[Danh Nhân Việt Nam] Tiểu Sử Phan Đình Phùng phần 4 doc

Tuy chœnh Cao Th∞ng kh·ng Øn cıËp cða ai, nhıng cÒng mang ti∆ng l° Ω∑u Ω®ng Øn cıËp.. V∫y cüc ngıÁi vi∆t thı vÀ cho gia nhµn, h≠n trong mÊt thüng Ωem tiÀn l≠i chuÊc th÷ ta tha vÀ... Nhın

ki∆m l°m vui NguyÕn KiÃu tÚ h‡p m∂y chÚc t≈n thð h≠ Ωi Øn cıËp, nay l°ng n°y mai l°ng khüc nh˘ng nh° gi°u c‹ nÊi vÔng, kh‰ sÍ vËi b‡n ·ng, mu‚n b∞t ·ng, nhıng sÏ ·ng gifii quü kh·ng sao b∞t ΩıÏc Tuy chœnh Cao Th∞ng kh·ng Øn cıËp cða ai, nhıng cÒng mang ti∆ng l° Ω∑u Ω®ng Øn cıËp

K¸ th˙c, Cao Th∞ng v‚n l° ngıÈi c‹ chœ khœ to, ch≤ng qua thüc tœch v°o Ωüm lÚc lµm, Ωà chÈ c‹ thÈi cÁ s¡ ra v÷ nıËc hiŒu l˙c, kh·ng ph®i c‹ ˚ mu‚n chung thµn mai mÊt Í gi˘a kho®ng cfi xanh nıËc bi∆c Ωµu

Cu‚i nØm ∂t d∫u (1885) cÚ Phan khÍi nghÿa, anh em ·ng cÔng vËi NguyÕn KiÃu Ωem

60 t≈n thð h≠ ra xin theo CÚ phong cho l°m chˆc Qu®n cÁ v° b®o sau s¡ tr‡ng dÚng, v÷ bi∆t

·ng l° ngıÈi c‹ t°i to Qu® nhi≈n, ·ng giÓp cÚ trong viŒc quµn, mËi Ω∑u Ω¨ tfi ra ngıÈi c‹ t°i gifii CÚ Phan r∂t y≈u m∆n NØm ∂y ·ng mËi c‹ 20 tu‰i

Sau khi cÚ Phan Ω¨ ch≠y ra B∞c r„i, cüc tıËng sÿ ΩÀu gi®i tün h∆t, duy c›n ·ng cÔng vËi m∂y ngıÈi anh em Ω„ng chœ l° Cao N˘u, Cao á≠t v° NguyÕn Ni≈n, thu nh¥t l∂y œt nhiÀu t°n quµn vÀ ∏n phÚc Í trong nh˘ng r˜ng nÓi thuÊc l°ng LŒ áÊng, l° l°ng cða ·ng Ωà mıu cüch kh·i phÚc LÓc n°y b≠n thµn cða ·ng l° NguyÕn KiÃu Ω¨ ch∆t r„i

çng nghÿ r±ng dÔng binh m° kh·ng c‹ tiÀn nhiÀu th÷ l°m tr› g÷ ΩıÏc, cho n≈n trıËc h∆t

·ng nghÿ cüch l∂y tiÀn cho nhiÀu

Thð Ωo≠n ·ng l∂y tiÀn khi ∂y c‹ kh‹ g÷ Ωµu ? Ch◊ Ωem mÊt v°i chÚc t≈n lµu la xu‚ng nÓi, xem l°ng x‹m n°o c‹ nh° gi°u x·ng v°o Ω‚t phü, cıËp, l° l∂y ΩıÏc tiÀn ngay, r„i l≠i Ωem quµn v°o r˜ng ∏n phÚc, ai l°m g÷ n‰i Nhıng ·ng kh·ng l°m MÊt l° bi∆t r±ng : Ω‹ng Í r˜ng nÓi nhı v∫y l° tr‚n trünh qua thÈi m° th·i, chˆ kh·ng ph®i l° nÁi dÚng vfl Hai, n∆u dÔng l‚i cıËp b‹c th÷ l°m nüo ΩÊng giµn dan, lÎ ra Ω∆n ph®i Ω‚t nh° gi∆t ngıÈi th÷ mang ti∆ng cho Ω≠o quµn nhµn nghÿa Ba, thÈi b∂y giÈ l° thÈi lo≠n l≠c, nh° n°o c‹ tiÀn cÒng bfi l°ng tr·i gi≠t

Ωi xa ΩÃ tr‚n trünh ho¥c l° ch·n c∂t Ωi, m° chœnh Í vÔng Ω‹ cÒng kh·ng c‹ m∂y nh° gi°u, th÷ l∂y tiÀn v°o Ωµu BÍi th∆ ·ng dÔng thð Ωo≠n “l°m tiÀn” b±ng mÊt cüch khüc, l° cüch b∞t c‹c Trong nghÀ lÚc lµm c‹ cüi l‚i b∞t s‚ng nh˘ng ngıÈi nh° gi°u vÀ giam, r„i b∞t Ωem tiÀn l≠i chuÊc cho vÀ g‡i l° cüch b∞t c‹c, t˜ xıa Í xˆ m÷nh Ω¨ c‹ r„i

çng cho thð h≠ Ωi d› la m¨i, bi∆t r±ng h·m ∂y c‹ mÊt chi∆c thuyÀn chË m∂y chÚc ngıÈi h°ng v®i Ωi chÏ Tr°ng (tˆc l° chÏ t◊nh NghŒ bµy giÈ) bøn Ωem 20 t≈n kiŒn nhi ra Ω‹n Í ΩŸa ph∫n l°ng TriÀu Kh∏u (thuÊc phð Hıng NguyŒn, l° phð sÍ t≠i t◊nh NghŒ) Ωà b∞t

Khi thuyÀn Ωi ngang, ·ng chøo xu„ng con ra Ωünh ch÷m v° b∞t s‚ng c® b‡n lüi bu·n Ωem vÀ giam Í l°ng Nam Kim (thuÊc huyŒn Nam á°n t◊nh NghŒ), chœnh l° l°ng cða vÏ ·ng Dπn h‡ vÀ, ·ng hiÃu dÚ r±ng : Ta b∞t cüc ngıÁi cÒng l° mÊt viŒc c˙c ch≤ng Ω¨, v÷ hiŒn nay nghÿa binh thi∆u tiÀn ho≠t ΩÊng, c∑n c‹ cüc ngıÁi giÓp ΩÎ nhiÀu œt V∫y cüc ngıÁi vi∆t thı vÀ cho gia nhµn, h≠n trong mÊt thüng Ωem tiÀn l≠i chuÊc th÷ ta tha vÀ

Trong mÊt thüng, ngıÈi nh° b‡n kia Ωem tiÀn Ω∆n chuÊc, ·ng tha vÀ c® çng thu ΩıÏc

6000 Ω„ng b≠c

çng b∞t c‹c b‡n h°ng v®i l∂y ΩıÏc 6000 Ω„ng b≠c, c‹ mÊt ch dÚng tµm sµu l∞m, kh‰ l∞m, l° c‚t l∂y tiÀn Ωà ΩÓc sÓng V÷ th∆, sau khi Ω¨ l∂y ΩıÏc m‹n tiÀn r„i th÷ ·ng Ωi t÷m thÏ T÷m ΩıÏc b‡n thÏ, nhıng b®o h‡ l≈n nÓi l°m viŒc cho m÷nh, l° k¿ cıËp, th÷ cÒng l° viŒc kh‹ khØn, cho n≈n ·ng l≠i ph®i giÍ l‚i cÒ ra, l° cüch b∞t c‹c çng t˙ Ωem m∂y chÚc t≈n kiŒn nhi,

vÀ hai l°ng Trung LıÁng v° Vµn Trung (thuÊc huyŒn Can LÊc, t◊nh H° Tÿnh), l° hai l°ng l°m nghÀ thÏ røn, b∞t h∆t bao nhi≈u thÏ røn trong l°ng ∂y dπn vÀ LŒ áÊng, Í trong mÊt khu r˜ng sµu Ωà ΩÓc sÓng áÓc trong mÊt thüng trÈi, ΩıÏc 200 kh∏u sÓng h≠t n‰ cða ta, thˆ sÓng ph®i nh„i thu‚c Í ‚ng sÓng, r„i ch c› müy Ωà h≠t n‰, hÕ nh∫n con c› müy c‹ l¯a b∫t ra th÷ Ω≠n mËi ch≠y Cüi mÚc Ωœch cða ·ng Ω∆n Ω‹ Ω¨ Ω≠t ΩıÏc mÊt œt

LÓc b∂y giÈ, quµn giËi th÷ ·ng Ω¨ c‹ 200 kh∏u sÓng mËi ΩÓc, tıËng tü th÷ c‹ nhı cüc

lœnh ∂y, ·ng chia l°m hai Ωo°n : mÊt Ωo°n l° lœnh sĨng; sĨng bao giÈ cỊng n≠p Ω≠n s≥n; nhıng hÕ lĨc lµm tr∫n, th÷ 100 kh∏u sĨng b∞n mÊt hiŒp trıËc, xong r„i n≠p Ω≠n th÷ l≠i Ω∆n

100 kh∏u khüc b∞n mÊt hiŒp sau, cˆ luµn phi≈n nhı th∆, th°nh ra khi Ωünh tr∫n, lĨc n°o cỊng c‹ ti∆ng sĨng n‰ li≈n thanh, khi∆n cho ΩŸch quµn kh·ng bi∆t nghÿa binh nhiÀu sĨng hay œt ∂y, Cao Th∞ng dƠng binh c‹ cÁ mıu Ω≠i khüi nhı th∆

SĨng c‹, quµn c‹, tıËng c‹, l° lĨc thanh th∆ cða ·ng Ω¨ hÁi to, Ωi Ω∆n Ωµu cỊng c‹ œt ngıÈi ΩŸch l≠i Giü ·ng ph®i l° ngıÈi t∑m thıÈng, ch◊ lo khi∆t thµn ∏n ΩÊn kh·ng chŸu th∑n phÚc ngıÈi Phüp, nhı b‡n áiÀn Ho°nh ng°y xıa cƠng 3000 t¯ sÿ Í ch‚n h®i t∑n kh·ng chŸu th∑n phÚc nh° Hün, th÷ khœ giËi ∂y, binh l˙c ∂y, nay Ω‹ng nĨi n°y, mai qua r˜ng khüc, nay cıËp l°ng n‡, mai cıËp l°ng kia, Ωà l∂y lıÁng Øn, cˆ nhı th∆ m¨i cỊng c‹ thà tung ho°nh Í trong ch‚n nĨi H„ng s·ng Lam ΩıÏc tr‡n ΩÈi m¨n ki∆p, l°m mÊt ngıÈi lÚc lµm anh hƠng, ai Ωünh gi¬p cỊng kh‹

Nhıng m° cüi chœ khœ cða ·ng to çng c›n nghÿ Ω∆n vua, Ω∆n nıËc, Ω∆n anh em Ω„ng lo≠i, Ω∆n chð tıËng cỊ l° cÚ Phan; n‹i t‹m l≠i, chœ khœ cða ·ng l° l°m th∆ n°o cho “nıËc Nam ngıÈi Nam”, cho n≈n ·ng kh·ng l∂y khœ giËi Ω‹, tıËng sÿ Ω‹, l°m t˙ tĨc, m° mu‚n cho khœ giËi c›n m≠nh hÁn, tıËng sÿ c›n Ω·ng hÁn n˘a

çng l° mÊt ngıÈi bi∆t lıÏng sˆc m÷nh, l≠i c‹ tœnh qu® quy∆t çng t˙ bi∆t r±ng sˆc quµn cða m÷nh, sˆc sĨng cða m÷nh c›n y∆u quü ch˜ng, Øn cıËp th÷ ΩıÏc, Ωünh vËi quµn Phüp chıa ΩıÏc, cho n≈n Ω≈m ng°y thıÈng lo gµy d˙ng th∆ n°o cho th˙c l˙c cða m÷nh to l≈n B∂y giÈ, v∂n ΩÀ lıÁng th˙c ch≤ng ph®i lo n˘a, v÷ oai danh ·ng lĨc ∂y to, dµn gian quanh miÀn Ω¨

sÏ, ·ng mu‚n bao nhi≈u g≠o, bao nhi≈u tiÀn, ch◊ vi∆t gi∂y Ωi cüc chð nh° gi°u, khi∆n h‡ t˙ ph®i Ωem tiÀn g≠o l≠i nÊp, kh·ng m∂y khi ph®i dƠng vfl l˙c

Song c›n mÊt khi∆n cho ·ng lo nghÿ nh∂t, l° v∂n ΩÀ khœ giËi kiÃu Phüp

çng Ω¨ t˜ng bfi Øn qu≈n ngð, n±m nghÿ Ω∆n mÊt thüng trÈi, bØn khoØn vÀ v∂n ΩÀ kh‹ khØn n°y : ᨠl°m th÷ t∂t ph®i l°m to, m° nh˘ng kiÃu sĨng cða ta, l° kiÃu sĨng Øn m°y th∆ n°y, n°o chƠi sĨng, n°o n≠p thu‚c m∂t c·ng phu v° thÈi giÈ nhiÀu l∞m, l°m sao ΩŸch l≠i ΩıÏc quµn Phüp c‹ mu‚n Ωünh vËi h‡, t∂t ph®i c‹ khœ giËi nhı h‡ mËi ΩıÏc

çng nghÿ r±ng l°m theo nhı kiÃu sĨng Phüp cỊng ch≤ng kh‹ khØn g÷, tuy m÷nh kh·ng c‹ t°i süng t≠o, nhıng c‹ t°i b∞t chıËc ΩıÏc th˜a, v÷ th∆ ·ng nghÿ mıu k∆ l°m sao cho c‹ mÊt kh∏u sĨng Phüp ΩÃ Øn c∞p kiÃu

L°m th∆ n°o l∂y ΩıÏc mÊt kh∏u sĨng Phüp Ωà Øn c∞p kiÃu ? Kh‹ quü ! B®o r±ng mua ΩıÏc, nhıng ΩıÈng sü ph∑n th÷ m∞c ngh¡n, ph∑n th÷ xa x·i, Ωi Ωµu m° mua B®o r±ng Ωünh mÊt Ω„n n°o g∑n Ω‹ Ωà cıËp l∂y mÊt kh∏u vÀ, nhıng Ω„n n°o cỊng gi˘ g÷n nhi≈m nh¥t, Ωünh Ω¨ ch∞c g÷ l∂y n‰i Ch n°y, ·ng suy nghÿ g∑n mu‚n hỉo gan nüt ruÊt, m° kh·ng bi∆t l°m th∆ n°o çng vπn n‹i r±ng : HÕ ai t÷m ΩıÏc cho ta mÊt kh∏u sĨng kiÃu Phüp, th÷ ta thıÍng cho 1000 Ω„ng b≠c Ai l∂y ΩıÏc ? Nhıng m° ngıÈi c‹ chœ khœ thıÈng ΩıÏc trÈi giĨp ΩỴ

Th∫t th∆, trong khi ·ng Ωang nghÿ qu∏n nghÿ quanh nghÿ Ω∆n cüch mua, nghÿ Ω∆n cüch cıËp, nghÿ m¨i chıa bi∆t l°m th∆ n°o, th÷ chÏt c‹ t≈n lœnh v°o b∏m r±ng : c‹ mÊt ngıÈi l≠ m¥t, xin v°o y∆t ki∆n ΩÃ b∏m c‹ viŒc cÁ m∫t

çng cho v°o ∂y l° ngıÈi Ωem kiÃu sĨng Phüp l≠i cho ·ng

Binh gia n‹i : “Mıu s˙ t≠i nhµn, th°nh s˙ t≠i thi≈n”, e c‹ l¡ ph®i

Cao Th∞ng mu‚n ki∆m mÊt kh∏u sĨng cða Phüp ΩÃ b∞t chıËc ch∆ t≠o, nhıng Ωang lo nghÿ ao ıËc kh·ng bi∆t l∂y Í Ωµu c‹ mÊt kh∏u sĨng Phüp ΩÃ l°m kiÃu bµy giÈ, bÂng dıng trÈi xui khi∆n mÊt ngıÈi khüch l≠ m¥t tËi ngay gi˘a quµn m·n giĨp cho ·ng ΩıÏc nhı nguyŒn

NgıÈi l≠ m¥t v· b∏m r±ng :

— Nghe n‹i c‹ lŒnh cða tıËng quµn truyÀn ra : hÕ ai l∂y ΩıÏc mÊt kh∏u sĨng Phüp Ωem nÊp, th÷ s¡ ΩıÏc tr‡ng thıÍng 1000 Ω„ng b≠c N∆u bµy giÈ t·i l∂y dµng cho tıËng quµn,

kh·ng nh˘ng mÊt kh∏u sÓng Phüp, m° tËi 15 kh∏u l∫n, th÷ tıËng quµn thıÍng cho bao nhi≈u ?

Cao Th∞ng m˜ng l∞m :

— Th·i, th∆ th÷ trong tr≠i ta bao nhi≈u tiÀn b≠c, ta cho nh° ngıÁi l∂y h∆t

Th∫t ra lÓc b∂y giÈ, ·ng cÒng Ω¨ c‹ mÊt v°i v≠n b≠c Í trong quµn

NgıÈi l≠ m¥t xin truyÀn cho t® h˘u lui ra ngo°i, r„i m∫t b∏m diŒu k∆ Tæ ra y c‹ mÊt ngıÈi b° con Ωi lœnh t∫p Í t◊nh NghŒ An mËi vi∆t thı vÀ nh° n‹i r±ng : tËi ng°y mai Ωµy c‹ hai vi≈n quan binh Í t◊nh th°nh NghŒ An dπn 14 t≈n lœnh t∫p chÍ m∂y h›m b≠c l≈n Ω„n Ph‚ (thuÊc h≠t HıÁng SÁn) Ωà phüt lıÁng cho binh lœnh L¡ t˙ nhi≈n toün lœnh ∂y c‹ sÓng á‹ l° mÊt cÁ hÊi trÈi giÓp cho tıËng quµn V∫y tıËng quµn n≈n s∞p Ω¥t cho nghÿa binh mai phÚc Í gi˘a ΩıÈng, Ωünh toün lœnh t∫p m° cıËp l∂y sÓng cða h‡ l° ΩıÏc ngay, n°o c‹ kh‹ g÷ ?

Cao Th∞ng ΩıÏc tin cÁ m∫t n°y, h∆t sˆc m˜ng rÎ, Ωıa tay l≈n trün v° n‹i :

— Th∫t l° trÈi giÓp ta phen n°y !

Tˆc thÈi, mÊt m¥t Cao Th∞ng c∑m gi˘ ngıÈi khüch l≠ m¥t h®o tµm Ω‹ Í l≠i trong dinh chÁi, mÊt m¥t hÊi chı tıËng l≠i ΩÃ thıÁng nghŸ cüch cıËp sÓng

çng th÷ quy∆t k∆ l° kæo h∆t quµn m÷nh ra Ω‹n ΩıÈng liÀu Ωünh l∂y mÊt tr∫n t¯ chi∆n Nhıng ·ng Cao á≠t v˜a khoüt tay v˜a n‹i :

— Kh·ng n≈n ! Anh tœnh k∆ l°m nhı v∫y l° Ωem c® nghÿa binh v° b®n thµn anh v°o ch hiÃm nguy t‰n h≠i m° ch∞c l° kh·ng xong viŒc Quµn tı chıa ph®i l° quµn thiŒn chi∆n, v® l≠i thˆ sÓng cÒ k˛ cða m÷nh bµy giÈ c›n l·i th·i quü, Ω≠n b∞n ra n‰ kh·ng m≠nh, Ωi kh·ng

xa, t·i tıÍng ng°y nay n∆u quµn ta Ωem to°n l˙c ra Ωünh nhau ΩıÈng trıÈng cÒng sÏ kh·ng ΩŸch l≠i vËi 15 kh∏u sÓng kia V∫y th÷ kh·ng nh˘ng ta l°m Ω¨ ch≤ng th°nh c·ng m° l≠i c›n mang h≠i Ω∆n thanh th∆ cða quµn ta lÓc ban Ω∑u n˘a Theo ngu ˚ cða em, viŒc n°y ta ph®i dÔng mıu th÷ hÁn, quy∆t kh·ng n≈n dÔng l˙c Em xin dµng k∆ “Xu∂t k¸ b∂t ˚ c·ng k¸ v· bŸ” anh nghÿ sao ?

Cao Th∞ng suy nghÿ mÊt lüt, g∫t Ω∑u khen ph®i

Nguy≈n l° con ΩıÈng t˜ t◊nh NghŒ An Ωi l≈n Ω„n Ph‚ (ch Ω‹ l° l°ng Ph‚ Chµu, chœnh l° huyŒn lˇ HıÁng SÁn Ω‹ng bµy giÈ, thuÊc vÀ t◊nh H° Tÿnh) c‹ nhiÀu ch¥n ph®i Ωi xuy≈n qua nÓi r˜ng r∫m r÷, hiÃm trÍ Gi˘a ΩıÈng c‹ mÊt h›n nÓi tr‡c ch∫n ngang, kh·ng c‹ cµy c‚i n°o r∫m v° to, ch◊ m‡c to°n l° lau s∫y r∂t cao, chœnh gi˘a c‹ mÊt con ΩıÈng ΩÊc Ω≠o çng Cao á≠t hi∆n k∆ r±ng ch◊ n≈n l˙a ch‡n m∂y chÚc trüng sÿ, c∑m Ωo®n Ωao mai phÚc Í hai b≈n r˜ng lau s∫y, chÈ khi n°o toün lœnh t∫p kia nghÕu nghŒn Ωi qua, th÷ ta n‰ mÊt ti∆ng phüo l°m hiŒu, r„i hai b≈n trüng sÿ nh®y b‰ ra, xu∂t k¸ b∂t ˚ m° Ωünh, t∂t ΩıÏc to°n th∞ng

Cao Th∞ng y k∆, v° mu‚n b®n thµn l°m viŒc kh‹ khØn n°y, cho n≈n tˆc kh∞c x∆p Ω¥t c·ng viŒc ΩÃ ng°y mai chœnh ·ng thµn dπn c® b‡n Cao á≠t, Cao N˘u, NguyÕn Ni≈n cÔng hai mıÁi t≈n quµn c®m t¯, nai nŸt g‡n g°ng, c∑m Ωo®n Ωao ra mai phÚc t≠i Ω‹

Qu® nhi≈n, x∆ chiÀu h·m ∂y, mÊt toün g„m hai vi≈n quan Phüp v° 15 t≈n lœnh t∫p mang sÓng v° khi≈ng h›m b≠c, kæo nhau Ωi ngang qua r˜ng s∫y Ω¨ n‹i tr≈n BÍi con ΩıÈng ΩÊc Ω≠o nhfi h¬p, h‡ ph®i Ωi h°ng mÊt, l¿ t¿ t˜ng ngıÈi, trong trœ kh·ng ngÈ Ωµu gi˘a b¨i lau s∫y n°y m° c‹ s˙ b∂t tr∞c

Ti∆ng gi°y Ωi c„m cÊp Ω°ng xa, Ωð l°m d∂u hiŒu ΩÃ büo tin cho phÚc binh hay trıËc TËi ch˜ng h‡ Ωi v°o gi˘a kho®ng nghÿa binh mai phÚc, Cao Th∞ng n‰i phüo l≈n l°m hiŒu, trüng sÿ mai phÚc hai b≈n nh®y ra, miŒng v˜a h› hæt, tay v˜a khoa Ωao, cˆ mÂi ngıÈi nh∞m ngay mÊt k¿ b≈n nghŸch m° chæm tung ho°nh lo≠n Ω® TÊi nghiŒp cho hai vi≈n tiÃu tıËng Phüp v° 15 chÓ lœnh t∫p ΩÀu bŸ chæm ng¨ h∆t, kh·ng s‹t mÊt ngıÈi n°o, kh·ng ai kŸp trÍ tay V÷ h‡ Ωang Ωi ΩıÈng mŒt nh‡c, l¿ loi, bÂng dıng bŸ chæm mÊt cüch th÷nh l÷nh nhı th∆, l°m sao kh·ng ch∆t

Th∆ l° Cao Th∞ng l∂y ΩıÏc 17 kh∏u sÓng, trong Ω‹ c‹ hai kh∏u sÓng kiÃu hai l›ng, v°

600 vi≈n Ω≠n, m∂y ng°n Ω„ng b≠c n˘a, m° phœa m÷nh kh·ng nhfi mÊt gi‡t müu, cÒng kh·ng nh‡c nh±n sˆc khfie bao nhi≈u

TrÍ vÀ sÁn tr≠i, ·ng mÈi ngıÈi khüch l≠ m¥t kia ΩÃ tr‡ng thıÍng Nhıng khüch n‹i r±ng :

— Th∂y tıËng quµn l°m viŒc nghÿa hiŒp, t·i vπn hµm mÊ, trÈi bøn xui khi∆n t·i Ωem l≠i

cÁ nghiŒp giÓp cho tıËng quµn ΩıÏc th°nh c·ng Ω‹ th·i T·i n°o c‹ c·ng cün g÷ m° thıÍng, v® l≠i t·i c‹ ph®i v÷ ham s‚ tiÀn thıÍng m° tËi Ωµy bao giÈ; h·m qua t·i hfii thıÍng bao nhi≈u l° n‹i chÁi v∫y m° S‚ tiÀn thıÍng n°y t·i xin Ωà l≠i tıËng quµn nu·i binh sÿ, ΩÓc khœ giËi, th∆ l° t·i m˜ng TrıËc khi t˜ biŒt t·i xin hi∆n tıËng quµn b‚n ch˘ “tiÀn Ω„ b®o tr‡ng”, xin ghi nhË cho Lu·n dŸp, c‹ mÊt bˆc thı kœn Ωµy, hÕ ng°y n°o cÚ Phan vÀ, th÷ phiÀn tıËng quµn tr÷nh cÚ giÓp t·i, ng°y nay h¨y khoan mÍ ra

Cao Th∞ng mu‚n hfii t≈n h‡, nhıng khüch cÒng kh·ng chŸu n‹i, ch◊ cıÈi nh≠t r„i Ωˆng d∫y vüi d°i mÊt vüi, ra Ωi NgıÈi n°y l° th∑n ti≈n chØng ? l° ∏n sÿ chØng ? l° hiŒp khüch chØng ? l° g÷ kh·ng ai bi∆t

ThuÍ giÈ Cao Th∞ng ch◊ ıËc mong c‹ mÊt kh∏u sÓng Phüp ΩÃ l°m kiÃu, nay Ω¨ ΩıÏc thfia m¨n s˙ m÷nh mong ıËc r„i v∫y Cao Th∞ng g‡i th≈m r∂t nhiÀu thÏ røn, r„i kæo l≈n nÓi sµu, b∞t Ω∑u c·ng viŒc ch∆ t≠o çng t˙ thüo mÊt kh∏u ra t˜ng m®nh, ΩÃ xem t˜ cÁ quan thıËc t∂t cho Ω∆n c·ng dÚng nhı th∆ n°o, r„i Ω≈m ng°y ·ng ng„i mÊt b≈n, Ω‚c thÓc b‡n thÏ røn, cˆ l∂y t˜ng m®nh Í sÓng Phüp, theo ΩÓng h÷nh thˆc d°i v∞n rÊng h¬p nhı th∆ n°o m° røn ΩÓc M∂y l∑n Ω∑u c›n hı hfing l·i th·i Nhıng hı hfing th÷ ·ng l≠i b∞t phü h∆t ra m° røn ΩÓc l≠i Røn Ωi ΩÓc l≠i m¨i mËi ΩıÏc

C·ng viŒc ΩÓc sÓng n°y l°m lu·n trong m∂y thüng r›ng r¨, ΩıÏc c® th®y 350 kh∏u sÓng gi‚ng y sÓng Phüp Duy c‹ thu‚c Ω≠n th÷ c›n ph®i dÔng thu‚c ta

Ta n≈n bi∆t Cao Th∞ng røn ΩÓc ΩıÏc 350 kh∏u kiÃu Phüp, th∫t c‹ c·ng phu kh‹ khØn

to lËn b±ng røn ΩÓc m∂y mıÁi v≠n kh∏u Th∫t th∆, lÓc b∂y giÈ ·ng ta ch◊ l° mÊt Ωüm gi¥c cfi, ph®i l∏n lÓt Í trong nÓi bi∆c r˜ng xanh, n°o Ω¨ düm ra m¥t chün chıÈng, v∫y th÷ l∂y Ωµu ΩıÏc s∞t, l∂y Ωµu ΩıÏc Ω„ng, l≠i l∂y Ωµu ΩıÏc müy m° ΩÓc, l∂y Ωµu ΩıÏc thu‚c n‰ ΩÃ m° ch∆

ra Ω≠n Th∆ m° ·ng l°m ΩıÏc Ωð c®, l° nhÈ ·ng c‹ trœ x®o cÁ mıu v° c‹ nghŸ l˙c nhπn n≠i l∞m RuÊt g° trong sÓng, th÷ ·ng dÚng cµy g‡ng dÔ u‚n l≠i m° l°m; s∞t th÷ ·ng cho ngıÈi Ωi kh∞p cüc chÏ v° cüc miÀn nh° qu≈, mua nh˘ng m‹ng l˜a, m‹ng ng˙a, cüc thˆ s∞t vÚn, v° nh˘ng c°y hı cu‚c bÃ, cða cüc nh° n·ng, Ωem vÀ Ω∫p ra m° røn; c›n b÷ Ω≠n th÷ ·ng g‹p nh¥t nh˘ng mµm Ω„ng, n„i Ω„ng, Ω∫p gi¬p ra th∫t mfing r„i cu‚n l≠i SÏ thi∆u nh˘ng nguy≈n liŒu c∑n dÔng, n≈n ·ng h≠ lŒnh cho cüc dµn l°ng chung quanh, chia bËt nh˘ng Ω„ng Ω„ng trong nh° m÷nh cho nghÿa binh v° Ωem l≈n sÁn tr≠i nÊp Ωà l°m quµn giËi

∂y Ω‹, Cao Th∞ng ch◊ nhÈ c‹ nh˘ng t°i liŒu g‹p nh¥t nhı th∆, m° røn ΩÓc ΩıÏc sÓng Ω≠n h≤n hoi, th◊ chung ch◊ dÔng sˆc ngıÈi, kh·ng c‹ müy m‹c g÷ h∆t

TËi Ωµy, kh·ng nh˘ng sÓng cÒ v° sÓng mËi Ω¨ ΩıÏc hÁn 500 kh∏u, m° lıÁng tiÀn cÒng d„i d°o, v° s‚ quµn lœnh mÊ th≈m cÒng tØng l≈n Ω∆n g∑n 1000 ngıÈi Cao Th∞ng t˙ bi∆t lÓc n°y m÷nh Ω¨ c‹ g‚c hÁi v˘ng, tˆc l° c‹ cÁ sÍ Ωà t∂n phüt m¨i l≈n v° c‹ thà b∞t Ω∑u mıu tœnh viŒc lËn Nhıng ph®i c‹ ngıÈi danh v‡ng oai quyÀn Ωà l°m chð, c∑m quµn mËi ΩıÏc

NgıÈi Ω‹ ΩıÁng thÈi, c›n ai hÁn l° ·ng chð tıËng cÒ hiŒn Ωang lıu l≠c ∏n cı ngo°i B∞c:

∂y l° Phan á÷nh PhÔng

Cao Th∞ng bøn sai ngıÈi tµm phÓc ra B∞c H° rıËc cÚ Phan vÀ

Phong tr°o vfl l˙c ph®n Ω‚i Í ba t◊nh NghŒ An, H° Tÿnh, Qu®ng B÷nh Ω¨ tŸch mŸch œt lµu, giÈ l≠i n‰i l≈n ΩÔng ΩÔng, v° kæo d°i ra ΩıÏc m∂y nØm n˘a L∑n n°y c‹ t‰ chˆc, c‹ khœ giËi, c‹ k˝ lu∫t, c‹ oai danh, chœnh c‹ ngıÈi Phüp th≤ng ngay Ω¨ nh÷n nh∫n s˙ th∫t nhı th∆

MÊt vfl quan Phüp d˙ cuÊc Ωünh gi¬p Í NghŒ Tÿnh h„i b∂y giÈ l° á≠i Óy Gosselin, vÀ sau vi∆t ra cu‚n süch c‹ giü trŸ t˙a l° “NıËc Nam” trang 313, c‹ Ωo≠n n‹i vÀ Phan á÷nh PhÔng Ω≠i khüi nhı v∑y :

— CuÊc bi∆n lo≠n cða Phan á÷nh PhÔng c∑m Ω∑u tr°n lan r∂t mau v° c‹ thanh th∆ lËn Sünh l≠i nh˘ng Ωüm ph®n Ω‚i n‰i l≈n vÀ trıËc kh·ng th∂m v°o Ωµu

Nhıng v÷ phıÁng lıÏc cai trŸ, v® l≠i cÒng kh·ng mu‚n l°m x·n xao kinh h¨i dı lu∫n b≈n Phüp, cho n≈n Í Ωµy ngıÈi ta rün gi∂u nh¬m ΩıÏc ch˜ng n°o c°ng hay, kh·ng n‹i rfl cho b≈n Phüp bi∆t

LÓc Ω‹, ngıÈi chð tıËng c∑m Ω∑u c® 4 t◊nh miÀn B∞c Trung n‰i l≈n Ωünh l≠i binh ta, chˆng tfi ra mÊt ngıÈi c‹ t°i nØng t‰ chˆc l≠ lÔng : l≠i th≈m ·ng ta c‹ cüi ΩŸa vŸ Ω∫u á÷nh nguy≈n, th°nh ra nhµn dµn quy phÚc h∆t th®y, v÷ dµn n°y v‚n tr‡ng h‡c v∂n v° kœnh mÊ danh nho

Tæ ra t˜ trıËc tËi Ωµy chÓng ta kh·ng hay Phan á÷nh PhÔng bi∆t s∞p Ω¥t t∫p røn quµn lœnh theo nhı k˝ lu∫t v° binh phüp Ñu chµu; cho n≈n quµn lœnh m¥c y phÚc gi‚ng hŒt mÊt thˆ vËi lœnh t∫p b®n xˆ cða ta, l≠i mang khœ giËi l° sÓng kiÃu 1874 do ·ng bœ m∫t ch∆ t≠o l∂y r∂t nhiÀu, nhıng ch∆ t≠o Í ch n°o kh·ng ai bi∆t, tËi nay chÓng ta ch≤ng hÀ t÷m ra

T·i c‹ Ωem nhiÀu kh∏u sÓng Ω‹ vÀ t∫n b≈n Phüp; xem n‹ gi‚ng Ωð m‡i v¿ nhı sÓng cða cüc xıÍng binh khœ nıËc ta ch∆ t≠o, Ω∆n nÂi t·i Ωıa cho cüc quan binh phüo thð ta xem, cüc

·ng ph®i s¯ng s‚t l≠ lÔng, ch◊ hiÀm v÷ n‹ khüc vËi kiÃu sÓng ta c‹ hai ch n°y th·i : ruÊt g° kh·ng Ωð sˆc m≠nh v° trong l›ng sÓng kh·ng c‹ x¿ r¨nh, v÷ Ω‹ m° Ω≠n b∞n ra kh·ng xa, kh·ng m≠nh Tuy v∫y m¥c d∑u, nh˘ng sÓng Ω‹ Ω¨ t˜ng b∞n ch∆t œt nhiÀu lœnh kh‚ xanh, cai ΩÊi Phüp v° lœnh t∫p, v÷ th∫t ra lÓc b∂y giÈ ch◊ c‹ lœnh kh‚ xanh ra x·ng pha Ωünh gi¬p Ωüm lo≠n n°y, ta ph®i n‹i r±ng lœnh ∂y Ω¨ xu∂t l˙c v° th°nh c·ng mÊt cüch v¿ vang

Ta xem á≠i Óy Gosselin Ω¨ t˜ng mÚc kœch v° ph®i nh÷n nh∫n s˙ th∫t nhı th∆, Ωð bi∆t ΩıÁng thÈi nghÿa binh cÚ Phan c∑m Ω∑u kh·ng ph®i gi¥c cfi, hay cuÊc ph®n Ω‚i t∑m thıÈng K¸ th∫t c‹ t‰ chˆc, c‹ khœ giËi, c‹ l˙c lıÏng œt nhiÀu, ta n≈n bi∆t nh˘ng th°nh tœch ∂y do mÊt tay lıÏc thao k¸ x®o cða thıÏng tıËng quµn Cao Th∞ng

9) Í B∞c vÀ

Sau lÓc l°ng á·ng Thüi bŸ phü, Phan ph®i kæo t°n quµn l≈n Ω‹ng Í hai h≠t HıÁng SÁn, HıÁng Kh≈; l≠i sau lÓc Í HıÁng SÁn, HıÁng Kh≈ th∂t b≠i n˘a, cÚ ch≠y ra ngo°i B∞c, c‹ nhiÀu ngıÈi cho th∆ l° viŒc lËn hı hfing tan t°nh m∂t r„i CÚ ch≠y, th∆ l° cuÊc ph®n Ω‚i ti≈u h∆t !

Nhıng m° n‹ chıa ti≈u h∆t Ωµu

S˙ th∫t, trıËc khi bıËc chµn l≈n ΩıÈng ra Ωi B∞c h°, Phan c‹ ΩŸnh s≥n hai cüi chð ki∆n, hai cüi cÁ mıu, th∆ n°o r„i cÒng th˙c h°nh ΩıÏc mÊt Ho¥c l° hiŒu triŒu anh em kiŒn nhi chœ sÿ Í B∞c h° n‰i l≈n Ωà gµy n≈n thinh th∆ tıÁng ˆng vËi cÚ Í Ω°ng trong v° chia bËt cüi m¨nh l˙c cða binh lœnh B®o hÊ Ωi; ho¥c l° tr·ng mong tin c∫y mÊt ngıÈi anh t°i ΩıÏc cÚ thanh nh¨n l° Cao Th∞ng tıËng quµn, Í nh° c‹ thà gom g‹p sˆc t°n, r„i l≠i Ωünh tr‚ng mÍ

cÈ, qu∫t cıÈng phen n˘a

V® chØng, c‹ xæt k˛ cüi t÷nh th∆ cða cÚ h„i b∂y giÈ, mËi bi∆t l° kh·ng thà kh·ng thua, Ω¨ thua kh·ng thà kh·ng ch≠y, Ω¨ ch≠y kh·ng thà kh·ng ra B∞c

Song, trıËc khi mu‚n xæt ra nh˘ng cüi nguy≈n do n°y v÷ Ωµu, t·i tıÍng chÓng ta h¨y n≈n nh÷n bi∆t cüi tµm tœch cða cÚ Phan mÊt chÓt Ω¨, v÷ cÚ trıËc kia v‚n l° ngıÈi chð h›a kia, th∆ sao vÀ sau l≠i trÍ ra mÊt ngıÈi khüc h≤n : liÀu gan ra m¥t ch‚ng c˙ vËi ngıÈi Phüp tËi cÔng ?

Th∫t v∫y, cÚ l° ngıÈi hiÃu bi∆t thÈi th∆, kh·ng ph®i nhı h≠ng nh° nho hð l∫u c‚ ch∂p

Í Ω„ng thÈi, Ω≠i khüi nhı Vfl Ph≠m Kh®i l° tüc gi® b°i lu∫n “BiŒn di” ch≤ng h≠n

Ta xem h„i nØm 1877, cÚ l° mÊt th∑y c¯ nhµn v· kinh thi á÷nh, chœnh vua T˙ áˆc ra Ω∑u b°i thi á÷nh Ω‚i, c‹ Ωo≠n hfii vÀ thi≈n h≠ Ω≠i th∆ nhı v∑y : “Cüc nıËc Thüi tµy h‡ l°m th∆ n°o m° nıËc h‡ mÂi ng°y mÊt th≈m hıng vıÏng phÓ cıÈng ?” TËi mÊt Ωo≠n khüc, ng°i hfii vÀ qu‚c gia Ω≠i s˙ lÓc b∂y giÈ : “NıËc PhÓ—l¨ng—sa v‚n l° mÊt nıËc tr‡ng tœn nghÿa, cho n≈n Ωem tr® l≠i ta b‚n t◊nh B∞c k¸ m° An NghiŒp (Francis Garnier) Ω¨ l∂y h„i nØm 1873, c›n süu t◊nh trong Nam k¸, ph®i chi PhÓ—l¨ng—sa cÒng Ωem tr® n‚t cho ta, r„i hai nıËc l≠i giao h®o bu·n bün vËi nhau kh·ng hay hÁn ı ? Nhıng v÷ l¡ g÷ nıËc PhÓ—l¨ng—sa vπn l∑n khµn chıa chŸu tr® l≠i, v° nay n∆u nhı nıËc ta mu‚n thµu phÚc 6 t◊nh Nam k¸ l≠i th÷ n≈n l°m th∆ n°o ?

Trong b°i á÷nh Ω‚i cða Phan vi∆t h„i Ω‹, Ω¨ b°n xa xæt rÊng vÀ nguy≈n nhµn cıÈng thŸnh cða cüc nıËc Thüi tµy, v÷ h‡ v‚n c‹ th·ng minh vÚ th˙c, l≠i bi∆t tr‡ng khoa h‡c th˙c t∆, cho n≈n nh∂t thi∆t viŒc g÷ cÒng xæt cho c≠n l¡, l°m cho tËi nÁi, kh·ng chŸu h„ Ω„ bi∆ng nhüc nhı m÷nh CÚ l≠i Ωem nıËc Nh∫t B®n Í phıÁng á·ng m÷nh ra l°m chˆng; v÷ Nh∫t sËm bi∆t duy tµn t˙ cıÈng, th°nh ra h‡ c‹ cÁ ch∞c ch∞n mÊt mai sünh vai n‚i g‹t ΩıÏc vËi cüc nıËc Ñu chµu

Ta n≈n bi∆t h„i cÚ Phan n‹i Ωµy, Nh∫t B®n Ω¨ b∞t Ω∑u c·ng cuÊc duy tµn ΩıÏc mıÈi nØm r„i

Xem v∫y, th÷ ra Ωang lÓc sÿ phu nıËc nh° c›n Ωang say m≈ ch÷m Ω∞m Í gi˘a cüi ngu„n h‡c v∂n t˜ chıÁng hð l∫u c‚ ch∂p, m° cÚ Phan Ω¨ hiÃu bi∆t Ω≠i khüi vÀ t÷nh th∆ thi≈n h≠ nhı th∆, Ωµu ph®i l° ngıÈi kh·ng thˆc thÈi ?

C›n cµu hfii thˆ hai th÷ cÚ tr® lÈi r±ng : “S˙ th∆ B∞c k¸ v° Nam k¸ khüc nhau NgıÈi PhÓ—l¨ng—sa ph®i tr® b‚n t◊nh B∞c k¸, v÷ t˙ h‡ Ω¨ trüi vËi ΩiÀu ıËc m° l∂y bıËng cða ta C›n nhı süu t◊nh Nam k¸ th÷ Ω¨ c‹ ΩiÀu ıËc triÀu Ω÷nh k˚ nhıÈng cho h‡, cho n≈n h‡ c›n l∑n khµn ki∆m cË m° kh·ng tr®, l° v÷ c‹ hai l¡ : mÊt l° ΩÃ cho v˘ng v°ng h›a ıËc Í gi˘a hai qu‚c gia, v÷ nıËc PhÓ—l¨ng—sa cÔng ta, tuy c‹ t÷nh cÒ nghÿa xıa m¥c l›ng, nhıng m° ng°y nay h‡ bØng qua mu·n ng°n d¥m tËi Ωµy, bu‰i Ω∑u chıa tin ΩıÏc t∂m l›ng ta chµn gi® th∆

n°o, th°nh ra h‡ c›n ph®i gi˘ l∂y Ω∂t Ωai Ω¨ nhıÈng, ΩÃ cho m≠nh cüi th∆ l˙c ΩŸa vŸ cða h‡, v° ΩÃ l°m cØn cˆ cho cuÊc h›a vËi ta Hai l° süu t◊nh Ω°ng trong v‚n l° nÁi Ω∂t ruÊng t‚t, th‹c lÓa nhiÀu, høn chi h‡ c‹ l›ng ham ti∆c kh·ng tr® Nay mu‚n thµu phÚc l≠i, th÷ ΩiÀu c∑n trıËc h∆t xin triÀu Ω÷nh bfi h≤n t∂m l›ng ngÈ v˙c Ωi Ng°y xıa Kh‰ng T¯ l°m tıËng nıËc

LÂ, m° nıËc TÀ Ωem nh˘ng Ω∂t ruÊng Ω¨ xµm chi∆m tr® l≠i cho nıËc LÂ, ch◊ v÷ ng°y l∂y l›ng chœ th°nh Ω‚i Ω¨i, khi∆n cho c®m ΩÊng ΩıÏc nıËc TÀ v∫y Th∆ th÷ s˙ th∆ nıËc nh° ng°y nay, triÀu Ω÷nh cÒng n≈n l∂y l›ng chœ th°nh m° Ω‚i vËi nıËc PhÓ—l¨ng—sa th¯ coi V® l≠i, mu‚n l°m viŒc lËn, Ω˜ng thøm kà g÷ nh˘ng s˙ t‚n hai nho nhfi, c‹ v∫y mËi n≈n viŒc lËn ΩıÏc N∆u xem trong ˚ ngıÈi PhÓ—l¨ng—sa thiŒt l›ng ham lÏi kh·ng bu·ng, th÷ ta c‹ cüch l∂y m‹n lÏi khüc cho tıÁng ΩıÁng, x∂p x◊, m° xin Ω‰i chüc vËi h‡, vœ dÚ nhı l∂y thu∆ c¯a biÃn trao quyÀn cho h‡ m° Ω‰i l∂y Nam k¸, c‹ l¡ h‡ chŸu, ho¥c l° xin b„i kho®n th≈m nhiÀu cho h‡, r„i tr® l∑n h„i, cÒng l° mÊt cüch

Trong lÓc ai n∂y cÒng xui vua T˙ áˆc l∂y binh l˙c Ωà thµu phÚc süu t◊nh Nam k¸, m° trüi l≠i, cÚ Phan th÷ hi∆n k∆ ·n h›a v° c‹ phıÁng lıÏc nhı th∆, chˆng tfi ra cÚ l° ngıÈi chŸu h›a ngay t˜ ban Ω∑u, v‚n kh·ng c‹ ˚ g÷ sinh s˙ hay l° dÔng binh Ω‚i vËi ngıÈi Phüp v∫y á∆n lÓc cÚ l°m quan Í trong tr°o, ·ng T·n Th∂t Thuy∆t sinh s˙ nghŸch thÔ ch‚ng ch‡i ngıÈi Phüp lu·n, cÚ Phan cÒng kh·ng phÚ h‡a c®n ngØn hay n‹i g÷ tËi, nghÿa l° cÚ kh·ng mu‚n Ωˆng v°o phıÁng diŒn ∂y LŸa nhı sau khi Ω¨ bŸ cüch chˆc vÀ l°ng Í, ΩŸnh l∂y cüi thÓ ΩiÀn vi≈n l°m nÁi chung l¨o, kh·ng mu‚n quan tµm g÷ Ω∆n viŒc ΩÈi n˘a V÷ cÚ bi∆t r±ng : s˙ m∂t nıËc l° t≠i vua quan m÷nh dÍ, dµn chÓng m÷nh høn, s‚ ph∫n nıËc m÷nh Ω∆n lÓc ph®i bŸ h°nh ph≠t, v∫y th÷ cuÊc b®o hÊ l° do lŸch s¯ Ω¨ x∆p Ω¥t xong quüch Ωi r„i, m° cÒng c‹ thi≈n ˚ khi∆n v∫y, c›n cıÎng l°m g÷ n˘a CıÈng, l°m g÷ c‹ ngıÈi; cıÎng, l°m g÷ c‹ sˆc ?

CÚ vπn n‹i vËi cüc b≠n Ω„ng tµm r±ng : Ph®i chi h„i trıËc m° vua m÷nh cÒng bi∆t thÈi th∆, bi∆t lo l∞ng vÀ viŒc duy tµn nhı vua Minh trŸ nıËc Nh∫t B®n kia; b‡n quan l≠i m÷nh Ω˜ng c‹ ıÁn høn kh‚n n≠n quü, v° l≠i c‹ mÊt s‚ Ω·ng ngıÈi thˆc thÈi chœ sÿ nhı h≠ng NguyÕn TrıÈng TÊ, c‚ sˆc duy tµn bi∆n phüp, th÷ l°m g÷ Ω∆n nÂi m∂t nıËc

Nay nıËc Ω¨ m∂t r„i, ngıÈi ta trÍ l≠i Ω‰ tÊi cho Nho giüo, nhıng cÚ Phan n‹i kh·ng ph®i tÊi Í Nho giüo, m° t≠i nÁi ta h‡c Nho giüo kh·ng ph®i ΩıÈng Nho giüo g‚c Í nıËc T°u, m° chœnh nıËc T°u cÒng kh‚n Ω‚n, ta theo nıËc T°u cÒng Ω∞m Ωu‚i theo, l° v÷ m÷nh v° T°u ch◊ ·m ri∆t l∂y Nho giüo theo phüi Chµu t¯, c‚ ch∂p, b®o thð quü, th°nh ra tr÷ trŒ m° kh·ng ti∆n h‹a ΩıÏc á∆n lÓc ngıÈi Phüp qua l∂y Ω∂t n‡ phü th°nh kia lung tung, m° sÿ phu m÷nh c›n chıa t◊nh ngÊ Xem Nh∫t B®n kia, h‡ cÒng theo Nho giüo Ω‹ chˆ g÷, nhıng h‡ ΩıÏc lÏi hÁn, v÷ h‡ bi∆t cüi h‡c thuy∆t VıÁng DıÁng Minh ph®i tÔy thÈi bi∆n th‚ng; cho n≈n Ω∆n khi ti∆p xÓc vËi Tµy phıÁng mÊt chÓt, l° h‡ ΩÊng l›ng tri b◊ tri k˝ m° t˙ cıÈng t∂n h‹a ngay Bao nhi≈u triŒu ngıÈi ch◊ v÷ h‡c sai v° c‚ ch∂p hð b≠i, Ω¨ tæ nh°o xu‚ng c® r„i, dπu m÷nh cÚ c‹ chœ nµng d∫y, nhıng l∂y sˆc Ωµu m° nµng cho n‰i

Song le, cÚ kh·ng chŸu th∑n phÚc ngıÈi Phüp, l° v÷ cÚ Ω¨ chŸu ngıÈi Phüp vÀ vfl l˙c m° th·i, chˆ kh·ng mu‚n Ωem thµn ra cho s˙ “thay nh° Ω‰i chð” n‹ l°m lÚy ΩıÏc m÷nh, dÔ bi∆t l° c‹ œch ngay cho m÷nh cÒng v∫y CÚ ch◊ mu‚n t˙ cao t˙ khi∆t l∂y m÷nh m° th·i

Th∆ sao cÚ l≠i khÍi nghÿa

á‹ l≠i l° mÊt v∂n ΩÀ khüc

Ta xem nhı tr≈n kia Ω¨ n‹i, cÚ Phan th∫t l° ngıÈi c‹ chð ki∆n, v° tµm tœch cða cÚ Ω‚i vËi thÈi cuÊc b∂y giÈ, th∫t l° rfl r°ng l∞m, nhıng sau cÚ khÍi nghÿa l° v÷ c‹ hai cË

TrıËc l° v÷ c‹ m≠ng vua

Sau l° v÷ c‹ l›ng ngıÈi

Cüi g‚c luµn l˚ d˙ng nıËc cða ta ng°y xıa c‹ ba ΩiÀu c‚t t¯ : mÊt l° vua, hai l° th°y,

ba l° cha Ba ΩiÀu c‚t t¯ ∂y c‹ n¥ng nh¬ tr≈n dıËi khüc nhau : vua r„i mËi Ω∆n th°y, th°y r„i mËi Ω∆n cha Vua l° mÊt b∫c chœ Ω≠i chœ t·n, thay quyÀn TrÈi Ωà th‚ng trŸ chÓng sinh mu·n v∫t ᨠbi∆t c‹ TrÈi t∂t ph®i bi∆t c‹ vua á‚i vËi vua, hÕ ai l° ngıÈi l°m dµn, cÒng ph®i t·n sÔng, v÷ cho r±ng t∂c cfi ng‡n rau, mi∆ng cÁm manh üo, ΩÀu l° Án cða vua ban cho, mu‚n büo Ωüp l≠i cüi Án ∂y, t∂t ph®i t·n vua mËi ΩıÏc BÍi cüi quan niŒm ∂y, th°nh ra vua b®o g÷ t·i cÒng ph®i nghe Ai vµng m≠ng vua, th÷ l° nghÿa sÿ, l° trung th∑n, m‡i ngıÈi ΩÀu ph®i kœnh; ai trüi m≠ng vua th÷ l° ho≠n th∑n l° t¥c t¯, ngıÈi n°o cÒng c‹ quyÀn gi∆t ch∆t Ωi SÏi giµy lu·n l˚ v· thıÏng Ω‹ tr‹i nh˘ng ngıÈi g‡i l° “dµn” Ω¨ ch¥t, m° tr‹i nh˘ng ngıÈi g‡i l° “quan” l≠i c°ng ch¥t hÁn

V÷ sao ? V÷ quan Ω‚i vËi vua, c›n m∞c mÊt cüi Án n¥ng hÁn n˘a, l° vua cho cÁm, cho üo, cho ph∂n, cho son; mang cüi Án ∂y, tˆc l° mang mÊt m‹n nÏ r∂t to, kh·ng th∆ n°o tr‚n trünh m° kh·ng tr® ΩıÏc ᨠΩıÏc v°o h≠ng mang nÏ ph∂n son, cÁm üo cða vua, th÷ t∂t ph®i hiÃu cüi nghÿa “Vua lo, t·i nhÚc; vua nhÚc, t·i ch∆t” cho n≈n hÕ vua b®o t·i g÷ t·i cÒng ph®i nghe, tˆc l° Ωà tr® cüi kho®n nÏ ph∂n ∂y, son ∂y, cÁm ∂y, üo ∂y

Gi˘a ΩÈi cÚ Phan á÷nh PhÔng, nÀn quµn chð nıËc nh° Ωang cao, Ωang thŸnh, nh∂t ban nhµn dµn ai cÒng thÈ luµn l˚ t·n vua, cÚ kh·ng ΩıÏc kh·ng t·n; hu‚ng chi cÚ l≠i c›n mÊt t∑ng n¥ng hÁn cüc ngıÈi khüc, l° Í v°o mÊt b∫c ngıÈi tr®i m∂y ΩÈi chŸu Án ph∂n son cÁm üo cða vua, v∫y vua b®o ΩiÀu chi ph®i, cÚ kh·ng ΩıÏc kh·ng vµng m≠ng

Trong khi Ωang ng„i xem viŒc ΩÈi, c‹ ngıÈi Ω∆n g‡i b®o : “l°m !” m° ngıÈi ∂y l≠i l° ·ng vua m∂t th°nh, m∂t nıËc, Ωang ΩÊi gi‹ bÚi, nhu‚m tuy∆t sıÁng v∫y theo cüi nghÿa “Vua lo, t·i nhÚc; vua nhÚc, t·i ch∆t”, th∆ n°o cÚ cÒng ph®i vµng L≠i c›n mÊt l¡ gi° hÁn n˘a : sao Ωˆc H°m Nghi kh·ng ch≠y Ωi Ωµu, m° ch≠y ra hai t◊nh Qu®ng B÷nh v° H° Tÿnh, l° bi∆t hai t◊nh ∂y c›n ch nıÁng d˙a ΩıÏc Sao vua H°m Nghi kh·ng b®o ai l°m, m° b®o cÚ, v÷ bi∆t cÚ l° con nh° th∆ th∑n, c‹ Ω®m lıÏc, c‹ t°i nØng, c‹ thà l°m ΩıÏc Án tri ngÊ n¥ng, l›ng ðy thüc

to Ω∆n th∆, khi∆n cÚ l≠i c°ng ph®i vµng m≠ng m° khÍi nghÿa c∑n vıÁng

M≠ng vua Ω∆n, th∆ l° cüi tı tıÍng chð h›a cða cÚ Ω¨ bi∆n th°nh ra cüi tı tıÍng chð Ωünh r„i áünh ΩıÏc thua, chıa bi∆t Ωµu, nhıng cÒng l° ΩÃ chˆng tfi cho ngıÈi ta bi∆t r±ng : dµn tÊc ViŒt Nam n°y c‹ sˆc ph®n ΩÊng v° quy∆t tranh Ω∂u tËi cÔng

CÚ vµng m≠ng vua, kh·ng ph®i l° vµng liÀu Ωµu Khi vua truyÀn lŒnh c∑n vıÁng, v° khi cÚ tµu r±ng : “vµng”, l° trong bÚng Ω¨ c‹ chð trıÁng l∞m, Ω¨ t÷m ΩıÏc ch nıÁng d˙a Ωà l°m ΩıÏc cüi vµng ∂y, Ω¨ t÷m ΩıÏc cüc sˆc m≠nh Ωà l°m n‰i ΩıÏc cüi vµng ∂y r„i : ch nıÁng d˙a v° cüi sˆc m≠nh ∂y, l° l›ng ngıÈi

Th∫t th∆, kh·ng nh˘ng vua b®o cÚ khÍi nghÿa m° th·i, tËi dµn cÒng b®o cÚ cˆu qu‚c n˘a

LÓc cÚ truyÀn lŒnh c∑n vıÁng ra, l°m rung ΩÊng l›ng ngıÈi, cho n≈n nghÿa sÿ b‚n phıÁng Ωem quµn, Ωem lıÁng, Ωem nhiŒt huy∆t vÀ theo r∂t nhiÀu NÊi nh˘ng h°o kiŒt Í trong b‚n t◊nh Thanh, NghŒ, Tÿnh, B÷nh, trıËc kia t®n l≠c ∏n nÓp Í quanh trong nÓi Ωfi r˜ng xanh, kh·ng c‹ ai th‚ng hÏp, m° cÒng chıa bi∆t quy phÚc ai, th÷ bµy giÈ ΩÀu d≠ theo cüi ti∆ng g‡i cða cÚ Phan m° ra, Ωà nghe cÚ ch◊ huy, c‹ cüi th∆ m≠nh nhı cu‚n nıËc, nhı Ω‰ mıa, l°m cho l›ng ngıÈi s·i n‰i L›ng ngıÈi Ωang s∞p thi≈m thi∆p Ωi, nay gi∫t m÷nh t◊nh d∫y Cho Ω∆n nh˘ng h≠ng gi° nua y∆u Ωu‚i, con tr¿, Ω°n b°, kh·ng c‹ sˆc l°m g÷ ΩıÏc, th∆ m° nghe ba ch˘ t≈n Phan á÷nh PhÔng cÒng sinh l›ng c®m ΩÊng, x‹t thıÁng, kœnh phÚc, kh∂n TrÈi vüi Ph∫t cho cÚ ΩıÏc m¨ Ωüo th°nh c·ng Cho Ω∆n nh˘ng b‡n ph› ΩÈi nŸnh th∆, ch◊ bi∆t mıu cuÊc gi°u sang vinh hiÃn, c›n s‚ng ch∆t m¥c ai, hÕ th∂y ai c‹ bÚng y≈u nıËc thıÁng lo°i, th÷ b®o l° Ω„ ngu, Ω„ d≠i, sau düm Ωem sˆc chµu ch∂u Ωü voi, l∂y trˆng ch‡i Ωü m° ch∆t; nay th∂y cÚ kæo cÈ khÍi nghÿa l≈n, gi‹ bay tËi Ωµu, ngıÈi theo tËi Ω‹, th÷ cÓng n‹

cÒng ph®i kœnh phÚc khen th∑m trong bÚng r±ng : “Gifii” ∂y l° ta chıa kà Ω∆n nh˘ng h≠ng gi°u c‹ thuÍ nay b‹p ch¬t t˜ng Ω„ng, coi lËn hÁn tœnh m≠ng, th∆ m° bµy giÈ cÒng rÓt ruÊt ra

ΩÃ giÓp cÚ l°m quµn lıÁng L≠i c›n nh˘ng k¿ cÔng Ωinh h≠ t‚t, xıa nay kh·ng bi∆t vua bi∆t nıËc l° g÷, bµy giÈ nghe n‹i l° cÚ cüch m≠nh c∑n vıÁng, h‡ cÒng l¥n ng›i noi nıËc, gi¨i n∞ng d∑m sıÁng, t÷m Ω∆n nÁi ΩÃ theo ph› tü Xem nh˘ng t÷nh tr≠ng Ω‹, th÷ bi∆t l›ng ngıÈi tin phÚc cÚ l° bao nhi≈u !

Bao giÈ cÒng v∫y, nıËc n°o cÒng v∫y, nh˘ng b˙c minh quµn, anh chð, nghÿa sÿ, anh hÔng mu‚n Ω„ ΩıÏc viŒc lËn, trıËc h∆t ph®i d› xæt l›ng ngıÈi, l∂y Ω‹ l°m mÊt thˆ khœ giËi c‚t t¯ HÕ Ω¨ c‹ l›ng ngıÈi quy thu∫n r„i, th÷ l°m g÷ mËi c‹ thà l°m n‰i CÚ Phan á÷nh PhÔng, Ω¨ c‹ l›ng ngıÈi tin phÚc nhı th∆, l° Ω¨ c∑m mÊt thˆ khœ giËi m≠nh trong tay v∫y, can chi ch≤ng l°m ?

N‹i t‹m l≠i, vua b®o l°m Ωi, dµn b®o l°m Ωi, cÚ Í gi˘a, n∆u trüi m≠ng vua l° ngıÈi b∂t trung, trüi l›ng dµn l° ngıÈi v· dflng MÊt ngıÈi v‚n tr‡ng cØn b®n quµn th∑n nhı cÚ, kh·ng khi n°o chŸu l°m ngıÈi b∂t trung; mÊt ngıÈi v‚n n¥ng cüi tı tıÍng qu‚c gia nhı cÚ, kh·ng khi n°o chŸu l°m ngıÈi v· dflng M≠ng vua Ω∆n ph®i c®m; l›ng dµn Ω∆n, l≠i c°ng kh·ng thà bfi; hu‚ng chi c® m≠ng vua, c® l›ng dµn, nhı hai cüi sˆc m≠nh thi≈ng li≈ng, kæo Ω±ng trıËc, Ω∏y Ω±ng sau, khi∆n cÚ nhµn c®m sinh ra khœ, nhµn khœ sinh ra dflng, bøn m≠nh m¡ vµng lÈi vua sai, dµn b®o :

— T·i l°, d∑u ch∆t cÒng cam tµm

Th∆ l° cÚ khÍi nghÿa

T˜ Ω‹ trÍ Ωi, trıËc kia cÚ chð h›a bao nhi≈u, th÷ bµy giÈ l≠i chð Ωünh b∂y nhi≈u

Nhıng v∫y m° s˙ th∆ lÓc ban Ω∑u, b∞t cÚ ph®i thua Thˆ nh∂t l° bÍi chıa c‹ Ω∂t dÔng vfl áang khi th∂y th°nh tan, vua ch≠y, nıËc m∂t, ba cüi th®m ∂y cÔng d„n Ω∆n mÊt lÓc, khi∆n cho cÚ ph®i n‹ng ruÊt, cho n≈n khÍi binh l° khÍi binh, chË chıa kŸp tœnh Ω∆n th∆ gi˘, m° cÒng chıa kŸp tœnh Ω∆n th∆ Ωünh Gi˘, m° Í l°ng á·ng Thüi cða cÚ, th÷ gi˘ g÷ ΩıÏc ? Ph°m dÚng binh, t∂t ph®i ki∆m mÊt ch n°o hiÃm y∆u Ωà Ω‹ng tr≠i l°m g‚c; ch ∂y ph®i c‹ ΩıÈng giao th·ng cho tiŒn Ωà chuyÃn v∫n ΩıÏc quµn lıÁng v° quµn khœ, r„i ti∆n l≈n th÷ c‹ thà l∂n th≈m ΩıÏc Ω∂t, lui vÀ c‹ thà gi˘ v˘ng g‚c m÷nh mËi ΩıÏc L°ng á·ng Thüi th÷ b∂t quü cÒng nhı nh˘ng l°ng khüc, nay Ωem quµn Ω‹ng Í Ω‹, g‡i l° h°o l° h‚, ch◊ c‹ m∂y cüi ao nhfi, g‡i l° th°nh l° lÒy, ch◊ c‹ nØm ba bÚi tre, n∆u nhı ngıÈi Phüp Ωem quµn vÀ sËm mÊt ng°y n°o, m° Ω¥t sÓng Ω≠i büc nh∞m ngay v°o, Ω∏y cho ΩÊ mıÈi phüt, th÷ cÚ c°ng sËm thua mÊt ng°y ∂y, ΩŸch l°m sao cho ΩıÏc ? Hu‚ng chi, ngay Ω∆n ngıÈi trong l°ng, b≈n c≠nh nh˘ng ngıÈi bi∆t y≈u nıËc m° theo, l≠i c‹ bao nhi≈u ngıÈi trÍ m¥t m° xu thÈi, t˙ nhi≈n ΩıÈng Ω∂t Í trong l°ng, v° viŒc h°nh ΩÊng cða cÚ l°m sao quµn Phüp l≠i ch≤ng bi∆t Vœ b±ng kh·ng v÷ viŒc Ωünh phü m∂y l°ng c‹ Ω≠o, m° quµn Phüp vÀ gi®i cˆu, Ω∆n nÂi cÚ thua, th÷ ch∫m mÊt h·m n˘a, quµn Phüp cÒng vÀ Ω∆n nÁi, tˆc l° Ω≠i Ω„n á·ng Thüi cÒng Ω∆n m∂t L≠i sau khi m∂t á·ng Thüi r„i, m° cÚ kæo quµn Ωi Ωünh nay nÁi n°y, mai nÁi khüc, th∆ l° chıa c‹ cØn b®n, t˙ nhi≈n Ω¨ c‹ th∆ thua n±m phÚc Í trong Ω‹ r„i

Th∆ gi˘ Ω¨ v∫y, c›n th∆ Ωünh cÒng kh·ng c‹ Cüi th∆ Ωünh quan hŒ nh∂t Í quµn giËi Quµn giËi ng°y xıa l° gıÁm Ωao, giüo müc, m° quµn giËi ΩÈi cÚ tuy l° Ω¨ dÔng sÓng Ω≠n r„i, nhıng cÒng l° sÓng Ω≠n ph®i cho t‚t mËi ΩıÏc Th∆ m° sÓng Ω≠n cða m÷nh h„i Ω‹, n°o c‹ ra h„n ra düng g÷ : g‡i l° sÓng h≠t n‰, g‡i l° sÓng th∑n c·ng, c·ng dÚng kæm høn quü; sÓng ngıÈi ta th÷ b∞n mau nhı chËp v° Ωi r∂t xa, c›n sÓng cða m÷nh th÷ nh„i m¨i mËi ΩıÏc mÊt phüt thu‚c Ωà b∞n, c‹ khi phüt thu‚c l≠i hı kh·ng b∞n ΩıÏc, m° b∞n ra cÒng kh·ng Ωi ΩıÏc bao nhi≈u ΩıÈng, sˆc m≠nh c‹ khi cÒng kh·ng Ωð Ωà gi∆t ngıÈi ΩıÏc Quµn khüng chi∆n cða

ta lÓc ∂y, khœ giËi ch≤ng qua ch◊ nhiÀu gıÁm giüo, dÔ c‹ sÓng Ω≠n cÒng l° kiÃu cÒ Ω„ xıa, c‹ Ωünh th÷ l∂y g÷ m° Ωünh Th∆ Ωünh cÒng kh·ng c‹, tˆc l° phÚc s≥n cüi cÁ thua n˘a r„i

Song le, chÓng ta Ω˜ng tıÍng mÊt ngıÈi c‹ chœ khœ anh hÔng nhı cÚ, kh·ng bi∆t tËi nh˘ng ch Ω‹ Ωµu Cüi cÁ thua cÚ bi∆t trıËc, cÚ Ω¨ t˙ bi∆t sˆc m÷nh chıa c‹ th∆ Ωünh, nhıng m° nhµn ΩıÏc lÓc l›ng ngıÈi Ωang n· nˆc, n‹ng n®y, th÷ ph®i chÚp l∂y m° l°m ngay Tˆc l° g¥p ΩıÏc cÁ hÊi thu∫n tiŒn kh·ng thà bfi qua N∆u chÈ cho khi n°o d˙ bŸ ΩıÏc Ωð cüc thˆ, th÷ l›ng ngıÈi nguÊi m∂t c›n g÷, bÍi s˙ th∆ h„i Ω‹, ph®i ˆng thÈi, chË kh·ng ph®i l° Ω¨ thÈi ΩıÏc

Nhıng, cˆ l∂y binh l˙c b±ng sÓng høn Ω≠n x∂u nhı v∫y, cˆ l∂y cüi cÁ sÍ b÷nh b„ng nay Ωµy mai Ω‹ nhı v∫y, m° cÚ gıÏng g≠o c∑m c˙ ΩıÏc vËi quµn Phüp trong hai nØm trÈi, nghÿa l° t˜ cu‚i nØm 1885 Ω∆n nØm 1887, mËi thua ch≠y ra B∞c, Ωð bi∆t cüi sˆc ch‚ng ch‡i cða cÚ cÒng khü, n∆u kh·ng th÷ ch◊ trong m∂y thüng l° tan t°nh ngay

áo≠n tr≈n kia Ω¨ n‹i r±ng : cÚ Phan ra B∞c, c‚t Ωà hiŒu triŒu chœ sÿ ngo°i B∞c, n‰i l≈n l°m thanh th∆ cho m÷nh H„i Ω‹, phong tr°o vØn thµn ngo°i B∞c cÒng lËn l∞m, tr°n kh∞p ra h∑u h∆t cüc t◊nh, thˆ nh∂t l° m∂y t◊nh H®i DıÁng, Nam áŸnh, B∞c Ninh, SÁn Tµy t◊nh n°o cÒng c‹ mÊt v°i ngıÈi xıng hÔng Nhıng trong Ω‹ ph∑n nhiÀu l° gi¥c cfi, ho¥c l° ch◊ l∂y t° thu∫t dÚ dµn, chˆ kh·ng ΩıÏc m∂y ngıÈi l°m Ωˆng Ω∞n ra viŒc V® l≠i kh·ng hÏp sˆc vËi nhau, cho n≈n sÓng Phüp chÿa tËi Ωµu liÀn tan tËi Ω‹, ch≤ng th°nh ra mÊt th∆ l˙c g÷ Ωüng

kà CÚ Phan ra B∞c th∂y t÷nh th∆ nhı v∫y, l∂y l°m chün n®n, bi∆t r±ng vØn thµn B∞c h° kh·ng Ωð Ωà cho m÷nh nıÁng d˙a ΩıÏc, bøn gi® l°m mÊt ·ng tÓ t°i nghøo kh‰ Í NghŒ ra, ng„i d≠y h‡c mÊt nh° l°m ruÊng t≠i huyŒn Th≠ch Th∂t t◊nh SÁn Tµy CÚ Í l°ng n°o nh° ai, bµy giÈ kh·ng thà hfii ra ΩıÏc

V÷ lÓc b∂y giÈ, cÚ th∂t b≠i m° Ωi, nhıng quµn Phüp vπn t∑m n¨ ri∆t l∞m, cho n≈n ph®i tr‚n trünh v° Ω‰i t≈n h‡, thünh ra ngay Ω∆n chð nh° nu·i cÚ ng„i d≠y h‡c, c‹ l¡ cÒng kh·ng bi∆t trong nh° m÷nh c‹ b∫c Ω≠i anh hÔng trÓ chµn CÚ Í SÁn Tµy, nhıng vπn thıÈng c‹ thı t˜ giao thiŒp vËi anh em vØn thµn Í h≠t á·ng TriÀu t◊nh H®i DıÁng, h„i Ω‹ l° g‚c cüch m≠ng ngo°i B∞c, c›n c‹ thanh th∆ hÁn m∂y ch khüc Song nh˘ng thı t˜ giao thiŒp nÊi dung th∆ n°o, t·i Ω¨ chŸu kh‹ m∂t c·ng sıu t∑m d˘ l∞m, cÒng kh·ng thà t÷m ra ΩıÏc C‹ ΩiÀu l° cˆ l∂y l˚ m° Ωoün th÷ ch∞c ch◊ l° viŒc c‰ ΩÊng cüch m≠ng, v° ch◊ bi∆t r±ng cÚ c‹ v∫t s∞c ΩıÏc mÊt ngıÈi h°o kiŒt vÀ sau cÒng n‰i l≈n huy∆t chi∆n vËi binh Phüp ΩıÏc mıÈi m∂y nØm trÈi NgıÈi ∂y l° ·ng Ho°ng Hoa Thüm, tˆc l° ·ng áÀ Thüm LÓc n°y, Ho°ng Hoa Thüm, c›n tr¿ tu‰i, nhıng m° ngıÈi r∂t anh hÔng v° c‹ khœ khüi to, nhµn b∂y lµu nghe Ω≠i danh cÚ Phan, nay d› bi∆t tin cÚ Í SÁn Tµy, bøn t÷m tËi Ωà h∑u chuyŒn CÚ th∂y Thüm l° ngıÈi Ω®m lıÏc, chœ khœ n≈n r∂t Ωem l›ng y≈u m∆n Lu·n dŸp khuy∆n khœch Thüm n≈n g∞p khÍi nghÿa Í B∞c k¸

Nhıng t÷nh c®nh cÚ Phan lÓc n°y bu„n r∑u l∞m V÷ mÚc Ωœch ra B∞c khi∆n cho cÚ n®n l›ng b˙c chœ, Ω∆n ΩÂi mÊt ngıÈi Ωang mu‚n v°o sinh ra t¯, khu∂y nıËc ch‡c trÈi, m° ph®i b÷nh b„ng thüc tœch l°m mÊt th°y Ω„ nh° qu≈, gfl Ω∑u nØm ba Ωˆa tr¿, b®o sao kh·ng bu„n ! NgıÈi ta th∂y tµm s˙ v· li≈u cða cÚ bÊc lÊ ra Í thi vØn

Süt khœ hÔng phong cða ·ng tıËng h„i n°o, giÈ l≠i vÀ cüi thÓ ngµm nga nh°n nh¨ cða nh° nho

C›n nhË ng°y m„ng mÊt t∆t nØm m∫u t˚ (1888), cÚ c‹ b°i thi khai bÓt nhı v∑y :

Lıu oanh Ω÷nh ngo≠i ng˘ hoa chi

Hoa büo xuµn quy nhµn vŸ quˇ

B÷nh l¨nh büch ni≈n tı nh∫t nhiÕu;

H„ng sÁn v≠n l˚ v‡ng vµn phi

Ng· gia h˘u giüo cØng trung hi∆u

Khüch ΩŸa v· tµm oün biŒt ly;

Giai ti∆t thŸ nhµn h°nh l≠c xˆ;

Ng¨ phÔng giai ti∆t b∂t thØng bi