồng đã được đầu tư những kết quả từ các Chương trình Công nghệ sinh học mang lại còn quá nhỏ bé và khiêm tốn. Hầu như không có một dấu ấn nào từ các chương trình Công nghệ sinh học trên mang lại. Cũng trong thời gian đó, ở các nước xung quanh như Hàn Quốc, Trung Quốc và Thái Lan, từ xuất phát điểm gần như ta Công nghệ sinh học của họ đã trở thành một lĩnh vực công nghệ cao và một ngành kinh tế mũi nhọn thật sự. Cây trồng công nghệ sinh học mang lại nhiều lợi ích như vây, liệu ta nên thương mại hóa không, và ta sẽ gặp những thuận lợi, khó khăn gì trong việc kinh doanh thành công cây trồng công nghệ sinh học và giải pháp để khác phục như thế nào. II. Nội dung trình bày 1. Phân tích những thuận lợi trong việc kinh doanh cây trồng công nghệ sinh học ở Việt Nam • Cơ sở vật chất Mạng lưới các phòng thí nghiệm về CNSH ở các trường đại học và các viện nghiên cứu. Những phòng thí nghiệm này bước đầu đã có điều kiện tối thiểu để làm việc. • Nguồn nhân lực Đội ngũ hoạt động trong lĩnh vực CNSH thì đã và đang được xây dựng, có trình độ cao có khả năng đặt ra các vấn đề về và nhiệm vụ khoa học và công nghệPhân tích những khó khăn trong việc kinh doanh cây trồng công nghệ sinh học ở Việt Nam. • Nhu cầu thị trường + Chính sách của nhà nước Trong vòng 5 năm qua, ngân sách nhà nước đã đầu tư khoảng 2 triệu USD cho một vài phòng thí nghiệm Chương trình 52D (19861990): “Nghiên cứu sinh học phục vụ nông nghiệp” với 25 đề tài về công nghệ vi sinh, công nghệ tế bào và công nghệ chế biến. Chương trình KC08 (19911995): “Chương trình Công nghệ Sinh học” với 15 đề tài về ứng dụng CNSH trong chọn tạo giống cây trồng, vật nuôi, chế biến thực phẩm, chế phẩm y sinh và công nghệ xử lý môi trường. Chương trình KHCN02 (19962000): “Công nghệ Sinh học phục vụ phát triển nông, lâm nghiệp và thuỷ sản bền vững, bảo vệ môi trường và sức khoẻ” với 29 đề tài về ứng dụng CNSH trong chọn tạo giống cây trồng, vật nuôi, sản xuất vacxin, phân bón và thuốc trừ sâu sinh học, bảo quản và chế biến nông, lâm và thuỷ sản. Chương trình KC04 (20012005): “Nghiên cứu khoa học và phát triển CNSH” với 30 đề tàidự án về ứng dụng sinh học phân tử trong chọn tạo giống cây trồng, vật nuôi, chẩn đoán bệnh, sản xuất vacxin và công nghệ xử lý môi trường. Năm 2000, Chương trình Kỹ thuậtKinh tế về CNSH do các doanh nghiệp chủ trì được tổ chức nhằm đưa nhanh những kết quả nghiên cứu về CNSH vào sản xuất công nghiệp. Hiện đã có 16 dự án được xây dựng và 6 dự án đang thực hiện. Quyết định số 972007QĐTTg ngày 28 tháng 6 năm 2007 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Chương trình trọng điểm phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn đến năm 2020 Một số cây trồng công nghệ sinh học đã được đưa vào trồng thử nghiệm. “Theo Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ NNPTNT) Nguyễn Trí Ngọc, từ tháng 112009, cây trồng biến đổi gen (bước đầu là bắp) đã được Bộ NNPTNT cho phép thí điểm khảo nghiệm trên diện hẹp tại 2 tỉnh Hưng Yên và Bà Rịa Vũng Tàu. Bước đầu, các nhà khảo nghiệm đã xác nhận bắp biến đổi gen có khả năng chống sâu bệnh hơn hẳn so với bắp thường và không bị ảnh hưởng bởi thuốc diệt cỏ. Sau đó, Bộ NNPTNT đã cho phép 3 tập đoàn giống cây trồng hàng đầu thế giới triển khai khảo nghiệm trên diện rộng tại các tỉnh Vĩnh Phúc, Hưng Yên, Bà Rịa Vũng Tàu và Đắc Lắc, đại diện cho từng vùng miền khác nhau. Trong đó, tỉnh Đắc Lắc được Công ty TNHH Dekalb Việt Nam và Viện Nghiên cứu KHKT nông lâm nghiệp Tây Nguyên phối hợp thực hiện trồng khảo nghiệm 1ha bắp tại TP Buôn Ma Thuột” + Thị trường nông sản
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI
KHOA CÔNG NGHỆ SINH HỌC
-AN TOÀN SINH HỌC
Đề tài:” Phân tích khó khăn, thuận lợi và đề xuất các giải pháp trong việc phát
triển kinh doanh thành công các cây trồng CNSH ở Việt Nam”
Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Phương Thảo
Hà Nội, 4/2013
Nhóm sinh viên thực hiện NHÓM 4 (CNSHA-K55)
Trang 2I.Đặt vấn đề
Hiện nay dân số tăng nhanh kéo theo việc không ngừng tăng nhanh nhu cầu về ăn ở, lương thực thực phẩm Diện tích đất cho sản xuất nông nghiệp bị suy giảm đáng kể không chỉ bởi nạn chặt phá rừng, biến đổi khí hậu mà còn để phục vụ cho sản xuất công nghiệp cũng như giải quyết vấn đề nhà ở cho con người Chính vì vậy để tăng sản lượng lương thực thực phẩm thì chỉ có con đường là cải thiện và nâng cao năng suất cây trồng Những cây trồng, vật nuôi tương lai phải đáp ứng được các yêu cầu như: cho năng suất, chất lượng cao,
an toàn với môi trường và sức khỏe con người, có khả năng tăng trưởng bền vững…
Công nghệ sinh học đang phát triển vượt bậc tạo ra những sản phẩm có ý nghĩa vô cùng to lớn và cây trồng công nghệ sinh học là một trong những sản phẩm đáp ứng được các yêu cầu trên, những lợi ích to lớn ấy đã được chứng minh bằng những bằng chứng cụ thể khiến ta không thể phủ nhận.Thực vậy, Công nghệ sinh học của ta hiện nay vẫn chỉ đang ở giai đoạn ban đầu làm quen, tiếp cận với các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu Công nghệ sinh học
và cũng mới chỉ có mặt tại một số Viện nghiên cứu và một số trường Đại học lớn Công nghệ sinh học là một trong số ít các chương trình Khoa Học Công Nghệ trọng điểm được Nhà nước quan tâm đầu tư từ năm 1986 đến nay (Chương trình Công nghệ sinh học phục vụ nông nghiệp và 3 chương trình Công nghệ sinh học từ 1991-2005) Tuy nhiên, có thể nói trải qua hơn 20 năm triển khai nghiên cứu với hàng trăm tỷ đồng đã được đầu tư những kết quả từ các Chương trình Công nghệ sinh học mang lại còn quá nhỏ bé và khiêm tốn Hầu như không có một dấu ấn nào từ các chương trình Công nghệ
sinh học trên mang lại Cũng trong thời gian đó, ở các nước xung quanh như
Hàn Quốc, Trung Quốc và Thái Lan, từ xuất phát điểm gần như ta Công nghệ sinh học của họ đã trở thành một lĩnh vực công nghệ cao và một ngành kinh
tế mũi nhọn thật sự
Cây trồng công nghệ sinh học mang lại nhiều lợi ích như vây, liệu ta nên thương mại hóa không, và ta sẽ gặp những thuận lợi, khó khăn gì trong việc kinh doanh thành công cây trồng công nghệ sinh học và giải pháp để khác phục như thế nào
Trang 3II Nội dung trình bày
1 Phân tích những thuận lợi trong việc kinh doanh cây trồng công nghệ sinh học
ở Việt Nam
Cơ sở vật chất
Mạng lưới các phòng thí nghiệm về CNSH ở các trường đại học và các viện nghiên cứu Những phòng thí nghiệm này bước đầu đã có điều kiện tối thiểu
để làm việc
Nguồn nhân lực
Đội ngũ hoạt động trong lĩnh vực CNSH thì đã và đang được xây dựng, có trình
độ cao có khả năng đặt ra các vấn đề về và nhiệm vụ khoa học và công nghệPhân tích những khó khăn trong việc kinh doanh cây trồng công nghệ sinh học ở Việt Nam
Nhu cầu thị trường
+ Chính sách của nhà nước
- Trong vòng 5 năm qua, ngân sách nhà nước đã đầu tư khoảng 2 triệu USD cho một vài phòng thí nghiệm
- Chương trình 52D (1986-1990): “Nghiên cứu sinh học phục vụ nông nghiệp” với 25 đề tài về công nghệ vi sinh, công nghệ tế bào và công nghệ chế biến
- Chương trình KC-08 (1991-1995): “Chương trình Công nghệ Sinh học” với 15
đề tài về ứng dụng CNSH trong chọn tạo giống cây trồng, vật nuôi, chế biến thực phẩm, chế phẩm y sinh và công nghệ xử lý môi trường
- Chương trình KHCN-02 (1996-2000): “Công nghệ Sinh học phục vụ phát triển nông, lâm nghiệp và thuỷ sản bền vững, bảo vệ môi trường và sức khoẻ” với
29 đề tài về ứng dụng CNSH trong chọn tạo giống cây trồng, vật nuôi, sản xuất vacxin, phân bón và thuốc trừ sâu sinh học, bảo quản và chế biến nông, lâm và thuỷ sản
- Chương trình KC-04 (2001-2005): “Nghiên cứu khoa học và phát triển
CNSH” với 30 đề tài/dự án về ứng dụng sinh học phân tử trong chọn tạo
giống cây trồng, vật nuôi, chẩn đoán bệnh, sản xuất vacxin và công nghệ xử
lý môi trường
Trang 4- Năm 2000, Chương trình Kỹ thuật-Kinh tế về CNSH do các doanh nghiệp chủ trì được tổ chức nhằm đưa nhanh những kết quả nghiên cứu về CNSH vào sản xuất công nghiệp Hiện đã có 16 dự án được xây dựng và 6 dự án đang thực hiện
- Quyết định số 97/2007/QĐ-TTg ngày 28 tháng 6 năm 2007 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt "Chương trình trọng điểm phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn đến năm 2020"
- Một số cây trồng công nghệ sinh học đã được đưa vào trồng thử nghiệm
“Theo Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ NN-PTNT) Nguyễn Trí Ngọc, từ tháng 11-2009, cây trồng biến đổi gen (bước đầu là bắp) đã được Bộ NN-PTNT cho phép thí điểm khảo nghiệm trên diện hẹp tại 2 tỉnh Hưng Yên và Bà Rịa -Vũng Tàu Bước đầu, các nhà khảo nghiệm đã xác nhận bắp biến đổi gen có khả năng chống sâu bệnh hơn hẳn so với bắp thường và không bị ảnh hưởng bởi thuốc diệt cỏ.
Sau đó, Bộ NN-PTNT đã cho phép 3 tập đoàn giống cây trồng hàng đầu thế giới triển khai khảo nghiệm trên diện rộng tại các tỉnh Vĩnh Phúc, Hưng Yên,
Bà Rịa - Vũng Tàu và Đắc Lắc, đại diện cho từng vùng miền khác nhau Trong đó, tỉnh Đắc Lắc được Công ty TNHH Dekalb Việt Nam và Viện Nghiên cứu KHKT nông lâm nghiệp Tây Nguyên phối hợp thực hiện trồng khảo nghiệm 1ha bắp tại TP Buôn Ma Thuột”
+ Thị trường nông sản
- Là nước nông nghiệp nhưng với ngô và đậu tương, Việt Nam liên tục phải nhập khẩu theo chiều hướng năm sau cao hơn năm trước Trong năm 2012,
có hơn 1,6 triệu tấn ngô được nhập khẩu, tăng hơn 66% so với năm trước đó Tương tự như vậy, 2012 nhập khẩu xấp xỉ 1,3 triệu tấn đậu tương, so với
trước đó 1 năm tăng gần 53% Nguồn ngoại tệ phải chi ra để nhập khẩu ngô
và đậu tương trong năm 2012 lên đến gần 1,3 tỷ USD
+ Thị trường thức ăn chăn nuôi
- Giá trị nhập khẩu thức ăn chăn nuôi và nguyên liệu đậu nành, ngô để sản xuất thức ăn chăn nuôi đã lên tới 2,37 tỷ USD trong năm 2011
+ Nhiên liệu và nguyên liệu sinh học
+ Sản phẩm cây trồng chống chịu sự biến đổi khí hậu
Trang 5+ Những ưu điểm của cây trồng công nghệ sinh học mà cây trồng truyên thống không đáp ứng được như sản lượng để đảm bảo an ninh lương thực và
sự biến đổi khí hậu
+ Tiếp cận với các thành tựu và công nghệ trong việc tạo ra cây trồng công nghệ sinh học từ các nước phát triển
+ Sự gia tăng dân số nhanh chóng ở Việt Nam mở ra một thị trường lớn cây trồng công nghệ sinh học
2 Phân tích những khó khăn trong việc kinh doanh cây trồng công nghệ sinh học ở Việt Nam
Khó khăn về mặt kinh tế
Khó khăn của các công ty sản xuất giống cây trồng Để có thể đưa ra một giống cây trồng GM ra thương mại hóa thì trước đó các công ty giống phải tiến hành hàng loạt các thí nghiệm kiểm tra mức độ an toàn sinh học va bảo đảm đạt
Trang 6đầy đủ các tiêu chuẩn đánh giá Chi phí cho các quy trình kiểm tra là rất lớn Đây cũng là rủi ro đối với các công ty sản xuất giống GMO khi có thể giống GMO không thông qua kiểm tra và không được thương mái hóa, khi đó số tiền đầu tư bỏ
ra không thể thu hồi lại
Tổng chi phí để giống cây bông Bt được phê duyệt là khoảng 1.600.000 -1.800.000 USD khi Monsanto tiến hành ở Mỹ Tuy nhiên chi phí bỏ ra ít tốn kém hơn khi Monsanto tiến hành thử nghiệm tại Ấn Độ, VD: tiến hành thử nghiệm dị ứng với chuột nâu Na uy là 35.000 USD thay vì 150.000USD
Chi phí để có thể đưa một giống cây GM là rất lớn và chỉ các tập đoàn kinh
tế lớn mới có khả năng đáp ứng Vấn đề chi phí sản xuất giống lớn cũng là thách thức đối với các công ty sản xuất giống nhỏ, các viện nghiên cứu thuộc nhà nước ở những nước đang phát triển
Chi phí mà người nông dân phải bỏ ra để mua hạt giống GM là đắt hơn rất nhiều so với hạt giống bình thường Nông dân Ấn Độ đã phải bỏ ra 10 bảng Anh cho 100g hạt giống GM, số lượng hạt giống ít hơn 1000 lần so với 10 bảng Anh để mua hạt giống truyền thống Sau mỗi vụ thu hoạch, nông dân phải mua hoàn toàn hạt giống mới với giá mà nhà sản xuất giống đưa ra (cao hơn nhiều so với hạt giống thường như đã nêu ở trên) Điều này dẫn đến nông dân phụ thuộc hoàn toàn vào công ty giống GM độc quyền Người dân không có cơ hội lựa chọn từ các công ty khác nhau như đối với khi mua các hạt giống bình thường
Trang 7Bên cạnh gánh nặng chi phí để mua hạt giống GM, nông dân còn phải bỏ ra
số tiền lớn để mua thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu Do sự thiếu hiểu biết, nông dân đã lạm dụng, phun nhiều loại thuốc diệt cỏ khác nhau đối với trồng những giống cây
GM kháng thuốc diệt cỏ Một nghiên cứu tại Ấn Độ năm 2007 đã kết luận rằng trồng bông Bt không làm giảm lượng thuốc từ sâu
Vấn đề bản quyền giống cây trồng nằm trong tay các tập đoàn cung cấp giống sẽ làm người nông dân luôn bị phụ thuộc vào nguồn giống, phân bón, hóa chất… với giá cả hoàn toàn do phía cung cấp định đoạt
Đối với các trang trại chăn nuôi lớn, các nông dân phải sử dụng sản phẩm GMO làm thức ăn chăn nuôi gia súc cũng phải chịu gánh nặng về kinh tế để chi trả cho khoản này Giá sản phẩm GMO cao hơn so với sản phẩm thường, mặt khác là
do các công ty cung cấp thức ăn chăn nuôi cũng đội giá sản phẩm lên cao hơn so với giá trị thực tế
Khó khăn về thị trường tiêu thụ
Trang 8Sự độc quyền của các công ty giống GM dẫn đến nguy cơ phá sản, mất thị trường của các công ty giống truyền thống do không có sức cạnh tranh với giống GM Từ sự độc quyền về giống GM, sẽ xuất hiện nguy cơ công
ty giống GM lũng đoạn thị trường giống Vấn đề bản quyền giống cây trồng nằm trong tay các tập đoàn cung cấp giống sẽ làm người nông dân luôn bị phụ thuộc vào nguồn giống, phân bón, hóa chất… với giá cả hoàn toàn do phía cung cấp định đoạt Đây là một tác động kinh tế xấu, đặc biệt là đối với nông dân ở các nước đang phát triển có trồng cây GM
Hiện nay, chưa có một nghiên cứu nào chứng minh giá các sản phẩm GMO là rẻ hơn so với các sản phẩm bình thường Vấn đề đầu ra cho các sản phẩm GMO cũng là nỗi lo lớn đối với nông dân trồng cây GM Hiên nay, diện tích trồng cây GM chủ yếu là đậu tương, bông Hai loại cây này phục vụ chủ yếu cho công nghiệp và làm thức ăn chăn nuôi Nông dân trồng cây GM có thể bị ép giá bởi các công ty thu mua, do không có đầu
ra nào khác cho sản phẩm GMO
Đối với người nông dân sử dụng sản phẩm GMO làm thức ăn chăn nuôi Cũng vấp phải khó khăn cho đầu ra của sản phẩm Do chi phí mua thức
ăn chăn nuôi có nguồn gốc GMO đắt hơn so với thức ăn bình thường Kéo theo đó là giá thành sản phẩm sẽ đắt hơn so với các sản phẩm từ chăn nuôi truyền thống Khi tiêu thụ trên thị trường, các sản phẩm này không có giá cả cạnh tranh được với các sản phẩm truyền thống hoặc sản phẩm nông nghiệp hữu cơ
Có sự mâu thuẫn thị trường tiêu thụ sản phẩm GMO tại chính quốc gia có trồng cây GMO Tại chính quốc gia đó, cấm bán các thực phẩm GMO trong nước nhưng lại bán chúng ra nước ngoài
Trang 9Trong trường hợp GMOs được chấp nhận một cách rộng rãi thì các sản phẩm truyền thống đứng trước nguy cơ mất thị trường bởi các sản phẩm
từ GMOs có những ưu điểm hơn về chất lượng hoặc màu sắc, mẫu mã
“Năm 2012, nông dân vùng đồng bằng sông Cửu Long sản xuất được
hơn 24 triệu tấn lúa (đóng góp 90% trong tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam); 1,3 triệu tấn cá tra (kim ngạch xuất khẩu khoảng 1,7 tỉ USD) Thế nhưng theo Viện Nghiên cứu Phát triển Đồng bằng sông Cửu Long, gần một nửa dân số của vùng này có thu nhập chưa tới 1USD/ngày/người.” Điều này cho thấy thu nhập của người nông dân lại rất
thấp trong khi giá thành cây trồng công nghệ sinh học lại cao
Khó khăn về mặt xã hội
Nhận thức không đúng đắn của người dân về cây trồng công nghệ sinh học
Vấn đề đầu ra cho các sản phẩm từ GMO cũng gặp khó khăn Nhiều nơi người tiêu dùng không chấp nhận sản phẩm GMO
Luồng ý kiến đòi dán nhãn cây trồng biến đổi gen làm cho các doanh nghiệp không dám đầu tư
Quy trình cấp giấy xác nhận sinh vật biến đổi gen đủ điều kiện để làm thực phẩm rất phức tạp, nhiều thủ tục rườm rà
3 Giải pháp
Thu hút nguồn vốn đầu tư, tài trợ từ trong và ngoài nước
Xây dựng một quy trình nghiên cứu- khảo nghiệm- kiểm định riêng để giảm chi phí
Nâng cao nhận thức của người dân: Tổ chức các buổi seminar, xây dựng
mô hình cụ thể, hoặc thông qua các phương tiện truyền thông…
Trang 10 Đưa ra giá thành phù hợp với người nông dân.
Có những hình thức hỗ trợ cho nông dân nghèo
Hướng dẫn kỹ thuật trồng đối với các cấy trồng công nghệ sinh học
Khoanh vùng cây trồng công nghệ sinh học bảo tính đa dạng nguồn gen
III Kết luận
Cây trồng công nghệ sinh học mang lại nhiều lơi ích mà chúng ta không thể phủ nhận Có thể nói việc phát triển cây trồng CNSH và thương mại hóa chúng trong thị trường Việt Nam là hướng đi đúng dắn, tất yếu và
sẽ thành công trong tương lai
Trang 11Tài liệu tham khảo:
i. Nguyễn Thị Phương Thảo, Cây Trồng Công Nghệ Sinh Học (Hà Nội: Nhà xuất bản Hà Nội,
2011), pp 86-88.
ii http://www.cynosura.org/index.php?option=com_content&view=article&id=121%3Aagribiotech-2005-2015&catid=10%3Akhoahoc-congnghe&Itemid=82
iii http://www.baomoi.com/Tinh-vuot-troi-cua-cay-bien-doi-gen/79/6853474.epi
iv http://radiovietnam.vn/xa-hoi/2013/03/dbscl-nguoi-nong-dan lam-nhieu-thu-nhap-chang-bao-nhieu