[Danh Nhân Việt Nam] Tiểu Sử Phan Đình Phùng phần 8 pps

C›n bao nhi≈u quµn lœnh khœ giËi, ΩÀu phµn phüt cho cüc quµn thˆ h∆t... TıËng quµn nghÿa liŒt vØn ho°n vÒ, NguyŒn hıËng vi≈n m·n tüc ch∂p chi≈n.. Chünh khœ VØn sÁn bia vπn t≠c Tinh tru

ra l°m n›ng c‚t ΩÃ hfii c‚ nhµn h‡ Ho°ng n∆u g¥p c®nh ngÊ ∂y th÷ l°m th∆ n°o ? H÷nh nhı

cÚ Phan c‹ ˚ ch∫n ΩıÈng r°o ngfl kh·ng Ωà h‡ Ho°ng vi∆t cho m÷nh tËi bˆc thı thˆ hai n˘a ThiŒt, lÓc ·ng Phan VØn Mµn Ωem bˆc thı phÓc Ωüp ra H° NÊi, h‡ Ho°ng xem r„i bi∆n s∞c, n∆u lÓc ∂y c‹ bŒnh nhˆc Ω∑u ch‚ng m¥t g÷, t∂t cÒng ti≈u tan nhı h„i T°o M≠nh áˆc Ω‡c b°i hŸch cða Tr∑n Lµm v∫y

H‡ Ho°ng sai dŸch bˆc thı ra ch˘ Phüp, Ωıa tr÷nh To°n quyÀn De Lanessan, lu·n vËi

tÈ büo cüo cða m÷nh, trong Ω‹ c‹ cµu Ω≠i ˚ : “B®n chˆc Ω¨ l∂y h∆t s˙ th∆ lÏi h≠i ΩÃ tfi b°y khuy≈n nhð Phan á÷nh PhÔng ra h°ng, nhıng y vπn tfi ˚ ëh·n m≈ b∂t ngÊí (m≈ m∏n t‚i tØm kh·ng t◊nh), giÈ xin Chœnh phð B®o hÊ v÷ dµn m° dÔng binh l˙c tiÕu tr˜ cho h∆t vØn thµn lo≠n ph◊ ”

∂y l° l¡ c‚ nhi≈n á°o m® kh·ng nÓng ; khuy≈n h°ng kh·ng nghe ; vØn chıÁng kh·ng c®m ; th·i th÷ ch◊ c›n vfl l˙c GiÈ, quan vØn trÍ v· bu„ng ΩÃ cho tıËng vfl l≠i ra sµn kh∂u

16) NguyÕn Thµn Lui vÀ nÓi á≠i H°m

Ti∆c giÔm ·ng Ho°ng Cao kh®i phœ m∂t bao nhi≈u tµm huy∆t Ωà vi∆t bˆc thı kh·ng ph®i kh·ng t°i hoa th‚ng thi∆t, c‚t Ωà c®m ΩÊng khuy≈n d h‡ Phan, nhıng r‚t cuÊc ch◊ l° mÊt tÈ gi∂y bfi, Phan kh·ng chŸu ra h°ng

Chð n¨o trong bˆc thı cða ·ng, trıÁng b®n trong ˚ tˆ cða ·ng, l° cˆu l∂y sinh dµn, qu≈ quün, nhıng ngıÈi thi≈n c‰ Ω‡c bˆc thı ∂y, ai cÒng bi∆t Ω¨ ch∞c g÷ tüc gi® thiŒt v÷ sinh dµn, qu≈ quün, hay l° ch◊ v÷ hai ΩiÀu lÏi TrıËc h∆t, cÚ Phan l° ngıÈi l°ng, m° lÓc b∂y giÈ ·ng c‹ quyÀn th∆ to, v∫y ·ng khuy≈n cÚ ra h°ng, nhı l° l°m Án cho cÚ, Ωà l∂y cüi ti∆ng cˆu vËt ΩıÏc mÊt ngıÈi l°ng ; sau n˘a ·ng Ω¨ Ωünh Ω·ng gi¬p b∞c, ΩıÏc c·ng lao vËi ngıÈi Phüp nhiÀu, v∫y c‹ l˚ n°o mÊt ngıÈi l°ng ·ng m° ·ng kh·ng chi≈u dÚ ΩıÏc, cho n≈n ·ng mu‚n khuy≈n cÚ Phan ra h°ng, Ωà b°y tfi th≈m ch t°i nØng oai quyÀn cða m÷nh, c›n s˙ c·ng danh th÷ khfii n‹i

çi ! SÓng b∞n chÿa m¨i v°o, cÚ Phan Ω¨ ch≤ng sÏ; Ω°o m„ m® l≈n ΩÃ d‡a, cÚ cÒng ch≤ng nao; hu‚ng chi mÊt m®nh gi∂y, mÊt lÈi vØn cða ·ng Ho°ng Cao Kh®i l°m sao chuyÃn ΩÊng cüi can tr°ng nhı s∞t Ω‹ cho n‰i

Song, lÓc n°y kh·ng chŸu b¨i binh Ω∑u h°ng m¥c l›ng, t÷nh th∆ b∞t buÊc cÚ ph®i lui, kh·ng Í nÓi VÚ Quang ΩıÏc n˘a

Ph®i lui l° bÍi c‹ hai cË MÊt l° khi Ω∑u cÚ mËi khÍi nghÿa, th÷ chœnh l° lÓc nghÿa sÿ b‚n phıÁng ΩÀu n‰i l≈n Í Qu®ng Nam th÷ c‹ ·ng Tr∑n VØn D˙ l∫p ra Nghÿa HÊi, r„i m∂y t◊nh PhÓ Y≈n, B÷nh áŸnh, B÷nh Thu∫n k∆ theo ; Í Qu®ng TrŸ th÷ c‹ cüc ·ng TrıÁng á÷nh HÊi, ·ng NguyÕn T˙ Nhı ; Í Qu®ng B÷nh th÷ Ω®ng ·ng NguyÕn Ph≠m Tuµn, ·ng L≈ Tr˙c ; Í Thanh H‹a th÷ c‹ b‡n ·ng H° VØn Mao ; Í B∞c th÷ c‹ b‡n ·ng Ta HiŒn, ·ng NguyÕn ThiŒn Thu∫t, th°nh ra Phüp ph®i chia binh Ωi ˆng ph‹ v° Ωünh gi¬p nhiÀu nÁi, kh·ng thà chÓ to°n l˙c v°o mÊt nÁi n°o ΩıÏc á∆n sau m∂y ·ng tr≈n n°y ho¥c ch∆t ho¥c tr‚n, ho¥c h°ng, ho¥c l∑n lıÏt tan nüt h∆t, ch◊ duy c›n l≠i mÊt m÷nh cÚ Phan, l° vπn c›n Ωˆng nguy≈n, vπn ph®n Ω‚i vËi cuÊc B®o hÊ, b∂y giÈ Phüp mËi Ωem to°n l˙c m° nh∞m v°o m÷nh cÚ Binh lœnh Phüp l∑n h„i vµy b‡c c® nÓi VÚ Quang, khi∆n cho cÚ kh·ng lui kh·ng ΩıÏc

Hai l° trong cüc tıËng, chıa c‹ ·ng n°o c‹ t°i xu∂t k¸ ch∆ th∞ng, c‹ thao lıÏc Ωð ch‚ng gi˘ vËi quµn lœnh Phüp ΩÃ cho cÚ ˝ tr‡ng nhı Cao Th∞ng, cho n≈n sau khi Cao Th∞ng m∂t,

cÚ l≠i mu‚n gi˘ th∆ thð, Ωà dıÎng tinh sÓc nhuŒ œt lµu r„i ra Ω‚i chi∆n mËi ΩıÏc, chˆ kh·ng mu‚n b≠o ΩÊng h∂p t∂p quü, sÏ t‰n h≠i Ω∆n thanh th∆ v° nguy≈n khœ cða nghÿa binh, v° l≠i l°m kh‰ sinh dµn mÊt cüch v· œch T‹m l≠i, cÚ mu‚n kæo d°i cuÊc khüng chi∆n ra cho bÀn, cho lµu BÍi v∫y ph®i t≠m lui Ωà gi˘ th∆ thð trıËc, s¡ liŒu th∆ Ωünh sau

C‹ hai cË ∂y, khi∆n cho cÚ ph®i lui quµn sang Ω‹ng Ω„n Í nÓi á≠i H°m

NÓi á≠i H°m, cÒng thuÊc vÀ h≠t HıÁng Kh≈, l° mÊt ch c‹ sÁn th∆ hiÃm trÍ th∆ n°o, Ωo≠n tr≈n kia Ω¨ c‹ ch n‹i r„i GiÈ, cÚ lui quµn vÀ Ω‹ng Í Ω‹ T˜ lÓc vÀ Ω‹ng t≠i Ω„n mËi n°y, trong Ω≠i tr≠i ch◊ Ωà c‹ 400 lœnh v° 200 kh∏u sÓng kiÃu Phüp, mÂi t≈n quµn n°o cÒng ΩıÏc gi˘ lu·n trong m÷nh sÓng Ω≠n v° 100 Ω„ng b≠c, Ωà ph›ng khi ho¥c Ωünh, ho¥c lui th÷nh l÷nh C›n bao nhi≈u quµn lœnh khœ giËi, ΩÀu phµn phüt cho cüc quµn thˆ h∆t H„i Ω‹ l° cu‚i nØm giüp ng‡ (1894)

MÊt th∑y Ω„ g°n t˙ xıng l° vua

H„i b∂y giÈ trong nÓi á≠i H°m, c‹ mÊt nhµn v∫t r∂t l° k¸ quüi, tuy kh·ng c‹ quan hŒ v°o trong chœnh truyŒn n°y cho l∞m, song ti∆c v÷ l° mÊt ngıÈi c‹ gan, c‹ t°i, h‡c r∂t hay ch˘, n≈n chi lu·n dŸp t·i mu‚n ghi chæp ra Ωµy

Nhµn v∫t k¸ quüi ∂y l° B≠ch X◊

B≠ch X◊, t≈n thiŒt l° áo°n áˆc M∫u, tıÁng truyÀn l° ngıÈi t◊nh Qu®ng B÷nh, qua Í H° Tÿnh t˜ bao giÈ kh·ng bi∆t çng ta t˙ hiŒu l° B≠ch X◊, cÒng c‹ ngÚ ˚ C‹ ngıÈi n‹i h„i Ω‹ cha m¬ sinh ra Í chÔa B≠ch X◊, cho n≈n l∂y t≈n chÔa m° Ω¥t t≈n con Nhıng c‹ ngıÈi n‹i chð ˚ áo°n áˆc M∫u mu‚n l∂y cµu s∂m cða ·ng Tr≠ng Tr÷nh : “B≠ch X◊ sinh, thi≈n h≠ b÷nh” (bao giÈ rØng tr∞ng mËi n≈n ΩÈi) m° t˙ hiŒu m÷nh, l° c‹ ˚ t˙ cao Ω‹

Nguy≈n trıËc, B≠ch X◊ cÒng l° ngıÈi trong nghÿa Ω®ng vØn thµn, h„i nØm ∂t d∫u (1885) cÒng khÍi binh c∑n vıÁng TiÃu s¯ ·ng c‹ nhiÀu truyŒn vui l∞m, v÷ ·ng v‚n l° ngıÈi h‡c gifii l≠i c‹ t° thu∫t, cho n≈n quµn lœnh cða ·ng ch◊ l∂y qu≠t v° g∫y l°m khœ giËi n‹i r±ng l∂y qu≠t Ωà qu≠t cho quµn ΩŸch m≈ man Ωi Ω¨, r„i l∂y g∫y m° Ω∫p ch∆t Th∆ m° ngıÈi ta quy phÚc cÒng Ω·ng, Ω∆n ΩÂi h≠ng ngıÈi b∂y giÈ nhı ·ng Phan Tr‡ng Mıu, ·ng Phan Huy Nhu∫n m° cÒng tin phÚc

Sau khi vua H°m Nghi bŸ b∞t, ·ng cho l° v∫n s‚ Ω∆n lÓc xoay Ω‰i, mŒnh trÈi s¡ phÓ thüc v°o tay ·ng t˜ Ωµy n≈n ·ng t˙ xıng Ω≠i l° ho°ng Ω∆, k˝ nguy≈n l° VØn LıÏng Ph°m l° gi∂y tÈ trüt sˆc chi gÍi cho dµn quanh Í miÀn á≠i H°m ΩÀu l∂y ni≈n hiŒu VØn LıÏng ; nhıng vi∆t thı ri≈ng cho ai, th÷ ch◊ k˚ t≈n NhiÕu Long tiÀu t¯

B≠ch X◊ Ωi Ωµu cÒng Ωem 28 ngıÈi thð h≠ Ωi theo, cho l° NhŸ th∫p büt tÓ theo hÊ vŒ T¯

vi tinh á∆n nØm giüp ng‡ (1894), ·ng c‹ l∫p ra mÊt hÊi k¸ quüi t≈n l° Nhµn th∫p hÊi, chi∆t l∂y trong ch˘ “Ng‡”, cho r±ng Ω∆n nØm Ω‹ l° tËi v∫n s‚ thi≈n t¯ cða m÷nh r„i MÊt h·m, ·ng Ωem 28 t≈n quµn c∑m g∫y v° qu≠t xu‚ng nÓi, toan Ωi Ωünh Ω„n Ph‚ MÊt lÒ 29 ngıÈi cˆ c∑m qu≠t phe ph∏y nhı th∆, m° lœnh trong Ω„n kh·ng düm l‹ ra, cÒng kh·ng b∞n ; th∆ r„i c® b‡n kæo vÀ sÁn tr≠i b÷nh an NhiÀu ngıÈi th∂y chuyŒn trıËc m∞t nhı th∆ tin ch∞c B≠ch X◊ c‹ t° thu∫t gifii thiŒt, kh·ng v∫y sao vfin v¬n 29 th∑y tr› m° düm kæo xu‚ng lØm le xµm ph≠m mÊt Ω„n lœnh Phüp

B≠ch X◊ c‹ t°i xu∂t kh∏u th°nh vØn TıÁng truyÀn c‹ h·m Ωi b‹i th∑y Dı, l° mÊt th∑y

Í l°ng DıÁng Ph‰ (cÔng h≠t HıÁng Kh≈) c‹ ti∆ng l° b‹i gifii l∞m, n‹i trØm ΩiÀu kh·ng sai mÊt ΩiÀu n°o Th∑y Dı n‹i r±ng : ng°i nØm nay 30 tu‰i n≈n l∂y vÏ mËi t‚t, B≠ch X◊ ˆng kh∏u Ω‡c th°nh b°i thi 4 cµu nhı v∑y :

N±m ch≤ng ngð, Øn ch≤ng ngon, KhØng kh∞ng Ω≈m ng°y d≠ s∞t son

ᨠnghÿ mÊt m÷nh n≈n l∂y vÏ, Nh˘ng thıÁng mu·n h‡ h∆t l° con

á≠i khüi B≠ch X◊ c‹ t°i lanh nhı th∆, m° cµu n°o cÒng khæo g› cho c‹ kh∏u khœ ho°ng Ω∆ œt nhiÀu, th°nh ra nhiÀu ngıÈi c°ng tin, c°ng phÚc Th∑y tr› B≠ch X◊, nh∂t l° ri≈ng mÊt m÷nh B≠ch X◊, ch◊ Í quanh qu∏n trong m∂y kh‹m nÓi VÚ Quang v° á≠i H°m vËi cÚ Phan, nhıng kh·ng ai c‹ thà bi∆t Ωœch l° ·ng ta Ω‹ng Í ch n°o NgıÈi ta n‹i ·ng c‹ thu∫t t°ng h÷nh M¨i Ω∆n nØm bœnh thµn (1896), mÊt b˘a ·ng xu‚ng nÓi, v· nh° dµn l°ng, khi kh·ng n‰i cÁn s‚t ræt li b÷, c‹ k¿ bi∆t l° B≠ch X◊, liÀn Ωi büo quan lœnh sÍ t≠i vÀ n∞m c‰ ΩıÏc VØn LıÏng ho°ng Ω∆, gi®i vÀ giam trong ΩÀ lao t◊nh NghŒ áıÏc œt lµu, “Ho°ng Ω∆ thØng h°” trong ngÚc Th∆ l° r„i ΩÈi mÊt ngıÈi Ωi≈n cu„ng

Sinh b÷nh B≠ch X◊ Ω‚i vËi cÚ Phan t·n phÚc c‹ t·n phÚc, nhıng ch◊ coi l° b∫c em m÷nh, chˆ theo cÚ th÷ kh·ng mu‚n theo N‹i cho rfl hÁn : d∑u ai khuy≈n nhð n≈n Ω„ng tµm hiŒp l˙c vËi cÚ Phan m° l°m viŒc lËn, B≠ch X◊ cÒng kh·ng nghe

NgıÈi ta c›n nhË ng°y thüng ch≠p nØm qu˚ tŸ (1892) B≠ch X◊ c‹ sai ngıÈi Ωem t¥ng cÚ phan hai cüi ngüng b±ng ng°, ΩÃ l°m ngüng vflng Lu·n dŸp c‹ vi∆t m∂y cµu nhı sau n°y :

Cða g‡i l°, á·i ngüng ng°

NØm h∆t t∆t Ω∆n gÍi l°m qu°

M˜ng em sˆc khfie,

Lo viŒc nıËc nh°

Ngo°i ra c›n mÊt b°i thÁ ch˘ nhı v∑y Ωıa t¥ng cÚ :

B∂t thŸ hoang giao ΩÊn Ω∞c phi

Ñn c∑n c‚ qu‚c ΩÊng thu tı

T∆ dµn cÁ khüt tri kim dŸ,

Tu k˝ tha ma thˆc t≠c phi

H≠ Ω≠o phÚc hıng th∑n M˛ tıËng, H°n c˜u vŸ büo T¯ Ph›ng sı, á‚i thi≈n tµm s˙ b±ng tıÁng chi∆u, B≠ch b≠ch minh minh gi˘ c‰ k¸

DŸch n·m :

Düm Ωµu l∏n lÓt ch‚n ho°ng th·n,

Lo nıËc nØm canh d≠ hæo hon

V∂t v® dµn n°y sao cˆu vËt, Ngπm suy m÷nh trıËc khæo b·n ch·n

M˛ ph› H≠ chÓa n≈n cÁ nghiŒp, TrıÁng giÓp Cao ho°ng mÍ nıËc non

Tµm s˙ hai ta trÈi cÒng th∂u, Ng°n xıa chi∆u r‡i t∂m l›ng son

C›n b°i thÁ dıËi Ωµy n˘a cÒng hay, ngıÈi ta truyÀn tÚng l° cða B≠ch X◊ gÍi t¥ng cÚ Phan h„i cÚ mËi khÍi nghÿa

Hˆa qu‚c Ωan tµm b∂t k∆ ni≈n,

NgıÎng k¸ th∂u Ωüo c¯u trung thi≈n

VØn sÁn chœnh khœ thi≈n thu t≠i,

VÒ mÚc tinh trung v≠n c‰ truyÀn

Lµn bÓt t·n Chu ho°i Tˆ thðy,

Long Ωao süt t¥c thŒ Ω°o vi≈n

TıËng quµn nghÿa liŒt vØn ho°n vÒ,

NguyŒn hıËng vi≈n m·n tüc ch∂p chi≈n

DŸch n·m :

Bao lµu viŒc nıËc n¥ng lo lıÈng

NhÈ lıÏng tµu l≈n Ω∂ng thünh vıÁng

Chünh khœ VØn sÁn bia vπn t≠c

Tinh trung Vfl mÚc s¯ treo gıÁng

Hü qu≈n bÓt Kh‰ng t·n vıÁng th∂t,

ThÀ mÓa Ωao Quan gi˘a chi∆n trıÈng

Nghÿa liŒt TıËng quµn van b‚n cfli,

Xin theo b≈n ng˙a ΩÎ giµy cıÁng

Xem nhı th∆ th÷ B≠ch X◊ l° ngıÈi h‡c gifii thiŒt, ch◊ ti∆t kh·ng theo ΩıÈng chœnh, l≠i Ωi l∂y t° thu∫t l°m ho¥c l›ng ngıÈi m° t˙ ki≈u v· dÚng Toan ch‚ng c˙ vËi quµn lœnh Phüp m° dÔng khœ giËi l° qu≠t th∑n g∫y phæp, bÊ mu‚n pha tr› hay sao kh·ng bi∆t V÷ th∆ cÚ Phan ghæt l∞m áüng l¡ cÚ cÒng kh·ng ch∂p trüch l°m g÷, song ch◊ lo ng≠i t° thuy∆t cða y l°m lo≠n nghÿa binh v° m≈ ho¥c nhµn tµm Ωi, Ω∆n ΩÂi trong h°ng tıËng sÿ cða cÚ xem ra c‹ œt nhiÀu ngıÈi cÒng hµm mÊ B≠ch X◊, n≈n cÚ mu‚n b∞t B≠ch X◊ m° gi∆t

CÚ sai quµn d› thüm ΩıÏc Ω„n cða y cÒng Í trong nÓi á≠i H°m ΩÃ v· b∞t s‚ng, nhıng l≠ thay ! lÓc nghÿa quµn Ω∆n nÁi th÷ ch◊ th∂y nØm b®y cüi nh° mËi c∂t m° bfi kh·ng, chˆ kh·ng c‹ ngıÈi Tæ ra B≠ch X◊ hay trıËc m° tr‚n r„i Gi˘a nh° lËn th∂y treo mÊt t∂m b®ng sÁn son ch˘ v°ng :

X¿ gi˘a r˜ng xanh n‰i n‹c nh°, M° cho b‚n biÃn ngıÎng tr·ng ta, Khoan thai rð üo ng„i vui v¿, N°o khüc ΩÀn Nghi≈u nh˘ng m∂y t›a

Hai b≈n l≠i c‹ treo Ω·i cµu Ω‚i :

V∫n hÊi n¯a ng°n may g¥p Ω‹, C·ng danh b‚n biÃn kæm ai Ωµu

Rfl l° B≠ch X◊ dÔng to°n kh∏u khœ vua nhı kiÃu Thünh T·ng nh° L≈ NgıÈi ta n‹i B≠ch X◊ gifii c® nghÀ ΩÊn lÚc nhµm, cho n≈n Ω¨ bi∆t trıËc r±ng cÚ Phan mu‚n h≠i m÷nh m° tr‚n Ωi Sau c‹ m∂y l∑n cÚ Phan ΩŸnh b∞t n˘a, nhıng y cÒng tr‚n ΩıÏc c® CÚ b∫n lo viŒc lËn n≈n r„i bfi qua TËi sau h∆t thÈi B≠ch X◊ bŸ dµn l°ng büo lœnh vÀ b∞t r„i bŸ giam ch∆t Í NghŒ nhı tr≈n kia Ω¨ n‹i

CÚ Phan vπn Ω‹ng Í nÓi á≠i H°m ti∆p tÚc cüch mŒnh khüng chi∆n B∂y giÈ Chœnh phð B®o hÊ th∂y quan binh v° lœnh t∫p Ωünh gi¬p m¨i kh·ng ΩıÏc, t‰n phœ m∂t nhiÀu, bøn thıÁng thuy∆t vËi TriÀu Ω÷nh Hu∆ (lÓc ∂y l° ΩÈi vua Th°nh Thüi nØm thˆ 7) sai T‰ng Ω‚c B÷nh ΩŸnh l° ·ng NguyÕn Thµn l°m Khµm sai Ti∆t ch∆ quµn vÚ, Ωem quµn ra tiÕu Th∆ l° sau ·ng Ho°ng Cao Kh®i l° ngıÈi cÔng l°ng, h≠ bÓt vi∆t thı d cÚ ra h°ng kh·ng ΩıÏc, bµy giÈ Ω∆n ·ng NguyÕn Thµn l° ngıÈi cÔng nıËc, Ωem quµn ra Ωünh cÚ v∫y

Ch∞c h≤n ΩÊc gi® ΩÀu mu‚n bi∆t ·ng NguyÕn Thµn l° ngıÈi th∆ n°o ?

NguyÕn Thµn cÒng nhı Ho°ng Cao Kh®i, ΩÀu l° hai vŸ quan lËn do thÈi th∆ d˙ng n≈n çng nguy≈n l° chµn ∂m sanh, ngıÈi t◊nh Qu®ng Ng¨i, con ·ng NguyÕn T∂n, ng°y trıËc c‹ c·ng gi¬p gi¥c M‡i Í t◊nh ∂y Gi¥c m‡i Ω¨ t·n ·ng NguyÕn T∂n l° th∑n tıËng, v÷ ·ng dÔng k∆ m° chÓng n‹ ph®i phÚc çng Ωem bfi ΩıÈng phøn lπn v°o Ωü cuÊi Í dıËi gi‡t müi tranh, r„i sai b∞t m∂y t≈n M‡i v°o, gi® Ω› chi≈u dÚ; trong khi Ω‹, ·ng sai lœnh ra l∂y m∂y cÚt

Ωü cuÊi cho ·ng Øn Lœnh ch‡n l∂y nh˘ng cÚc n°o l° cÚc ΩıÈng phøn Ωem l≈n, nhıng m∂y quµn M‡i ngu, tıÍng l° quan lËn ng°i Øn Ωü cuÊi th∫t, ΩÀu cho ng°i l° thi≈n th∑n, r„i vÀ b®o nhau h°ng phÚc c® áÈi ·ng c›n, quµn M‡i kh·ng düm l°m ph®n TriÀu Ω÷nh n˘a Nhıng sau ·ng ch∆t, th÷ chÓng n‹ l≠i l°m ph®n TriÀu Ω÷nh sai quµn Ωi Ωünh gi¬p m¨i kh·ng y≈n Sau ph®i sai NguyÕn Thµn Ωi Gi¥c M‡i th∂y l° con cða ·ng th∑n tıËng ng°y trıËc, ph®i tan ch≠y c® NguyÕn Thµn c‹ ti∆ng t˜ Ω‹

çng sinh v°o gi˘a h„i nh° nıËc l∞m n≠n, n≈n khi Ω∑u, Ω‚i vËi thÈi th∆, ·ng cÒng xem b±ng con m∞t bi quan v° c‹ l›ng phπn khœch l∞m Song v÷ t∂m l›ng l∫p c·ng danh n¥ng hÁn l›ng y≈u nıËc, cho n≈n sau ·ng Ω‰i ˚ ki∆n ngay, Ωem thÈi th∆ lÏi dÚng v°o cho m÷nh CÒng kh·ng nhË l° v°o nØm n°o, m° cÒng kh·ng bi∆t h„i Ω‹ ·ng l°m chˆc g÷, ch◊ bi∆t l° gi˘a h„i nıËc ta v° nıËc Phüp Ωang giao binh, TriÀu Ω÷nh ta thua, ph®i k˚ h›a ıËc vËi nıËc Phüp, th÷ c‹ mÊt b‡n lœnh Í t◊nh B÷nh áŸnh n‰i l≈n ph®n Ω‚i, n‹i TriÀu Ω÷nh h›a vËi ngıÈi Phüp m¥c l›ng, chˆ h‡ kh·ng chŸu; h‡ l°m nhı t◊nh B÷nh áŸnh tuy≈n b‚ ΩÊc l∫p v∫y V‚n trıËc,

·ng NguyÕn Thµn cÒng Ω¨ c‹ ˚ Ω‹, nghÿa l° ·ng mu‚n chi∆m l∂y t◊nh B÷nh áŸnh Ωà ph®n Ω‚i vËi ngıÈi Phüp, nhıng ch◊ v÷ ch∫m mÊt bıËc chµn m° ngıÈi ta l°m m∂t r„i, ·ng nghÿ n∆u bµy giÈ m÷nh cÒng l°m th÷ ch≤ng qua sau bıËc ngıÈi ta çng kh·ng thœch çng mu‚n l°m mÊt viŒc g÷ m° ngıÈi ta chıa l°m kia, bøn xoay vÀ phœa b≈n ngıÈi Phüp, xin Ωem binh Ωi Ωünh gi¬p b‡n kia çng gi¬p ΩıÏc, nhµn th∆ ngıÈi Phüp r∂t ˝ tr‡ng ·ng, cho n≈n ch≤ng bao lµu Ω¨ l°m T‰ng Ω‚c B÷nh áŸnh, chœnh l° h„i ·ng phÚng mŒnh Ωem quµn ra tiÕu cÚ Phan

VÀ sau ·ng l°m Ω∆n phÚ chünh, hiÃn hüch Í trong triÀu, ΩıÏc phong Qu∫n c·ng trıËc khi vÀ hıu trœ

çng l° ngıÈi hung üc v° hiÃm ΩÊc l∞m, hay gi∆t ngıÈi Trong lÓc ·ng c›n dÔng binh, gi∆t ngıÈi ta kh·ng bi∆t bao nhi≈u m° kà Sau vÀ hıu trœ Í l°ng Thu X° bŸ bŒnh Ωi≈n cu„ng m° ch∆t NgıÈi ta n‹i l° bŸ nh˘ng oan qu˝ büo oün, cho n≈n khi Ωang bŸ bŒnh, hÕ chËp m∞t

Ωi lÓc n°o, l° th∂y mÊt lÒ oan qu˝ Ω∑u t‹c rÒ rÏi, müu me Ω∑y ngıÈi, hiŒn l≈n ΩÃ Ω›i m≠ng MÂi lÓc th∂y nhı th∆, th÷ ·ng hæt l≈n, h÷nh nhı l∂y l°m sÏ h¨i h‚i h∫n l∞m T›a nh° lÊng lπy cða ·ng l∫p ngay tr≈n mÊt trüi nÓi con Í Thu X° Ω°ng sau l° chÏ v° b≈n s·ng, Ω°ng trıËc tr·ng ra biÃn, c‹ cüi c®nh tıÏng b°y tfi ra l° mÊt ngıÈi hÔng vÒ NgıÈi ta Ω„n cüi nh° ∂y nhiÀu ma, cho n≈n khi ·ng ch∆t Ωi r„i th÷ nh° bfi hoang kh·ng c‹ ai Í; b≈n c≠nh c‹ mÊt c®nh chÔa cða ·ng l∫p ra, h÷nh nhı c‹ ˚ mu‚n si≈u sinh tŸnh ΩÊ cho nh˘ng ngıÈi Ω¨ bŸ ·ng gi∆t oan th÷ ph®i NgıÈi vi∆t cu‚n süch n°y Ω¨ c‹ dŸp Ω∆n Thu X° xem dinh th˙ cða ·ng ng°y trıËc, nhıng tuyŒt nhi≈n kh·ng c‹ mÊt cüi c®m giüc g÷ c®

V∫y ng°y thüng nØm, nØm ∂t mÔi (1895), ·ng NguyÕn Thµn Ωem 3000 lœnh, c‹ ·ng T∂n

sÿ T≠ TıÁng v° m∂y ·ng c¯ NguyÕn áÿnh, NguyÕn Gia Tho≠i, L≈ T˙u Khi∆t, sung l°m Tün tıËng quµn vÚ t˜ kinh th°nh kæo ra

Quµn thÓ Í Qu®ng B÷nh ΩıÏc tin ∂y, phi büo vÀ nÓi á≠i H°m, cüc tıËng ΩÀu xin Ω‹n ΩıÈng Ωünh Óp, nhıng cÚ Phan kh·ng cho, v° truyÀn ph®i ün binh Ωà t˜ Ω„ mÊt k∆ ho≠ch Ω‚i ph‹ khüc, v÷ cÚ sÏ quy∆t liŒt quü th÷ kh‰ lµy Ω∆n dµn, m° gi˘a lÓc Ω‹, cÚ l≠i Ωang y∆u Quµn ·ng NguyÕn Thµn kæo th≤ng Ω∆n h≠t ViŒt Y≈n (thuÊc huyŒn La SÁn) hiŒp vËi quµn Phüp Ω‹ng Í Ω„n Linh C®m çng cÒng nghe ti∆ng th∑y Dı Í l°ng DıÁng Ph‰ b‹i gifii, liÀn cho Ω›i Ω∆n dinh Ωà b‹i xem viŒc h°nh quµn c‹ lÏi kh·ng Th∑y Dı gieo qu¿ r„i n‹i r±ng: “á≠i quµn b∂t t∂t ph®i Ωünh, cˆ Ω∆n thüng 11 l° kæo vÀ” çng NguyÕn Thµn tin theo V® chØng ·ng cÒng dı bi∆t r±ng : tuy th∆ l˙c cÚ Phan lÓc n°y suy kæm m¥c l›ng, nhıng ΩıÈng trıÈng m° Ωünh nhau, th÷ vŸ t∂t Ω¨ c‹ lÏi V÷ mÊt Ω°ng Í trong r˜ng nÓi thØm th≤m, mÊt Ω°ng Í ngo°i Ω„ng ruÊng, th÷ Ωünh nhau kh‹ bÀ ch≤ng h≠i V÷ th∆, ·ng kh·ng mu‚n dÔng cüch Ωünh m° ch◊ Ω‹ng binh Í Ω„n Linh C®m, tœnh cüch Ωünh kh·ng dÔng Ω∆n vfl l˙c çng bi∆t r±ng quµn cða cÚ Phan ph®i c∑n c‹ lıÁng th˙c, m° lıÁng th˙c ∂y l° Í dµn gian c∂p cho, nay n∆u l°m sao Ωo≠n tuyŒt con ΩıÈng ∂y cða nghÿa binh th÷ t˙ nhi≈n kh·ng Ωünh cÒng tan, kh·ng tan cÒng ch∆t çng bøn chia binh ra Ω‹ng r®i rüc Í hai h≠t NghŒ Tÿnh, l≠i xin th≈m 1000 lœnh n˘a, phµn Ω„n Ω‹ng Í kh∞c cüc ch n°o quan y∆u, hÕ ai giÓp ng∑m nghÿa quµn cÚ Phan, hay ai bŸ t÷nh nghi nhı th∆, l° b∞t chæm ngay LËp ∂y, nhiÀu ngıÈi bŸ ch∆t oan, khi∆n cho dµn gian ΩÀu khi∆p sÏ Nhµn Ω‹ m° viŒc lıÁng th˙c l° huy∆t m≠ch cða nghÿa quµn, t˜ Ωµy c‹ bÀ nguy hiÃm

çi ! Ta Ω¨ bi∆t r±ng cÚ Phan l°m viŒc cüch mŒnh l° nhÈ c‹ l›ng ngıÈi giÓp ΩÎ : giÓp cho lıÁng th˙c, giÓp cho khœ giËi, giÓp cho con em Ωà sai khi∆n, giÓp cho s˙ m∫t büo cüc tin tˆc L›ng ngıÈi chœnh l° mÊt khœ giËi r∂t m≠nh cða cÚ Ωà ch‚ng vËi Phüp, cho n≈n cÚ vπn t˜ng n‹i m÷nh kh·ng nÎ bfi, l° v÷ l›ng ngıÈi vπn tin theo nhiÀu quü Nay NguyÕn Thµn ra, dÔng cüi thð Ωo≠n tuyŒt lıÁng th∫t üc ΩÊc, khi∆n cho l›ng ngıÈi tuy vπn kœnh mÊ nghÿa quµn v° s≥n l›ng giÓp ΩÎ m¥t l›ng nhıng cÒng chŸu cay Ω∞ng trong l›ng th·i, kh·ng düm c·ng nhi≈n giÓp ΩÎ nhı trıËc n˘a

Trong khi ∂y, quµn Phüp bi∆t nÊi t÷nh cða nghÿa quµn Ω¨ bŸ rung ΩÊng l∞m r„i, cho n≈n c°ng sai quµn Ωi tiÕu ri∆t l∞m NguyÕn Thµn ti∆ng r±ng Ωem quµn ra Ωünh, nhıng ch◊ n±m mÊt chÂ, v° l°m oai gi∆t ΩıÏc mÊt mË ngıÈi dµn qu≈ th·i

Nghÿa quµn, trong Ω¨ kh·ng c‹ nÊi trÏ, ngo°i l≠i ch≤ng c‹ viŒn binh, l°m g÷ m° ch≤ng kh‚n ?

áo≠n n°y c‚t n‹i vÀ NguyÕn Thµn, l° ngıÈi quan hŒ vÀ lÓc t°n cuÊc cða phong tr°o vØn thµn Phan á÷nh PhÔng V∫y trıËc khi k∆t thÓc, t·i mu‚n hi∆n ΩÊc gi® xem mÊt bˆc thı chœnh ·ng ta vi∆t Ωà t˙ kà c·ng lao m÷nh Ωünh gi¬p vØn thµn, ph› tü B®o hÊ nh˘ng g÷

∂y l° mÊt bˆc thı d°i ; NguyÕn Thµn vi∆t Ωıa cho ·ng To°n quyÀn Paul Doumer h„i nØm 1902 (nØm Th°nh Thüi thˆ 18), lÓc ·ng n°y Ω¨ m¨n h≠n l°m thð hi∆n á·ng DıÁng, trÍ

vÀ Phüp qu‚c

TrıËc h∆t, NguyÕn Thµn ngfi lÈi c®m t≠ To°n quyÀn Paul Doumer v° nıËc Phüp Ω¨ ban cho m÷nh nh˘ng cüi vinh d˙ tuyŒt ph∏m r„i th÷ t˙ kà c·ng lao nhı v∑y :

— Trong lÓc Í kinh th°nh c‹ cuÊc bi∆n ΩÊng (1885) v° lÓc T·n Th∂t Thuy∆t Ωem vua H°m Nghi xu∂t b·n ΩÃ xui giÚc nhµn dµn n‰i l≈n ch‚ng vËi nıËc Phüp, to°n cfli Trung k¸ x·n xao r‚i lo≠n B‡n vØn thµn hiŒu triŒu dµn chÓng, Ω„ng thÈi n‰i l≈n ph®n khüng, mÊt m¥t t°n süt dµn Ω≠o, mÊt m¥t ch‚ng c˙ ngıÈi Phüp

Gi˘a lÓc b∂y giÈ, k∆ vŸ cða thµn phÚ t·i qua ΩÈi, t·i Ωang l°m chˆc tiÃu phð sˆ cüc miÀn sÁn cıËc ba t◊nh Qu®ng Ng¨i, Qu®ng Nam v° B÷nh áŸnh Tuy c‹ ch◊ dÚ Í kinh th°nh triŒu vÀ, nhıng t·i ch◊ lo viŒc gi˘ y≈n cüc miÀn thuÊc quyÀn tiÕu phð cða t·i Ωà chÈ thÈi cÁ Hai t≈n tıËng gi¥c vØn thµn l° C¯ áŸnh v° TÓ Tµm lÓc ∂y chi∆m cˆ t◊nh th°nh Qu®ng Ng¨i, Ω„ Ω®ng Ω·ng lqØm T·i Ωem hai ng°n quµn lœnh Í miÀn tr≈n kæo xu‚ng Ωünh gi¥c vØn thµn ∂y T·i thµu phÚc t◊nh th°nh, b∞t ΩıÏc 14 t≈n tıËng gi¥c, sai chæm Ω∑u t≠i Ω‹ Ωà cho

dı Ω®ng vØn thµn th∂y m° ph®i sÏ T◊nh Qu®ng Ng¨i gi¬p y≈n r„i, t·i vµng m≠ng cða Ωˆc á„ng Khünh, Ωem b‰n bÊ binh m¨ kæo v· B÷nh áŸnh Ωünh gi¬p Ωüm dµn khÍi lo≠n Í trong t◊nh n°y T·i tiÕu tr˜ ΩıÏc lo≠n Ω®ng, kh·i phÚc ΩıÏc tr∫t t˙ v° s∞p Ω¥t l≠i c·ng viŒc cai trŸ cüc phð huyŒn C›n t≈n tıËng gi¥c sau ch‹t l° Mai Xuµn ThıÍng ch≠y vÀ miÀn An Kh≈, th÷ t·i Ωang sai quµn lœnh Ωu‰i theo Ωünh ri∆t

CÒng trong lÓc Ω‹, ·ng á‚c phð LÊc Ωem toün quµn lœnh ·ng Í Nam k¸ ra tiÕu tr˜ b‡n vØn thµn do Mai Xuµn ThıÍng l°m Ω∑u LÓc ∂y t·i phÚng m≠ng Ωˆc Ho°ng Ω∆ sai t·i Ωem quµn trÍ ra Qu®ng Nam Ωünh Ωüm gi¥c vØn thµn, c∑m Ω∑u l° t≈n tıËng gi¥c n‰i ti∆ng, HıÈng HiŒu, ch‚ng c˙ vËi nh° nıËc B®o hÊ b∂y lµu, Ω∆n ΩÂi cüc quan binh Phüp ph®i l∫p ra tËi 36 Ω„n lœnh Í trong miÀn Ω‹ Ω¥ng tu∑n tiÕu m° vπn dµy dıa kh·ng y≈n T·i dπn binh ra, sai ngıÈi tµm phÓc Ωi do thüm, khüm phü ΩıÏc ch ∏n nÓp cða t≈n tıËng gi¥c ∂y t≠i miŒt

An Tµm ; r„i 25 t≈n ph‹ tıËng cða gi¥c bŸ b∞t trong tay t·i, c›n bao nhi≈u dı Ω®ng xin ra Ω∑u h°ng t·i h∆t, HıÈng HiŒu tr‚n thoüt, ch≠y v· nÓi NgÒ H°nh, sau t·i cÒng b∞t s‚ng ΩıÏc, bfi v· trong cÒi m° gi®i vÀ Hu∆

ThıÍng ΩÀn t∂m l›ng t∫n trung cða t·i Ω‚i vËi c·ng viŒc nıËc Phüp, chœnh phð CÊng h›a lÓc b∂y giÈ ban t¥ng B∞c Ω∏u BÊi tinh ngÒ h≠ng cho t·i

Cüch Ω‹ œt lµu, t◊nh B÷nh áŸnh l≠i c‹ lo≠n d∂y l≈n n˘a ; nh° nıËc sai Ωi tiÕu phð l∑n thˆ nh÷, t·i gi¬p ΩıÏc gi¥c gi¨ t◊nh n°y y≈n h≤n t˜ Ω‹ Nhµn viŒc Ωünh gi¥c th°nh c·ng, quan To°n quyÀn Picquet v° quan Khµm sˆ Hector tı xin chœnh phð CÊng h›a ban thıÍng cho t·i B∞c Ω∏u BÊi tinh tˆ h≠ng cho t·i

R„i trÍ vÀ chˆc vŸ cÒ Í miÀn thıÏng du Qu®ng Ng¨i, t·i vπn l°m tiÕu phð sˆ cüc miÀn sÁn cıËc nhı trıËc

œt thüng vÀ sau, t·i ΩıÏc ch◊ triŒu vÀ Hu∆, l¨nh chˆc Binh bÊ thıÏng thı Quan To°n quyÀn De Lanessan thıÁng thuy∆t vËi tr°o Ω÷nh khµm phüi t·i v· l°m T‰ng th‚ng t◊nh B÷nh

áŸnh, l° t◊nh rÊng lËn m≈nh m·ng, t·i gi®i quy∆t ΩıÏc nhiÀu v∂n ΩÀ quan hŒ Ω¨ bfi dÍ dang bao nhi≈u nØm r„i R„i Ω‹ t·i ΩıÏc phong chˆc Khµm sai Ω≠i th∑n Ωem quµn ra Ωünh gi¬p gi¥c vØn thµn NghŒ Tÿnh V÷ c‹ quan To°n quyÀn Rousseau v° quan Khµm sˆ Briøre n‹i vËi triÀu Ω÷nh, n≈n chi t·i ΩıÏc l¨nh cüi tr‡ng trüch ∂y

SÍ dÿ t·i phÚng m≠ng Ωem quµn ra NghŒ Tÿnh l° c‚t Ωà tr‹c n¨ tıËng gi¥c vØn thµn Phan á÷nh PhÔng, khÍi lo≠n Í hai t◊nh NghŒ An v° H° Tÿnh Ω¨ 10 nØm, m¥c d∑u nh° nıËc Ω¨ ra sˆc Ωünh gi¬p m¨i m° kh·ng ΩıÏc

Thµn dπn mÊt Ω≠o quµn 1400 ngıÈi, t·i Ωu‰i Ωünh t≈n tıËng gi¥c ∂y h∆t nÓi n°y Ω∆n nÓi kia r„i t·i vµy b‡c va ΩıÏc l° nhÈ c‹ nh˘ng Ω„n lœnh ph›ng tr∂n l∫p ra l®i r®i kh∞p cüc ng¨ ΩıÈng giao th·ng

Th∆ cÔng l˙c kiŒt, l≠i bŸ thıÁng tœch trong tr∫n Ω≠i chi∆n, Phan á÷nh PhÔng ph®i u‚ng thu‚c ΩÊc t˙ t¯ Bao nhi≈u bÊ tıËng cða va ΩÀu bŸ b∞t h∆t, m∂y ng°n quµn gi¥c ra h°ng Th∆ l° m∂y t◊nh Í miÀn b∞c xˆ Trung k¸ y≈n h≤n gi¥c gi¨ t˜ Ω‹

Nhµn t·i c‹ c·ng lao nhı th∆ chœnh phð CÊng h›a thıÍng cho t·i B∞c Ω∏u BÊi tinh tam h≠ng v° Ωˆc Ho°ng Ω∆ vÈi t·i vÀ Kinh l°m PhÚ chœnh Ω≠i th∑n

17) Anh hÔng m≠t lÊ

ThuÍ xıa, thuÍ m° trong viŒc dÔng binh chi∆n Ω∂u, g‡i l° khœ giËi ch◊ c‹ gıÁm giüo cung t≈n, g‡i l° giao phong ch◊ c∑n tıËng Ω∂u vfl vËi tıËng : mÊt ngıÈi anh hÔng tÚ t∫p ΩıÏc nØm ba ng°n kiŒn nhi dflng sÿ trong tay, c‹ thà chi∆m gi˘ mÊt nÁi r˜ng nÓi hiÃm trÍ m° xıng bü xıng hÔng v° c∑m c˙ vËi k¿ nghŸch m÷nh lµu d°i ΩıÏc C‹ khi c°y c∂y tr„ng t◊a ΩıÏc ngay trong thung lÒng nÓi non thuÊc vÀ ph≠m vi cða m÷nh m° s˙ sinh t„n cung c∂p Ω∑y Ωð vÀ viŒc lıÁng th˙c, d∑u kh·ng v∫n lıÁng Í ngo°i v· ΩıÏc cÒng kh·ng lo K¿ nghŸch kh·ng c‹ th∆ chi cüch xa mÊt hai chÚc d¥m v›ng ngo°i m° dÕ c∞t Ωˆt m≠ch s‚ng v° xµm ph≠m tËi s°o huyŒt cða m÷nh Í trong Ω¥ng

Cüi th∆ l˙c dµy dıa l˜ng lπy cða Ωüm anh hÔng LıÁng SÁn B≠c ch◊ c‚t c‹ b∂y nhi≈u Ω‹ th·i V∫y m° ng°y qua thüng lÚn, kiŒt sˆc m›n hÁi, h‡ cÒng ph®i nghi≈ng ng¨ tan t°nh thay!

á∆n cüi ΩÈi chi∆n phüp binh khœ Tµy phıÁng b∞t buÊc kh∞p c® thi≈n h≠ ph®i thay Ω‰i, ph®i l°m theo Ωà ho¥c t˙ cıÈng l∂y m÷nh ho¥c ch‚ng c˙ vËi h‡, th÷ viŒc chi∆n Ω∂u dÚng binh Ωµu Ω‹ c‹ ph®i sÁ s°i ch∫t h¬p nhı xıa ΩıÏc n˘a G‡i l° ΩŸa lÏi c∑n ph®i rÊng r¨i, thu∫n tiŒn cho c® m‡i s˙ chi∆n thð tËi lui, chˆ quanh qu∏n mÊt khu nÓi r˜ng c‹ hiÃm trÍ m∂y cÒng kh·ng Ωð d˙a l°m th∆ m≠nh, l°m g‚c bÀn V® l≠i sÓng Ω≠n ngıÈi ta, c‹ thˆ Í ngo°i m∂y chÚc d¥m c‹ thà b∞n phü tËi s°o huyŒt m÷nh tan t°nh nhı chÁi, Ω∆n nÓi c›n bà hai, r˜ng cÒng chüy rÚi Nh∂t l° ΩıÈng giao th·ng thðy lÚc ph®i c‹, cuÊc v∫n t®i lıÁng th˙c ph®i dÕ, n‹ chœnh l° l thÍ, l° m≠ch s‚ng cða m÷nh, n∆u bŸ ngıÈi ta ch∫n ngh¬t th÷ t∂t ph®i ch∆t Kh·ng ch∆t ng¨ ng¯a tˆc thÈi, cÒng ph®i ch∆t l∑n m›n hoi h‹p

CÚ Phan á÷nh PhÔng dÔng binh Ω‚i ΩŸch vËi Phüp s˙ th∆ c˙c ch≤ng Ω¨ bao nhi≈u lµu ph®i nh‚t m÷nh v°o trong nh˘ng khu·n kh‰ chi∆n Ω∂u ng°y xıa r„i, bµy giÈ l≠i bŸ lµm v°o ch hiÃm nghøo ki≈ng kŸ cða binh phüp kim thÈi nhı v∫y Ω‹

TËi Ωµy, chÓng ta c°ng ph®i n≈n nhË l≠i m° thün phÚc ·ng thıÏng tıËng quµn Cao Th∞ng l° ngıÈi c‹ ΩÍm lıÏc, c‹ cao ki∆n

áÊc gi® Ω¨ bi∆t ·ng ta ch∆t gi˘a chi∆n trıÈng chœnh l° lÓc c‹ ho°i b¨o lËn lao, mu‚n t∂n c·ng chi∆m thð c® ba t◊nh NghŒ, Tÿnh, B÷nh Ωà l°m cØn cˆ, n∆u kh·ng th÷ b≈n Ω‚i ΩŸch — theo ·ng Ω¨ Ωoün trıËc — s¡ dÔng cüch vµy b‡c cho m÷nh Ω∆n tan ‰ v° tuyŒt lıÁng m° ch∆t Th÷ s˙ ti≈n liŒu cða Cao Th∞ng bµy giÈ xu∂t hiŒn th∫t r„i

BÍi v∫y, d∑u ai tin hay kh·ng tin cÒng m¥c : “tœnh viŒc Í ngıÈi, n≈n viŒc Í trÈi” chœnh l° mÊt chµn l˚ nh∂t ΩŸnh xıa nay L≠i cÒng chˆng tfi ra cüi thuy∆t “tri dŸ h°nh nan” (bi∆t dÕ, l°m kh‹) cða c‰ nhµn l° ΩÓng MÊt viŒc Cao Th∞ng tœnh l°m v° bi∆t l°m l° hay, nhıng m° c‹ l°m ΩıÏc Ωµu; vπn bi∆t nhµn l˙c thi∆u kæm mÊt ph∑n, c›n mÊt ph∑n h÷nh nhı cÒng c‹ thi≈n ˚, c‹ v∫n s‚ c®n trÍ th∆ n°o xui khi∆n ra s˙ b∂t th°nh nhı th∆

LÓc n°y cÚ Phan bŸ vµy b‡c Ω∆n ΩÂi b·n ba c˙c kh‰ ch˜ng n°o, ch∞c l≠i ch≠nh nhË Cao Th∞ng m° c®m thıÁng thµn th∆ ch˜ng ∂y L≠i c°ng c®m thıÁng thµn th∆ ch˜ng n°o, c°ng bi∆t rfl chð quyÀn qu‚c gia kh·ng sao l∂y sˆc ngıÈi thi∆u th‚n Ωð cüch m° h›ng xoay Ω‰i trÍ l≠i ΩıÏc n˘a Nhıng cÚ Ω¨ hˆa tœnh mŒnh vËi qu‚c gia r„i, v∫y th÷ trong khi tœnh mŒnh c›n lµy l∂t ng°y n°o, d∑u ph®i n∆m m∫t n±m gai, t∞m sıÁng gÊi gi‹ Ω∆n th∆ m∂y Ωi n˘a, cÒng vπn cam tµm

Than ·i ! MÊt ngıÈi c‹ chœ khœ anh hÔng, Ω∆n bfi qu≈ hıÁng nh° c¯a, bfi hıÁng hfia t‰ ti≈n, bfi c® thµn danh tœnh mŒnh m÷nh, ch◊ v÷ nh° nıËc, v÷ anh em, Ωem thµn ra lo toan mÊt viŒc, hiÃm trÍ kh‹ khØn, trØm cay ng°n Ω∞ng, ch∞c h≤n trong trœ n¨o cÒng qu® quy∆t tr·ng mong viŒc ∂y cho th°nh, khfii phÚ cüi chœ khœ hÔng trüng cða m÷nh v° khfii phÚ l›ng k¸ v‡ng cða ngıÈi Ω„ng lo≠i Th∆ m° s∞t son t∂c d≠, lao kh‰ mıÈi nØm, tµm huy∆t m∂t kh·ng, thÈi

v∫n ch≤ng c‹, Ω∆n lÓc nhŸn Ω‹i, nhŸn khüt, ch≠y ngıÏc, ch≠y xu·i, g¥p to°n nh˘ng c®nh v≠n t¯ nh∂t sinh, ΩıÈng cÔng nıËc bœ, cüi bıËc “anh hÔng m≠t lÊ” chˆa kh·ng bi∆t bao nhi≈u n·ng nÂi Ωüng c®m, Ωüng thıÁng, Ωüng s∑u, Ωüng ti∆c, Ωüng thÍ d°i mÊt hÁi cho m≠nh, Ωüng hæt l≈n mÊt ti∆ng cho to !

H„i n°y, chœnh l° h„i cÚ Phan g∫p gÀnh Ωi≈n Ω®o tr≈n nh˘ng bıËc “anh hÔng m≠t lÊ” Ωµy !

BıËc n°y cða cÚ, kh‰ hÁn SÍ Bü vıÁng m° ch◊ thi∆u c‹ Ngu CÁ, sıËng hÁn VØn Tœn qu‚c l° kh·ng Ω∆n ΩÂi bŸ b∞t

TıËng sÿ ΩÀu tu‚t gıÁm ra xin Ωünh m° ch∆t

Nghÿa quµn c‹ nh˘ng cÁ Ωi≈n nguy th∂t b≠i phüt ra t˜ gi˘a nØm ng‡ (1894), v÷ quµn lœnh Phüp m∂y phœa Ω¨ khÍi th∆ c·ng kœch bao vµy c°ng ng°y c°ng ch¥t, s˙ th∫t kh·ng ph®i t˜ lÓc c‹ NguyÕn Thµn kæo binh r∑n rÊ Í Hu∆ ra th÷ nghÿa quµn mËi lµm v°o ΩıÈng cÔng c®nh kh‚n

Ta n≈n nhË NguyÕn Thµn Í Kinh phÚng m≠ng xu∂t sı, ra Ω∆n H° Tÿnh, nh±m thüng 5 nØm mÔi (1895), chœnh l° h„i cÚ Phan v° tıËng sÿ Ωang lao Ωao nguy kh‚n s≥n r„i, m° NguyÕn Thµn ΩŸnh k∆ ch¥t g¨y vµy cünh v° l°m tuyŒt quµn lıÁng, l° l°m cho Phan th≈m lao Ωao nguy kh‚n Ω‹ th·i Khüc n°o mÊt cµy Ω¨ bŸ gi‹ b¨o l°m bıng g‚c l≈n s≥n r„i, Ω∆n NguyÕn Thµn ch◊ c‹ c·ng x· th≈m cho ng¨ xu‚ng th÷ c‹, chˆ l¨o kh·ng c‹ c·ng lao chi∆n tr∫n g÷, v° cÒng kh·ng ph®i nhÈ c‹ t°i sˆc cða l¨o th÷ h‡ Phan mËi b≠i, nghÿa quµn mËi tan, theo nhı ˚ l¨o kà c·ng vËi to°n quyÀn Doumer Í trong bˆc thı ΩÊc gi® v˜a Ω‡c tr≈n kia S˙ th∫t, c·ng lao chi∆n tr∫n l° c·ng lao cða anh em lœnh t∫p v° m∂y vi≈n quan binh Phüp LÓc sau Cao Th∞ng t¯ tr∫n m° nÊi t÷nh nghÿa binh cÚ Phan suy kæm l∑n h„i, nhıng quµn lœnh nh° nıËc ra sˆc truy t∑m chinh ph≠t cÒng g∞t, m° nghÿa binh vπn rün ΩıÁng Ω∑u khüng c˙ ΩıÏc ho°i, th°nh ra B®o hÊ tıÍng nghÿa binh c›n c‹ th˙c l˙c v˘ng bÀn m≠nh m¡ l∞m, mËi phüi NguyÕn Thµn Ωem Ω≠i binh ra g‹p sˆc tiÕu tr˜ cho mau N∆u kh·ng c‹ NguyÕn Thµn, ch∞c h≤n trong m∂y thüng trÈi n˘a nghÿa binh cÒng ph®i Ω∆n lÓc t°n cuÊc t˙ nhi≈n

CÒng c‹ l¡ viŒc phüi NguyÕn Thµn ra Ωünh l° mÊt viŒc quy∆t th∞ng vÀ m¥t tµm l˚ V÷ NguyÕn Thµn ch≤ng ph®i giao phong xu∂t tr∫n g÷, ch◊ dÔng mıu k∆ ch¥t vµy cünh v° tuyŒt lıÁng th˙c, chœnh l° mÊt tr∫n Ωünh b±ng tµm l˚, n‹ th∑n hiŒu hÁn l° Ωünh b±ng binh l˙c Hu‚ng chi l° c‹ tr∫n binh l˙c trÏ chi∆n vËi tr∫n tµm l˚ n˘a N∆u nhı ch◊ c‹ b∂y nhi≈u cÒng

Ωð kà l° Ω≠i c·ng, th÷ ngıÈi ta cÒng n≈n nh÷n nh∫n cho NguyÕn Thµn c‹ c·ng Ω‹

Qu® th∫t, t˜ gi˘a nØm mÔi trÍ Ωi, c‹ th∆ tr∫n tµm l˚ cða NguyÕn Thµn b°y ra r„i, cÚ Phan c°ng th≈m lıu l≠c kh‰ sÍ nhiÀu l∞m, kh·ng nhı trıËc Ω‹, nghÿa binh ti∆ng bŸ suy vi nguy kh‚n m¥c l›ng, nhıng vπn nhÈ ΩıÏc cüi sˆc ng∑m cða dµn nu·i lıÁng giÓp sˆc cho m° c∑m c˙ vËi quµn lœnh B®o hÊ mÊt cüch g∞ng gıÏng hØng hüi

ChÓng ta th¯ xem mÊt chuyŒn sau Ωµy th÷ bi∆t

CÒng kh·ng nhË rfl ΩıÏc ng°y n°o, ch◊ bi∆t l° h„i ∂y nh±m cu‚i nØm ng‡, quµn lœnh B®o hÊ bi∆t cÚ Phan Ω‹ng tr≈n nÓi á≠i H°m m° thð h≠ ch≤ng c‹ bao nhi≈u, nh∞m ch˜ng c‹ thà t∂n l≈n Ωünh phü ΩıÏc, bøn phµn binh ra hai ΩÊi kæo tËi á≠i H°m khi≈u chi∆n

NÓi á≠i H°m thuÊc vÀ ΩŸa ph∫n l°ng T÷nh DiŒm, c‹ mÊt quµn thˆ theo cüch cÚ phan b‚ trœ ng°y trıËc, g‡i l° DiŒm thˆ, do ·ng Cao á≠n l°m chð tıËng

LÓc hay tin quµn lœnh B®o h‡ s∞p kæo tËi Ωünh, cÚ Phan tœnh k∆ lui binh trıËc ΩÃ trünh

Ωi th÷ hÁn Nhıng hai ·ng Cao á≠n v° NguyÕn MÚc hiŒp l≠i c®n ngØn v° xin quy∆t k∆ Ω‚i ΩŸch

Phan l°m thinh cÓi m¥t ng‹ xu‚ng h‡a Ω„ Ta n≈n bi∆t lÓc bµy giÈ Phan dÚng binh c‹ h‡a Ω„ nh˘ng h÷nh th∆ s·ng nÓi ΩıÈng sü h≤n hoi, Ω‹ cÒng l° mÊt s˙ nghiŒp cða Cao Th∞ng