ΩÀu Ωem quµn vÀ Ωà theo cÚ sai khi∆n... CÚ chia ra mÂi vi≈n tÔy tıËng l°m chð mÊt ΩŸa phıÁng, g‡i l° mÊt quµn thˆ nghÿa l° ch quµn Ω‹ng.. DiŒm thˆ l°ng T÷nh DiŒm Cao á≠n nÓi á≠i H°m thu
Trang 110) NÓi VÚ Quang
Th∆ l° cuÊc khüng chi∆n cða h‡ Phan l≠i ph˜ng ph˜ng n‰i l≈n nhı l¯a chüy
Cao Th∞ng Ω‹n rıËc cÚ vÀ t≠m Ω‹ng tr≈n m∂y trüi nÓi TrÔng Kh≈, Trœ Kh≈, thuÊc huyŒn HıÁng Kh≈ Nghe tin, tıËng sÿ cÒ l≠i quy t∫p Ω·ng Ω®o Cao Th∞ng b∏m rfl c·ng viŒc t˜ khi cÚ Ωi, ·ng ta Í nh° mıu tœnh kh·i phÚc v° ch∆ t≠o khœ giËi ra th∆ n°o L≠i tr÷nh cÚ bˆc m∫t thı cða ngıÈi khüch l≠ nØm trıËc Ω¨ Ω∆n müch tin cho ·ng Ωi cıËp ΩıÏc sÓng Phüp
vÀ l°m kiÃu, r„i trao cho ·ng bˆc thı n°y ΩÃ tr÷nh cÚ Phan liÀn khi cÚ Í B∞c trÍ vÀ
Nghe n‹i l° m∫t thı, cÚ l∂y l°m l≠, tıÍng l° c∏m nang diŒu k∆ g÷ Ωµy; ch˜ng mÍ ra xem, kh·ng t≈n, kh·ng h‡, kh·ng thüng kh·ng ng°y, ch◊ vfin v¬n c‹ 14 ch˘ vi∆t th∫t r∞n rfii, l° hai cµu thi cða Vi≈n Mai, thi sÿ ΩÈi Thanh nıËc T°u :
T˙ c‰ giang sÁn nh°n b∂t Ω∞c, Bün quy danh sÿ, bün anh hÔng
Nghÿa l° : T˜ trıËc non s·ng nh°n ch≤ng ΩıÏc; n¯a v÷ danh sÿ, n¯a anh hÔng
CÚ xem r„i ch◊ cıÈi nh≠t v° x∆p l≠i c∂t Ωi, kh·ng n‹i g÷ h∆t Chı tıËng kh·ng ai hiÃu ˚ cða ngıÈi khüch l≠ kia mu‚n n‹i g÷; ch◊ cho l° mÊt anh Ω„ g°n n‹i b∫y hay khoe ch˘ v∫y th·i Ho¥c l° ngıÈi ∂y mu‚n khen cÚ Phan, ho¥c l° ngÚ ˚ n‹i cÚ kh‰ tµm bÀn chœ, nhıng cÒng ch◊ quanh qu∏n trong r˜ng nÓi l° cÔng, kh·ng bıËc ra xa ΩıÏc Ωµu, v÷ thi≈n mŒnh v° thÈi th∆ Ω¨ l°m mÊt chuyŒn dÿ nhi≈n m∂t r„i
Song ai cÒng ch◊ phfing Ωoün th∆ th·i, c›n thµm ˚ cða ngıÈi kia ra sao kh·ng bi∆t; nh∂t l° th◊ chung kh·ng chŸu n‹i ra danh tœnh, c°ng l≠ k¸ hÁn
CÚ trÍ vÀ H° Tÿnh, mËi bi∆t rfl nguy≈n nhµn vua H°m Nghi bŸ b∞t l° do t≈n TrıÁng Quang Ng‡c büo Phüp vÀ b∞t ng°i Tˆc thÈi cÚ ΩiÃm binh thµn h°nh l≈n tËi Ω∂t M‡i b∞t t≈n Ng‡c ra chæm Ω∑u v° khüm xæt trong nh° n‹, th∂y mÊt cµy b®o ki∆m cða vua H°m Nghi m° n‹ l∂y trÊm Xa g∑n, ai nghe viŒc büo c˜u tuy∆t h∫n n°y ΩÀu l∂y l°m h® d≠ vui l›ng, cho n≈n h°o kiŒt h˘u danh Í t◊nh H° Tÿnh nhı Ng· Qu®ng, NguyÕn C∂p, VÒ Phüt, v° Thanh H‹a th÷ C∑m Bü ThıËc ΩÀu Ωem quµn vÀ ΩÃ theo cÚ sai khi∆n BÊ h≠ th≈m Ω·ng, thanh th∆ vang d∫y
Nhıng n∆u bµy giÈ kh·ng s∞p Ω¥t th∆ n°o, m° cˆ quanh qu∏n Í trong r˜ng nÓi, nay y≈n th÷ Í nÓi n°y, mai ΩÊng l≠i sang r˜ng kia, r‚t l≠i t∂t nhi≈n cÒng Ω∆n th∂t b≠i nhı trıËc V÷ Ω‹, bµy giÈ cÚ tœnh cüch cho bÀn th∆ gi˘ Ω¨, r„i mËi tœnh Ω∆n th∆ Ωünh sau
Cüch xa TrÔng Kh≈, Trœ Kh≈ ΩÊ m∂y chÚc d¥m, c‹ d¨y nÓi l° nÓi VÚ Quang TÚc g‡i l° Ng°n TrıÁi, ΩŸa th∆ hiÃm y∆u, cÚ Phan l˙a ch‡n l°m nÁi Ω‹ng Ω≠i Ω„n
Ng°n TrıÁi, mÊt khu r˜ng nÓi th∫t hiÃm h‹c quanh co, v° c‹ ΩŸa th∆ tiŒn lÏi cho viŒc dÚng binh l° nhÈ c‹ ba con ΩıÈng ΩÊc Ω≠o : m¥t trıËc ng‹ ngay ra Ω„ng b±ng, c‹ thà d›m ΩıÏc t◊nh th°nh H° Tÿnh, Ω±ng sau to°n l° r˜ng r∫m, c‹ ΩıÈng l‚i bœ m∫t Ωi qua Ω∂t Løo m° sang Xi≈m; c›n mÊt con ΩıÈng nhfi, th÷ th·ng su‚t qua tËi nÓi á≠i H°m NÓi n°y cÒng l° mÊt ch¥ng nÓi hiÃm h‹c : sÁn m≠ch li≈n ti∆p nhau v° ΩÊt ngÊt, khu∂t khÓc, cˆ mÂi trüi nÓi c‹ mÊt khe su‚i, hai b≈n bÈ khe n°o cÒng c‹ lau s∫y m‡c l≈n cao quü Ω∑u ngıÈi áıÈng l‚i Ωi v°o r∂t gay go, n∆u ai kh·ng thuÊc th÷ kh·ng t÷m ΩıÏc ΩıÈng v·, hay l° v· r„i m° kh·ng thuÊc ΩŸa th∆ cÒng kh·ng bi∆t ΩıÈng m° ra
T˜ VÚ Quang m¨i tËi TrÔng Kh≈, Trœ Kh≈, d°i Ω∆n g∑n mÊt trØm d¥m, bµy giÈ ΩÀu c‹ Ω„n tr≠i li≈n ti∆p cða nghÿa binh d˙ng l≈n á„n tr≠i d˙ng to°n b±ng cµy bÀn ch∞c, l∂y ngay Í trong r˜ng, d˙a theo th∆ nÓi, th∆ nıËc m° Ω‹ng Ωà cho tiŒn viŒc ch‚ng gi˘, viŒc Øn u‚ng, cÔng l° viŒc chuy≈n chÍ binh gia lıÁng th˙c Ωi l≠i RÊng ra Ω∆n b‚n t◊nh Thanh, B÷nh, NghŒ, Tÿnh, ph°m l° miÀn thıÏng du sÁn cıËc ΩÀu r®i rüc c‹ Ω„n tr≠i nghÿa binh á„n lËn th÷ mÊt
áÀ Ω‚c Ω‹ng, c›n Ω„n nhfi th÷ mÊt L¨nh binh
Trang 2CÚ chia ra mÂi vi≈n tÔy tıËng l°m chð mÊt ΩŸa phıÁng, g‡i l° mÊt quµn thˆ (nghÿa l° ch quµn Ω‹ng) MÂi mÊt quµn thˆ Í h≠t n°o ΩÀu l∂y ngay t≈n cða h≠t ∂y m° g‡i cho tiŒn viŒc ti∆ng ˆng tı büo MÂi quµn thˆ Ω‹ng Í ho¥c mÊt t◊nh, ho¥c mÊt huyŒn, ho¥c mÊt t‰ng, ho¥c mÊt l°ng, tÔy theo chÂ Ω‹ng binh c‹ quan hŒ Ω∆n viŒc v∫n lıÁng hay l° viŒc quµn bŸ th∆ n°o ?
Phan chia nghÿa quµn th‚ng thuÊc trong tay m÷nh ra 15 thˆ nhı sau n°y :
Kh≈ thˆ (huyŒn HıÁng Kh≈) NguyÕn Tho≠i
Can thˆ (huyŒn Can LÊc) NguyÕn Tr≠ch, NguyÕn D∫t
L≠i thˆ (t‰ng L≠i Th≠ch) Phan á÷nh Nghi (chüu cÚ)
B÷nh thˆ (t◊nh Qu®ng B÷nh) NguyÕn ThÚ (·ng n°y l° ngıÈi Thanh H‹a, nguy≈n l° tıËng cÒ cða ·ng T·n Th∂t Thuy∆t, vÀ theo cÚ ch◊ huy, nhıng sau c‹ tÊi, bŸ cÚ chæm Ω∑u) HıÁng thˆ (huyŒn HıÁng SÁn) NguyÕn Huy Giao
DiÕn thˆ (phð DiÕn Chµu) Tr∑n Vinh
Anh thˆ (phð Anh SÁn) NguyÕn M∫u (·ng n°y Ω∫u Ph‹ b®ng vfl)
Nghi thˆ (huyŒn Nghi Xuµn) Ng· Qu®ng
LÕ thˆ (l°ng Trung LÕ, thuÊc phð áˆc Th‡) NguyÕn C∂p
C∏m thˆ (huyŒn C∏m Kh≈) Hu¸nh Bü Xuy≈n
Th≠ch thˆ (huyŒn Th≠ch H°) NguyÕn Thu∫n
K¸ thˆ (huyŒn K¸ Anh) VÒ Phüt (·ng n°y tuy Ω∫u vfl c¯ nhıng h‡c vØn cÒng hay ch˘)
LŒ thˆ (huyŒn LŒ Thðy) NguyÕn Bœ
Thanh thˆ (t◊nh Thanh H‹a) C∑m Bü ThıËc (·ng n°y l° tÔ trıÍng dµn Mün Í thıÏng du t◊nh Thanh, thıÈng Ωem mÊt thˆ s®n v∫t r∂t qu˚ Í b‰n t◊nh l° ng‡c qu∆, dµng n≠p cÚ Phan Ωà bün l∂y tiÀn l°m quµn lıÁng khœ giËi)
DiŒm thˆ (l°ng T÷nh DiŒm) Cao á≠n (nÓi á≠i H°m thuÊc vÀ trong quµn thˆ n°y)
MÂi quµn thˆ nhı th∆, tÔy theo ΩŸa th∆ quan hŒ hÁn kæm m° Ω‹ng quµn nhiÀu hay œt Quµn ∂y tuy l° bÊ h≠ ri≈ng cða mÂi ·ng vØn thµn vfl tıËng kà t≈n tr≈n Ωµy, nhıng bµy giÈ ΩÀu Í dıËi quyÀn cÚ Phan ΩiÀu khiÃn ch◊ huy CÚ h≠ lŒnh nh∂t thi∆t ph®i m¥c mÊt s∞c binh phÚc, vfl trang y nhau L≠i mÂi quµn thˆ ph®i kæn trong quµn m÷nh ra ho¥c hai chÚc ho¥c
ba chÚc t≈n kiŒn t‚t, vÀ Ω‹ng Í Ω≠i Ω„n nÓi VÚ Quang, g‡i l° quµn tÓc tr˙c, ph›ng khi c‹ viŒc quµn, truyÀn büo hiŒu lŒnh ra quµn thˆ n°o, th÷ s≥n c‹ binh lœnh cða quµn thˆ ∂y m° sai khi∆n, v÷ h‡ Ω¨ thuÊc ΩıÈng l‚i giao ti∆p vËi b‰n tr≠i, t˙ nhi≈n s˙ Ωi vÀ mau l¬ dÕ d°ng Ph°m nh˘ng k˝ lu∫t trong quµn, chœnh tay cÚ Phan th®o ra r∂t l° nghi≈m minh, thi h°nh ΩÀu cho cüc quµn thˆ
LÓc n°y quµn thˆ n°o cÒng c‹ ho¥c t˜ 100 cho Ω∆n 500 quµn, c›n Í Ω≠i Ω„n VÚ Quang, th÷ lÓc n°o cÒng c‹ 500 quµn, to°n l° quµn tay sÓng kiÃu mËi v° luyŒn t∫p b∞n gifii h∆t th®y C‹ 20 t≈n thµn binh t¯ sÿ h∑u h≠ lu·n Í quanh m÷nh cÚ l° Ω≠i nguy≈n soüi, Ωà hÊ vŒ v° truyÀn phüt hiŒu lŒnh Ωi cüc Ω„n tr≠i MÊt vi≈n kiŒn tıËng cða cÚ l° NguyÕn MÚc l° th‚ng tıËng ΩÊi quµn t¯ sÿ ∂y, cÚ Phan Ωi Ωµu cÒng Ωi theo t˜ng bıËc
C›n v∂n ΩÀ lıÁng th˙c, l° m≠ch müu cða ba quµn, cÚ cÒng s∞p Ω¥t d˙ bŸ c∏n th∫n l∞m Dµn Í m∂y t◊nh Thanh, NghŒ, Tÿnh, B÷nh h„i n°y Ω¨ thuÊc h≤n Í dıËi quyÀn chœnh phð B®o
hÊ r„i, ngıÈi Ω¨ ph®i Ω‹ng thu∆ thµn, ruÊng Ω¨ ph®i Ω‹ng thu∆ ΩiÀn, s˙ günh vüc nhiÀu hÁn lÓc trıËc; nhıng cÚ Phan l∂y nghÿa l˚ m° hiÃu dÚ cho dµn, Ω≠i ˚ n‹i r±ng : nghÿa quµn bµy giÈ c∑n ph®i c‹ dµn giÓp cho vÀ ch lıÁng Øn, th÷ mËi c‹ thà y≈n ‰n bÀ trong, m° c‹ y≈n ‰n
bÀ trong, th÷ bÀ ngo°i mËi c‹ thà ch‚ng gi˘ vËi quµn Phüp CÚ kh·ng c∑n l∂y cða dµn nhiÀu : mÂi mπu ruÊng h°ng nØm ch◊ c∑n dµn Ω‹ng g‹p cho nghÿa binh mÊt Ω„ng b≠c m° th·i Nhµn dµn h≠t n°o cÒng vui l›ng Ω‹ng g‹p, kh·ng l∂y s˙ ph®i Ω‹ng g‹p hai nÁi l°m n¥ng nÀ v°
Trang 3kh·ng ai oün h∫n g÷ c® Ngo°i ra s˙ Ω‹ng thu∆, dµn l°ng c›n Ωem s®n v∫t v° lÓa g≠o l≈n cung c∂p cho nghÿa binh l°m lıÁng th˙c n˘a Xem Ω‹ th÷ bi∆t l›ng dµn thıÁng y≈u cÚ l° th∆ n°o ? R∂t ΩÂi c‹ nhiÀu ngıÈi v÷ viŒc cÚ l°m m° Ω∆n khuynh gia b≠i s®n cÒng can tµm ∂y l° kh·ng n‹i g÷ Ω∆n m∂y k¿ nh° gi°u c‹ biÃn l∫n, ng°y thıÈng kh·ng düm l‡i ra Ω„ng xu büt g≠o n°o giÓp ai, th∆ m° bµy giÈ cÒng ph®i theo gıÁng ph∑n Ω·ng v° sÏ oai th∆ cða vØn thµn, r„i t˙ Ωem g≠o tiÀn Ω‹ng g‹p
LŒ ΩŸnh, tËi k¸ thu∆ th÷ dµn Í ΩŸa phıÁng n°o, Ωem tËi ch c‹ quµn thˆ Í ΩŸa phıÁng ∂y m° n≠p MÂi quµn thˆ thµu ΩıÏc bao nhi≈u c‹ v°o s‰ süch phµn minh, tr˜ ra cüc kho®n chi ti≈u trong quµn thˆ m÷nh r„i, c›n th÷ ph®i Ωem n≠p l≈n Ω≠i Ω„n CÚ ra nghi≈m lŒnh cho cüc quµn thˆ, kh·ng ΩıÏc h° l≠m, kh·ng ΩıÏc lıÏc Ωo≠t t°i s®n cða dµn, kh·ng ΩıÏc dung tÓng cho thð h≠ l°m mÊt viŒc g÷ trüi phæp
Í trong Ω≠i Ω„n, cüch thˆc tr˘ lıÁng nhı sau : Ω°o nh˘ng h∑m h‚ to lËn Í Ω∂t cao rüo tr≈n nÓi, chu vi mÂi h∑m ıËc ΩÊ 30 trıÏng, trıËc h∆t dÔng cµy kh· v° cfi kh· ch∂t Ω∑y, Ω‚t l¯a chüy l≈n c‚t l°m cho Ω∂t ch ∂y cˆng l≠i nhı Ωü, r„i sau mËi Ωfi th‹c g≠o xu‚ng Ω‹ Tr≈n m¥t h∑m Ω∫y b±ng nh˘ng vün cµy, l≠i l∂y lau s∫y v° lü kh· che phð kœn mœt, khi∆n cho kh·ng ai bi∆t ch Ωà lıÁng Dπu ΩŸch quµn mu‚n cıËp lıÁng cða nghÿa quµn cÒng kh·ng bi∆t ch n°o m° cıËp T˜ nÓi VÚ Quang Ω∆n nÓi TrÔng Kh≈, Trœ Kh≈, cˆ cüch 3 d¥m ho¥c 5 d¥m, c‹ mÊt ch tr˘ lıÁng nhı th∆ Ch n°o c‹ h∑m tr˘ lÓa th‹c, th÷ cÒng c‹ tr˘ lu·n c® nh˘ng khœ cÚ xay lÓa gi¨ g≠o L°m nhı v∫y Ωà lÓc n°o quµn lœnh c∑n dÔng g≠o Øn, s≥n s°ng c‹ Ω„ xay gi¨ ViŒc xay lÓc gi¨ g≠o, c‹ ri≈ng mÊt ΩÊi quµn tr·ng coi g„m nh˘ng k¿ gi° y∆u, kh·ng thà ra tr∫n ΩıÏc; chˆc vÚ cða h‡ ph®i lo ˆng bi∆n g≠o cði v° Ω„ Øn cho cüc tr≠i c‹ Ωð lu·n lu·n
Tr≈n nÓi VÚ Quang, l≠i c‹ mÊt trıÈng ch∆ t≠o sÓng Ω≠n Ω≈m ng°y Cüch thˆc ch∆ t≠o cÒng theo nhı cüch thˆc h„i trıËc Cao Th∞ng Ω¨ l°m, nghÿa l° ch∆ t≠o sÓng kiÃu Phüp, c›n t°i liŒu ΩÃ dÔng ch∆ t≠o cÒng mua cða dµn l°ng Chœnh cÚ Ω‚c thÓc cho thÏ l°m ng°y Ω≈m kh·ng nghÿ, hÕ ch∆ t≠o ra ΩıÏc bao nhi≈u, th÷ phµn phüt Ωi mÂi quµn thˆ mÊt œt Song v÷ t°i liŒu mÂi ng°y mÊt hi∆m hoi thi∆u th‚n, dµn l°ng kh·ng l∂y Ωµu ΩıÏc nhiÀu s∞t hı, Ω„ng cÒ
Ωà cung ˆng cho nghÿa quµn n˘a, th°nh ra viŒc ΩÓc sÓng Phüp cÒng bŸ ngØn trÍ v° kh·ng ch∆ t≠o ra ΩıÏc bao nhi≈u ᨠv∫y m° nghÿa quµn h„i n°y l≠i Ω·ng th≈m nhiÀu, cho n≈n kh·ng c‹ sÓng mËi Ωð dÔng, ph®i dÔng c® gıÁm giüo l° Ω„ khœ giËi cÒ n˘a C›n thu‚c Ω≠n, th÷ cÚ Phan cho ngıÈi tµm phÓc m≠o hiÃm do nÓi VÚ Quang Ωi ΩıÈng t∞t trong nÓi r˜ng qua Løo r„i sang Xi≈m mua vÀ, nhıng cÒng v÷ ΩıÈng xa hiÃm trÍ, mÂi l∑n Ωi l≠i nhı th∆ lµu l∞c ng°y giÈ, th°nh ra ΩÓc Ω≠n, b‚n ph∑n l° thu‚c cða ta ch∆ ra, ch◊ pha trÊn v· c‹ mÊt ph∑n thu‚c mua b≈n Xi≈m th·i
Tuy v∫y, nghÿa quµn lÓc b∂y giÈ Ω¨ c‹ thanh th∆ m≠nh v° t‰ chˆc h≤n hoi, khi∆n cho tıËng sÿ Phüp ng‹ th∂y, cÒng ph®i th∑m khen cüi t°i dÔng binh cða cÚ Phan V÷ cÚ s∞p Ω¥t quµn lœnh c‹ cÁ ngÒ, luyŒn t∫p tıËng sÿ c‹ k˝ lu∫t, l≠i Ω∆n m‡i viŒc quµn lıÁng, quµn giËi, nh∂t thi∆t ΩÀu d˙ bŸ c‹ khu·n phæp t¯ t∆ Nh∂t l° ·ng Ω≠i Óy Gosselin vi∆t cu‚n süch
“Empire díAnnam” c‹ Ωo≠n khen ngÏi á÷nh nguy≈n Phan á÷nh PhÔng c‹ t°i kinh doanh viŒc quµn, bi∆t luyŒn t∫p sÿ t‚t theo phæp Thüi tµy mÊt chıÁng n‹i vÀ Cao Th∞ng tr≈n kia, t·i Ω¨ thu∫t k˛ r„i
H÷nh nhı h„i gi˘a nØm k˝ s¯u (1889), T·n Th∂t Thuy∆t Í b≈n T°u c‹ vi∆t thı sai ngıÈi Ωem vÀ Ωıa cÚ Phan
LÓc n°y T·n Th∂t Thuy∆t vπn c›n s‚ng Í Qu®ng Tµy, ch◊ v÷ nghe tin vua H°m Nghi Ω¨
bŸ b∞t r„i, th°nh ra ·ng ta Í lu·n b≈n T°u kh·ng vÀ n˘a Bµy giÈ c‹ ngıÈi tr‚n sang T°u Ωem h∆t c·ng cuÊc t‰ chˆc nghÿa quµn cða cÚ Phan n‹i rfl vËi Thuy∆t nghe, Thuy∆t m˜ng l∞m, liÀn sai t≈n gia nhµn trung tœn l° Tr∑n Th∆ Ωem mÊt bˆc thı vÀ nıËc l∑n m› tËi Ω≠i Ω„n
VÚ Quang Ωà diŒn tr÷nh cÚ Phan Trong thı, Thuy∆t khen t°i chœ cða cÚ v° phong cÚ l°
Trang 4B÷nh trung tıËng quµn Cüi c¯ ch◊ ∂y tfi ra Thuy∆t coi m÷nh nhı c›n l°m tà tıËng, vπn c‹ quyÀn h°nh v∫y Thuy∆t l≠i n‹i : hiŒn nay trong nıËc nhı kh·ng c‹ triÀu Ω÷nh, kh·ng c‹ vua chÓa, v∫y th÷ nÁi tıËng quµn khÍi nghÿa c‹ thà coi nhı nÁi trung khu cða nh° nıËc, tıËng quµn cˆ tÔy tiŒn l°m viŒc, ch‡n ngıÈi m° dÔng, c‚t gi˘ v˘ng l∂y Ωˆc li≈m chœnh c·ng b÷nh m° lo viŒc lËn
Nhµn c‹ bˆc thı v° m∂y lÈi Thuy∆t µn c∑n nhı th∆, n≈n chi cÚ Phan vi∆t cµu liÕn n°y dün Í Ω≠i Ω„n, gi˘a NghŸ s˙ ΩıÈng :
Li≈m b÷nh khµm tıËng hu∂n
úu nhÚc lπm th∑n tµm
Cµu tr≈n c‹ ˚ tfi m÷nh vµng lÈi quan tıËng T·n Th∂t Thuy∆t khuy≈n rØn li≈m chœnh c·ng b÷nh C›n cµu dıËi c‹ ˚ r±ng : vua lo t·i nhÚc, vua nhÚc t·i ch∆t, nay vua H°m Nghi Ω¨ m∂t nıËc tan nh°, ðy thüc viŒc lËn cho cÚ, th÷ cÚ xin s∞t Ωü mÊt l›ng, kh·ng bao giÈ düm trüi, quy∆t l°m cho k¸ th°nh c·ng hay l° ch∆t mËi th·i
D∑u sau, cüi khœ vŸ nh° nho cÒng vπn c›n Tuy l° h„i n°y chð trıÁng lo l∞ng viŒc vfl, nhıng cÚ Phan cÒng kh·ng bfi viŒc vØn, v° kh·ng qu≈n cüi thÓ ung dung ngµm vŸnh ThiŒt l° mÊt vŸ nho tıËng Í gi˘a lÓc müu s∞t ng‰n ngang, ng„i gi˘a ch gıÁm Ωao l≠nh lÔng, th∆ m° mÂi khi c‹ chuyŒn g÷ sinh t÷nh, sinh c®m, n≈n vŸnh n≈n ngµm, th÷ vŸ nho tıËng ta cÒng
cˆ ngµm vŸnh mÊt cüch ung dung nh°n h≠ BÍi v∫y lÓc n°y chœnh tay cÚ vi∆t nh˘ng thı t˜ giao thiŒp v° so≠n ra thi ca cÒng nhiÀu, nhıng sau th∂t truyÀn v° t®n l≠c Ωi h∆t H„i nØm
1925, k¿ vi∆t truyŒn n°y vÀ tÁi nh˘ng ch c‹ d∂u xıa tœch cÒ, thØm vi∆ng thÍ than, v° t÷m Ω∆n cüc b∫c phÚ l¨o Í quanh nÓi VÚ Quang, mu‚n Ω‰i b≠c trØm l∂y mÊt m®nh gi∂y cfin con c‹ bÓt tœch cÚ Phan cÒng kh·ng c‹ C›n thi ca cða cÚ, cüc b∫c phÚ l¨o cÒng ch◊ nhË s‹t mÊt Ω·i b°i Ω‡c cho m÷nh nghe m° th·i M° g‚c tœch cÒng c›n c‹ l∞m ch Ωüng ho°i nghi, kh·ng ch∞c Tˆc nhı b°i thi dıËi Ωµy, ngıÈi ta n‹i quy∆t l° b°i cÚ Phan gÍi cho ·ng Phan Tr‡ng Mıu, sau h„i ti∆p thı cða T·n Th∂t Thuy∆t, Í b≈n T°u gÍi vÀ nhı Ω¨ n‹i Í tr≈n
Phan Tr‡ng Mıu l° anh em Ω„ng chœ, Ω„ng hıÁng, l≠i h÷nh nhı Ω„ng tÊc vËi cÚ Phan, trıËc Ωµy cÒng tÚ hiŒp vØn th∑n khÍi nghÿa mÊt lÓc — gi˘a lÓc chœnh cÚ Phan Ωang b·n ba lıu l≠c ngo°i B∞c — nhıng Ω∆n khi cÚ Phan Í B∞c trÍ vÀ tüi t≠o cÁ Ω„ th÷ ·ng Phan Tr‡ng Mıu Ω¨ th∂t b≠i tan t°nh, ch≠y tr‚n ra t◊nh Nam áŸnh, r„i Ho°ng Cao Kh®i Ωem ra quy phÚc chœnh phð B®o hÊ NgıÈi ta n‹i chœnh h„i Phan Tr‡ng Mıu tr‚n Í Nam áŸnh th÷ cÚ Phan gÍi ra b°i thi sau Ωµy :
PhiŒt duyŒt ng· m·n tam th∆ tıËng, SÁn h° c‚ qu∫n tœch ni≈n binh
Nhµn t›ng biŒt c˘u tı Ω„ng chœ, S˙ Ωüo thÈi gian qu˚ Ω≠i danh
L¨o tıËng thÔy nhµn xıng qu∞c thıËc, Nho th∑n h° süch thŒ thanh b÷nh
B„i h„i ngÒ d≠ tµm thi≈n l˚
Dao hıËng vi≈n tiÀn tü nh∂t minh
Trang 5C‹ ngıÈi dŸch ra thà vØn lÚc büt nhı v∑y :
Ba ΩÈi khanh tıËng nh° ta, á≠o binh nØm trıËc, sÁn h° cfli xıa
NgıÈi Ω„ng chœ, nÂi tıÁng tı, Tr·ng thÈi th∆ nh˘ng ri≈ng nhı h‰ m÷nh
Nh° nho kh·n chıËc thanh b÷nh, Nh° t°i qu∞c thıËc Ω¨ Ω°nh c‹ ai ? NØm canh l›ng nh˘ng b„i h„i,
Xa xa may cÒng th∂u ngo°i c¯a vi≈n
L∂y l˚ m° Ωoün, b°i thÁ n°y t·i nghi l° cða ·ng Phan Tr‡ng Mıu gÍi cho cÚ Phan á÷nh PhÔng mËi ph®i Nhıng cˆ nghe bao nhi≈u ngıÈi truyÀn tÚng th÷ b®o l° cða cÚ Phan á÷nh PhÔng
çng Phan Tr‡ng Mıu lÓc b∂y giÈ Ω¨ th∂t b≠i, nhıng chıa ra m¥t Ω∑u h°ng, h¨y c›n tr‚n trünh mÊt nÁi, nghe tin cÚ Phan qu∫t cıÈng tüi khÍi th÷ ·ng m˜ng cho hıÁng qu‚c m° h‰ th¬n cho m÷nh ·ng, cho n≈n cˆ xem ˚ tˆ v° kh∏u khœ trong b°i thi, Ωüng l˚ l° ·ng Phan Tr‡ng Mıu than thÍ vËi cÚ Phan th÷ ph®i hÁn Nh∂t l° cµu cu‚i cÔng : “Dao hıËng vi≈n tiÀn
tü nh∂t minh” c°ng rfl r°ng l∞m Nhıng ngıÈi ta c¨i l≠i, n‹i r±ng ΩiŒu thi ch∂t phüc t˙ nhi≈n n°y chœnh l° cÚ Phan, chˆ ·ng Tr‡ng Mıu Ω¥t th÷ r∞n rfii t°i ba hÁn kia
CÔng trong h„i n°y, ·ng Tu∑n phð t◊nh H° Tÿnh l° Vfl Khoa, vËi cÚ v‚n c‹ t÷nh quen bi∆t, l≠i c‹ l›ng kœnh tr‡ng chœ khœ cÚ, nhıng ·ng nh∞m thÈi th∆ kh‹ nÂi chuyÃn v∑n cˆu vËt g÷ n˘a, n≈n ·ng c‹ ˚ khuy≈n cÚ b¨i binh quy ∏n l° hÁn C‹ ΩiÀu ·ng kh·ng düm n‹i ra, ch◊ ngÚ ˚ kœn Ωüo b±ng m∂y cµu thi gÍi bœ m∫t cho cÚ nhı v∑y :
K˚ v· h≠ vÒ t· binh hfia,
An s¯ xuµn phong ki∆n h‰ h°n
K¸ vŸ ng· chµu di nh∂t üi
Th¯ h„i ninh phÚ th¯ giang san
NgıÈi ta dŸch ra lÚc büt l° :
MÔa hø kh·ng rıËi l¯a n„ng Gi‹ xuµn chi ΩÃ l≠nh lÔng kh∞p nÁi
Chµu ta c›n c‹ mÊt ngıÈi, LÓc n°y bao nÎ phÚ lÈi non s·ng
Ch∞c cÚ hiÃu ˚ ·ng b≠n n°y Ω¨ l°m quan vËi B®o hÊ m° l≠i tr∂n h∫m t◊nh H° Tÿnh chœnh l° qu≈ hıÁng v° chœnh l° ΩŸa phıÁng cÚ Ωang dÚng vfl, n≈n cÚ Ωüp ˚ nguy≈n v∫n ΩÃ tfi
˚ chœ quy∆t liŒt cða m÷nh :
Büch ni≈n t·n x¨ dı ho°i nhiŒt, Nh∂t phi∆n c· trung t¥c Ω®m h°n, K¸ ng˘ Ω„ng nhµn tri d¨ phð,
SÍ vıÁng th∆ l˙c b≠t h° sÁn ?
CÒng c‹ ngıÈi dŸch s≥n :
Chœ ta cˆu nıËc Ωang n„ng, L›ng ta trung dÒng l≠nh lÔng ΩŸch quµn
Ai vÀ nh∞n hfii Ω„ng nhµn
SÍ vıÁng sˆc m≠nh b≠t sÁn bao giÈ ?
Trang 6BÍi ·ng Vfl Khoa c‹ nh∞n miŒng ngıÈi tµm phÓc Ωem thı, n‹i cho cÚ Phan bi∆t binh l˙c cða B®o hÊ hÔng cıÈng ra th∆ n°o, c‚t ΩÃ khuy≈n cÚ Ω˜ng ch‚ng l≠i l°m g÷ v· œch, n≈n chi cÚ c‹ cµu h‡a v∑n dıËi ch‹t Ω‹
Xen v· cµu chuyŒn, t·i mu‚n Ωem mÊt v°i b°i thi ra nhı th∆, chð ˚ l° Ωà chˆng tfi khœ phüch tµm chœ cða cÚ Phan lÓc n°o cÒng cang cıÈng quy∆t liŒt Ta xem cÚ kinh doanh c·ng cuÊc Ωà khüng th∆ kia, t∂m l›ng s∞t Ωü b°y tfi ra kh∏u khœ thi vØn th∆ n‡, Ωð bi∆t cÚ ·m v˘ng cüi quy∆t tµm Ω¨ l°m th÷ cˆ l°m, c‹ thua cÒng m¥c, Ω∆n ch∆t mËi th·i, kh·ng c‹ ai v° kh·ng sˆc n°o l°m cho lui sÏ m° bfi cüi quy∆t tµm ∂y ΩıÏc
Hu‚ng chi, giÈ Ω¨ c‹ cØn b®n hiÃm y∆u, c‹ binh l˙c œt nhiÀu, th÷ d∑u ph®i thua cÒng c›n lµu, ch∆t ΩıÏc cÒng c›n kh‹
Th∫t v∫y, quµn th∆ v° binh l˙c c°ng ng°y c°ng m≠nh th≈m, vØn thµn vfl sÿ xa g∑n kæo
vÀ quy phÚc ΩÃ vµng lÈi cÚ ti∆t ch∆ r∂t nhiÀu
CÚ sai anh em Cao Th∞ng, Cao N˘u ho≠t ΩÊng Í phœa ngo°i, Ωà lo c·ng viŒc trÔ biŒn binh lıÁng v° røn t∫p ch◊ b®o cüc quµn thˆ Anh em h‡ Cao Ωi, g¥p binh lœnh B®o hÊ sai Ωi tu∑n tiÕu Í Ωµu, tˆc thÈi Ω‚i chi∆n giao phong Í Ω‹, ch≤ng sÏ ch≤ng lui Hai h‡ Cao Ω¨ Ωünh ΩıÏc nhiÀu tr∫n r∂t k¸, Ω∆n ΩÂi lœnh t∫p B®o hÊ bi∆t t°i can Ω®m thiŒn chi∆n, hÕ nghe Ω≠o quµn n°o l° Ω≠o quµn Cao Th∞ng, th÷ h‡ ph®i dø d¥t, kh·ng düm giao phong tüo b≠o Cao Th∞ng l° ngıÈi ki≈u dÒng, t°i vfl nghŒ, khæo dÔng binh, m° xu∂t tr∫n bao giÈ cÒng d∂n m÷nh ra trıËc sÿ t‚t, chŸu x·ng pha l¯a Ω≠n r∂t l° hØng hüi, ai cÒng ph®i kinh l° h‰ tıËng C›n cÚ Phan th÷ cˆ Ω‹ng y≈n Í tr≈n nÓi V≠n Quang, b°y nghÿ cÁ mıu, hiŒu lŒnh cüc tıËng
Chœnh phð B®o hÊ th∂y phong tr°o vØn thµn cða h‡ Phan gµy n≈n tr°n lan to lËn, bøn sai cüc ·ng L≈ Kœnh H≠p, Phan Huy Quµn, Thüi VØn Trung trıËc sau Ω∆n b®y ·ng k∆ chµn nhau l°m TiÕu phð sˆ, hiŒp vËi lœnh t∫p v° binh Phüp Ωi Ωünh gi¬p, nhıng tr®i m∂y nØm bi∆t bao t‚n kæm nh‡c nh±n, vπn kh·ng Øn thua g÷
CÚ Phan c‹ ti∆ng l° mÊt ·ng “SÁn trung tà tıËng” Nhµn sÿ Í Thanh, NghŒ, Tÿnh, B÷nh, t¥ng cÚ cüi huy hiŒu nhı th∆
Trang 711) Chµu ch∂u Ωü voi
Tuy v∫y, nghÿa quµn c‹ binh l˙c kha khü, c‹ sÓng Ω≠n œt nhiÀu, l° n‹i vËi m÷nh, chË so sünh vËi binh l˙c khœ giËi cða quµn Phüp, th÷ b≈n mıÈi b≈n mÊt, nhı chuyŒn chµu ch∂u Ωü voi Nghÿa quµn mu‚n bıËc khfii cØn b®n r˜ng nÓi cða m÷nh m° ra ngo°i Ωà tung ho°nh lËn lao ho≠t ΩÊng g÷ cÒng kh‹
Nhıng cÒng ph®i n‹i r±ng B®o hÊ Ωünh gi¬p Phan á÷nh PhÔng cÒng hao t‰n m∂t nhiÀu ng°y giÈ, c·ng phu v° tiÀn b≠c, chœnh m∂y ·ng quan binh Ωem lœnh t∫p Ωi tu∑n tiÕu h„i Ω‹ nhı ·ng á≠i tü Gosselin Ω¨ n‹i rfl r°ng
Quµn Phüp Ω¥t ra ba chÂ Ω‹ng Ω≠i binh Ωà vµy b‡c v° tiÃu tr˜ nghÿa quµn Phan á÷nh PhÔng
Thˆ nh∂t l° Ω„n Minh C∑m v° Ω„n Thu∫n B°i Í m≠nh s·ng Gianh (Linh Giang) thuÊc t◊nh Qu®ng B÷nh á„n Minh C∑m l° mÊt Ω„n lËn, l∫p ra t˜ nØm 1887, gi˘a nØm vua H°m Nghi c›n Í Qu®ng B÷nh m° b‡n c˙u th∑n nhı cüc ·ng L≈ Tr˙c, NguyÕn Ph≠m Tuµn, v° con cða T·n Th∂t Thuy∆t l° T·n Th∂t á≠m, Ωang khÍi binh c∑n vıÁng, c‹ th∆ l˙c m≠nh C›n Í H° Tÿnh th÷ Ω®ng Phan á÷nh PhÔng
á≠i Óy Monteaux l∫p Ω„n Minh C∑m c‚t ΩÃ ch‚ng gi˘ c® m∂y phœa Sau vua H°m Nghi
bŸ b∞t, th÷ ·ng L≈ Tr˙c ra h°ng, ·ng NguyÕn Ph≠m Tuµn v° ·ng T·n Th∂t á≠m ΩÀu t˙ t¯, ch◊ duy nghÿa binh h‡ Phan Í H° Tÿnh vπn c›n, cho n≈n quµn Phüp Ω‹ng t≠i Minh C∑m c›n th≈m ˚ nghÿa l° c‚t ngØn ΩıÈng s·ng Gianh kh·ng ΩÃ cho phong tr°o khüng chi∆n tr°n v°o Ω∆n Hu∆
Thˆ hai l° Í t◊nh th°nh H° Tÿnh v° t◊nh th°nh NghŒ An Hai nÁi n°y, quµn Phüp cÒng Ω‹ng tr‡ng binh, tˆc l° Ωà bŸt ΩıÈng kh·ng cho h‡ Phan c‹ cüch ti∆p t∆ giao th·ng vËi B∞c k¸
L≠i g∑n ngay b≈n l°ng á·ng Thüi, quµn Phüp cÒng l∫p mÊt Ω„n Ω‹ng binh, l° Ω„n Linh C®m á„n n°y cÒng tr‡ng y∆u, v÷ ch¥n ngay Ω∑u con ΩıÈng mÊt m¥t l≈n Ng°n TrıÁi, mÊt m¥t l≈n á≠i H°m l° nÁi cØn b®n cða h‡ Phan
∂y l° mËi kà m∂y Ω„n to, c›n nh˘ng nÁi xung y∆u khüc, quµn Phüp cÒng c‹ l∫p Ω„n Ω‹ng binh r®i rüc, kà ra kh·ng h∆t
LÓc n°y to°n cfli ViŒt Nam Ω¨ v°o trong tay B®o hÊ r„i, c›n dı mÊt hai nÁi n°o chıa chŸu phÚc, nhı miŒt NghŒ Tÿnh, viŒc Ωünh gi¬p ch◊ dÔng lœnh t∫p MÊt l° v÷ Ωünh phü nh˘ng ch n°y kh·ng ph®i nhı h≠ mÊt t◊nh th°nh n°o; Ωünh gi¬p vØn thµn, t∂t ph®i l¥n su‚i trøo Ωøo, Øn u‚ng c˙c kh‰, lœnh Phüp kh·ng thà chŸu ΩıÏc V® l≠i h„i Ω‹, Í Trung k¸ c‹ dŸch t® phüt l≈n; lœnh Phüp kh·ng phÚc thðy th‰ n‹ng bˆc m° ch∆t Ω∆n ba b‚n ng°n ngıÈi, cho n≈n B®o hÊ kh·ng mu‚n dÔng tËi Ω≠i binh l° ngıÈi Ñu tµy Ωi gi¬p vØn thµn C›n mÊt l¡ khüc, l° h„i n‹i Ωµy cuÊc B®o hÊ Ω¨ l∫p xong c® r„i, cüc quan vfl kh·ng ΩıÏc quyÀn s∞p Ω¥t viŒc chœnh trŸ trong xˆ, chœnh phð b≈n Phüp phüi qua mÊt vŸ quan vØn Ω≠i t°i l° Paul Bert (1886) Ωà b‚ trœ c·ng viŒc cai trŸ, ·ng kh·ng mu‚n dÔng Ω∆n sˆc Ω≠i binh, e l°m nüo ΩÊng l›ng ngıÈi Í b≈n Phüp th°nh ra ch◊ phüi m∂y vŸ quan binh Phüp l°m Ω∑u, Ωem lœnh t∫p ta Ωi Ωünh gi¬p vØn thµn th·i
S˙ th∫t, nhÈ s˙ hu∂n luyŒn cða quan binh Phüp, lœnh t∫p ViŒt Nam Ωi tr∫n m≠c gifii l∞m H‡ thœch c‹ m∂y mπu lıÁng ΩiÀn, mong ΩıÏc g∞n mÀ Ωai qu∫n c·ng, v° l¨nh thıÍng ph∏m h°m b‰ng lÊc kia n‡, l∞m phen lœnh t∫p ViŒt Nam v÷ B®o hÊ m° xung phong ΩÊt tr∫n, l∫p n≈n ΩıÏc nhiÀu k¸ c·ng tfi ra l∞m can Ω®m Cüc vŸ quan binh Phüp cai qu®n lœnh t∫p, ΩÀu ph®i ngÏi khen h‡ v° l∂y l°m v˜a l›ng Nh∂t l° nhiÀu khi c‹ viŒc lo≠n l≠c gi¥c cıËp g÷, thıÈng nhÈ c‹ c·ng tr∫n cða lœnh t∫p m° gi¬p y≈n ΩıÏc r∂t mau Cüi k∆t qu® ∂y, th∫t bÍi ngıÈi Phüp khæo t∫p røn Ω¨ Ω°nh, m° cÒng v÷ lœnh t∫p thuÊc ΩıÈng Ω∂t, chŸu thðy th‰, v°
Trang 8l≠i cỊng c‹ can Ω®m n˘a MÊt vŸ l¨o tıËng Phüp Ω¨ n‹i c·ng b±ng nhı v∑y : “Sang chi∆m ΩıÏc nıËc Nam, l° c·ng lao cða lœnh Phüp, m° gi¬p y≈n ΩıÏc vØn thµn trong xˆ, l° c·ng lao cða lœnh t∫p”
Th∆ l° h„i Ω‹ nghÿa quµn h‡ Phan, ti∆ng n‰i l≈n c∑m c˙ vËi binh Phüp, nhıng k¸ th∫t l° Ωünh nhau vËi lœnh t∫p l° anh em Ω„ng lo≠i BÍi th∆ cÚ thıÈng truyÀn lŒnh cho ba quµn r±ng : “HÕ khi giao chi∆n, c‹ g¥p c®nh v≠n b∂t Ω∞c dÿ h¨y b∞n gi∆t lœnh t∫p, bÍi h‡ l° anh em Ω„ng b°o vËi m÷nh”
C‹ mÊt h·m, cüc tıËng Ωem binh ra ngo°i c‹ viŒc h∆t c® Trong Ω≠i Ω„n, ch◊ duy c›n c‹
20 t≈n lœnh thµn binh t¯ sÿ, m° trong s‚ 20 t≈n lœnh ∂y ch◊ c‹ 14 kh∏u sĨng m° th·i ChÏt c‹ hÁn 100 quµn B®o hÊ, g„m c‹ m∂y vi≈n cai ΩÊi Phüp, c›n th÷ to°n l° lœnh t∫p, do hai vi≈n quan vfl qu®n xu∂t, Ωi tu∑n tiÕu s∞p tËi nÁi á„n ngo°i büo v°o Ω„n trong cho cÚ bi∆t, l≠i n‹i quµn Phüp kỉo Ω∆n Ω·ng l∞m
CÚ nghe büo Ω¨ l∂y l°m lo, ch∞c h≤n ΩŸch quµn do thüm th∆ n°o, bi∆t ΩıÏc tıËng sÿ cða
cÚ h·m nay ra ngo°i c®, n≈n quµn B®o hÊ mËi düm Ωıa m÷nh Ω∆n ch ch∆t nhı th∆ Bµy giÈ tıËng sÿ kh·ng c‹, khœ giËi kh·ng c‹, th÷ l∂y g÷ ch‚ng c˙ cho l≠i, n≈n cÚ Ω¨ ΩŸnh thüo Ωi ngfl sau nĨi VÚ Quang m° tr‚n trünh Nhıng c‹ ·ng l¨nh binh NguyÕn MÚc, l° Ω∑u b‡n thµn binh t¯ sÿ h∑u h≠ Í dıËi trıËng, b∏m vËi cÚ r±ng :
— Kh·ng n≈n tr‚n trünh Ωi Ωµu h∆t Nay tuy l° quµn ΩŸch nhiÀu m° quµn ta œt th∫t, song le, quµn ta œt m° chi∆m ΩıÏc ΩŸa th∆, quµn ΩŸch nhiÀu m° chÁ vÁ, v÷ quµn ta Í tr≈n cao, quµn ΩŸch Í dıËi, ta Í tr≈n Ωünh xu‚ng t∂t l° m≠nh l∞m V∫y xin quy∆t ch‚ng, chË nay lui ra phœa sau, th÷ l° h¨m v°o Ω∂t bœ, m° Ω≠i Ω„n kh·ng c›n; Ω≠i Ω„n kh·ng c›n th÷ l° to°n quµn hfing m∂t
CÚ nghe theo, bøn truyÀn lŸnh cho 20 t≈n quµn ∂y, g° güy mÊt l∑n th÷ d∫y n∂u cÁm Øn,
ai n∂y cỊng ph®i n∞m th≈m mÊt n∞m cÁm Ωà ph›ng bu‰i trıa Øn MÂi t≈n Ωem theo 300 vi≈n Ω≠n, chia nhau ra, ho¥c 3 ngıÈi mÊt t‚p, ho¥c 5 ngıÈi mÊt t‚p, phÚc Í cüc ch hiÃm y∆u, Ωà chÈ quµn Phüp; hÕ lĨc n°o nghe ti∆ng phüp n‰ l°m hiŒu, th÷ cˆ viŒc b∞n ra mÊt lıÏt C›n Í tr≈n Ω◊nh nĨi, th÷ cÚ sai c∞m cÈ cho nhiÀu v° Ω‚t l¯a Ωà kh‹i l≈n nghi ngĨt, l≠i sai m∂y t≈n gi° y∆u ch˙c s≥n Í Ω‹, t®ng süng l° n‰i chi≈ng tr‚ng vang ΩÊng nĨi non Ωà l°m nghi binh MÊt m¥t sai ngıÈi tˆc t‚c Ωi ra Kh≈ Thˆ l∂y quµn ti∆p ˆng
Qu® nhi≈n, toün quµn B®o hÊ g„m c‹ 150 t≈n lœnh t∫p Ωi tu∑n tiÕu Ω∆n nĨi VÚ Quang, nhıng v÷ tËi nÁi trÈi t‚i, n≈n chi h≠ tr≠i Ω‹ng binh l≠i dıËi xa, chË kh·ng düm ΩÊng G∑n süng h‡ mËi kỉo nhau l≈n, th∂y tr≈n Ω◊nh nĨi c‹ l¯a l∫p lò v° nghe c‹ ti∆ng ngıÈi r∑m r÷ vØng v≤ng MÊt l° khinh chi∆n, hai l° tıÍng nghÿa quµn kh·ng hay bi∆t g÷ m° ΩÀ ph›ng, th°nh ra m∂y vi≈n quan binh cˆ Ω‚c thĨc lœnh t∫p chen cµy r¡ lü m° leo l≈n m¨i, ΩŸnh xu∂t k¸ b∂t ˚ Ωünh phü Ω≠i Ω„n nghÿa quµn v° b∞t s‚ng h‡ Phan n˘a l° khüc
Ch≤ng dø h‡ v˜a leo tËi gi˘a nĨi, bÂng nghe mÊt ti∆ng phüo n‰ r„i th÷ tr‚ng tr∫n, ngıÈi reo, m∂y phœa c‹ ti∆ng sĨng b∞n nghe Ω≠n bay r°o r°o ΩÀu nh±m v°o h‡ MÊt vi≈n Trung Ĩy trĨng Ω≠n bŸ thıÁng n¥ng, th°nh ra quµn B®o hÊ r‚i lo≠n, kh·ng bi∆t gi¥c Í phœa n°o m° b∞n tr® PhÚc binh c°ng b∞n d˘ Vi≈n Thi∆u Ĩy ph®i h· quµn lui, v÷ ch◊ nghe h÷nh nhı ba bÀ b‚n phœa ΩÀu reo, tˆ tung vang ΩÊng, chË kh·ng bi∆t nghÿa binh nhiÀu hay œt, ch◊ bi∆t l° nghÿa binh c‹ ph›ng bŸ r„i, n∆u t∂n l≈n n˘a th÷ nguy, th°nh ra lŒnh thoüi binh v˜a truyÀn, m≠nh ai n∂y ch≠y thoüt thµn xu‚ng nĨi Nghÿa binh Í tr≈n cao Ωünh xu‚ng th∂p, cho n≈n œt ngıÈi m° th∞ng th∆
Lœnh B®o hÊ ch≠y xu‚ng v˜a tËi chµn nĨi, th÷ g¥p toün nghÿa binh ti∆p ˆng Í Kh≈ Thˆ tËi nÁi Cao Th∞ng dπn 200 quµn Í ngo°i vÀ, cỊng v˜a tËi Ω‹; c® hai ΩÊi liÀn hiŒp nhau l≠i m° Ωünh hØng hüi l≠ thıÈng Lœnh B®o hÊ bŸ Ωünh d„n mÊt lĨc c® trıËc m¥t sau lıng, ng¨ n±m ng‰n ngang; k¸ dı ph®i t÷m ΩıÈng Ω°o t∏u, bfi l≠i sĨng Ω≠n v° lıÁng th˙c r∂t nhiÀu
Trang 9CÚ Phan Í tr≈n Ω◊nh nÓi, gfl chi≈ng ph∂t cÈ l°m hiŒu lŒnh ΩÃ rÓt binh vÀ, m¥c cho lœnh t∫p kia ch≠y, kh·ng mu‚n rıÏt theo
NghŸ s˙ ΩıÈng süng h·m ∂y c‹ tiŒc khao thıÍng tıËng sÿ CÚ Phan cho s˙ th∞ng n°y l°
do cÁ mıu cða NguyÕn MÚc, n≈n chi NguyÕn MÚc ΩıÏc kà l°m Ω∑u c·ng
Cao Th∞ng n‹i chuyŒn n°y : t‚i h·m trıËc ·ng Ω‹ng quµn Í DiŒm Thˆ (tˆc l° nÓi á≠i H°m, do ngıÈi em ruÊt l° Cao N˘u l°m chð), cu‚i canh mÊt Ωi ngð, v˜a mËi chÏp m∞t th÷ mÊng th∂y Ω≠i Ω„n Vu Quang phüt hfia lËn l∞m çng gi∫t m÷nh t◊nh d∫y, th∂y sao ruÊt gan n‹ng bˆc nhı thi≈u, trong trœ r∂t l∂y l°m lo ng≠i, liÀn Ωünh thˆc Cao N˘u d∫y, anh em b°n nhau, Ωoün r±ng Ω≠i Ω„n t∂t c‹ viŒc nguy c∂p, r„i tˆc thÈi ·ng ΩiÃm binh Ωi n¯a Ω≈m á∆n nÓi VÚ Quang chıa süng th÷ v˜a g¥p toün B®o hÊ Í tr≈n nÓi ch≠y xu‚ng, ·ng ch∫n ΩıÈng m° Ωünh
ChiÀu l≠i, liŒu ch˜ng quµn B®o hÊ kh·ng trÍ l≠i n˘a, cÚ Phan xu‚ng chµn nÓi xem xæt ch chi∆n trıÈng ban mai, v° sai nghÿa binh lıÏm xüc cða nh˘ng lœnh t∫p v° hai vi≈n cai Phüp m° ch·n vÔi t¯ t∆ Trong cÁn Ω∞c ˚ v° ΩÊng m‚i c®m ho°i, cÚ l°m m∂y b°i thi sau Ωµy,
ΩÃ k˝ niŒm mÊt tr∫n m÷nh th∞ng l° may :
T°i phüi binh h°nh h‚t phÿ lai,
Dı tµm vŸ ΩŸnh chœnh b„i h„i
TrıËng tiÀn th◊nh chi∆n h° nhµn gi®, Qu® b∆ thÈi gian büo tiŒp h„i
DŸch nghÿa :
V˜a phüi quµn Ωi gi¥c Ω∆n nÁi, L›ng ta lui tËi lu‚ng b„i h„i NgıÈi xin quy∆t Ωünh l° ai Ω‹ ? ChËp m∞t m° ra Ω¨ th∞ng r„i !
SÁn cüi cao hÀ, thðy cüi thanh ! M‚i ı m¥c tıËng hiÃn anh linh
B∂t nhi≈n chÓng qu® tıÁng huyÀn th∫m, H„ Ωüo kh≈ tiÀn dÿ th∂t kinh
DŸch nghÿa :
Ch‹t v‹t non cao, nıËc mÊt m°u, Qu˝ th∑n µu cÒng giÓp ng∑m nhau
Kh·ng dıng b≈n œt b≈n nhiÀu th∆, M° Ω∆n Ω∑u khe Ω¨ ch≠y mau ?
Qua h·m sau, cÚ l≠i xu‚ng nÓi chÁi, lÓc Ωi tËi mÊt su‚i nıËc th∂y c›n s‹t t¯ thi mÊt ngıÈi lœnh t∫p n±m Í bÈ su‚i, Ω∑u gÚc dıËi nıËc, c≤ng v∞t tr≈n bÈ, b∂t giüc cÚ mði l›ng nhfi lÚy, trüch v∂n nh˘ng ngıÈi h·m qua sao Ωi lıÏm xüc ch·n c∂t m° c›n bfi l≠i cüi thµy n°y Lu·n dŸp, cÚ kh∏u chi∆m mÊt b°i thi c®m khüi :
Nhÿ tµm nguy≈n vŸ lÏi danh mi, KhıËc hıËng kh≈ bi≈n tüc t¯ thi
Giüm triŒt thÔy nhµn ıng t®o ngÊ, áüo thµn t¯ h∫u h‚i ho°n tr÷
Trang 10DŸch nghÿa :
Ch≤ng qua danh lÏi buÊc thµn m∑y ! á∆n nÂi b≈n khe ch∆t bfi thµy
Tr·ng Ω‹ ai Ái ! n≈n sËm liŒu, Ch∆t r„i c‹ h‚i cÒng ra ch∑y