[Danh Nhân Việt Nam] Tiểu Sử Phan Đình Phùng phần 3 pptx

Nhıng Í Ωµy liŒu bÀ kh·ng y≈n thµn ΩıÏc lµu n≈n cüch m∂y h·m sau ng°i cÔng cüc tıËng sÿ t›ng vong trøo qua Mai Lÿnh l≈n Lao B®o r„i xuy≈n ΩıÈng r˜ng nÓi hiÃm h‹c m° tËi H°m Thao vÀ phœa

DÚng ra h°nh t≠i Qu®ng TrŸ tµu vua H°m Nghi vÀ viŒc h›a nghŸ v° xin vua trÍ vÀ kinh Ω·, nhıng Thuy∆t c®n ngØn, kh·ng cho vÀ TıÈng xin á· Ω‚c Courcy khoan h≠n cho m÷nh trong hai thüng th÷ mÈi vua trÍ vÀ ΩıÏc R„i th÷ l¨o l°m hŸch, truyÀn Ωi kh∞p nÁi, kà c·ng Ωˆc cða ngıÈi Phüp, v° khuy≈n dµn Ω˜ng c‹ b≠o ΩÊng ph®n Ω‚i n˘a Sau hai thüng trÈi, á· Ω‚c Courcy th∂y vua H°m Nghi c°ng Ωi xa, vØn thµn vπn b≠o ΩÊng v° bi∆t rfl TıÈng l° ngıÈi ph®n tr∞c gian t°, l°m h≠i h∆t b≈n n°y, l≠i l°m h≠i b≈n khüc, ·ng bøn n‰i gi∫n, k∆t ün TıÈng kh‰ sai chœn nØm, v° tˆc thÈi Ω°y qua Ω®o Tahiti M∂y thüng sau TıÈng ch∆t t≠i Ω‹ Cho hay nh˘ng k¿ l°m t·i ph®n phÓc dπu Í dµn tÊc qu‚c gia n°o ngıÈi ta cÒng kh·ng dung Nh∂t l° ngıÈi Phüp c‹ tünh ngay th≤ng ıa m∂y ngıÈi nghŸch thÔ Ω‚i m¥t vËi m÷nh, c›n k¿ lu„n cÓi sau lıng, th÷ khinh ghæt l∞m

Vua H°m Nghi vπn ch≠y d°i

Cüi tin th°nh m∂t vua ch≠y truyÀn ra Ω∆n cüc t◊nh l°m cho l›ng ngıÈi r∂t nüo ΩÊng T◊nh B÷nh áŸnh Ωang ΩÊ khoa thi, h‡c tr› nghe tin ∂y phü tıÈng m° ra, Ωà tfi l›ng cØm phπn T˜ Qu®ng Nam v°o m¨i tËi PhÓ Y≈n, quµn lœnh hiŒp vËi vØn thµn nghÿa sÿ n‰i l≈n Ωu‰i c® quan l≠i triÀu Ω÷nh Ωi, t˙ xıng l° vµng theo dµn ˚, r„i kæo nhau Ω‚t phü cüc nh° c‹ Ω≠o r∂t d˘ dÊi C›n t˜ Qu®ng TrŸ trÍ ra cho Ω∆n NghŒ Tÿnh v° Thanh H‹a cÒng v∫y T‹m l≠i, phong tr°o c·ng phπn h„i ∂y nhı l° l¯a chüy d∑u s·i v∫y

Ng°y 27, vua H°m Nghi ch≠y l≈n tËi SÁn Ph›ng t◊nh Qu®ng TrŸ (tˆc l° SÁn Ph›ng Cam LÊ m° T·n Th∂t Thuy∆t Ω¨ l∫p s≥n khi trıËc) h≠ chi∆u c∑n vıÁng Ωi cüc nÁi, nhµn tµm c®m ΩÊng, thıÁng x‹t l∞m ; su‚t mÊt d¨y Trung ViŒt cho m¨i Ω∆n ngo°i B∞c, vØn thµn ˆng nghÿa c‹, gi¥c cıËp th˜a cÁ c‹, nhao nhao n‰i l≈n, th°nh ra c® nıËc r‚i lo≠n h∆t sˆc, ch◊ duy c‹ mÊt h≠t Th˜a Thi≈n l° ΩıÏc y≈n ‰n m° th·i, v÷ nhÈ c‹ binh Phüp gi˘ ΩıÏc trŸ an

BıËc qua Ω∑u thüng süu, ng°i vπn Í SÁn Ph›ng Cam LÊ c›n Tam cung th÷ vπn lıu t≠i h°nh cung Í t◊nh th°nh Qu®ng TrŸ, kh·ng theo l≈n Cam LÊ LÓc ∂y viŒc nıËc kh·ng c‹ ngıÈi chð trıÁng ; triÀu th∑n mÈi Tam cung vÀ, Tam cung trÍ vÀ Hu∆ ; ng°y ∂y l° h·m m„ng hai thüng süu

NgıÈi Phüp th∂y vua H°m Nghi lünh m¥t ch≠y d°i nhı v∫y, sÏ kh‹ tr∂n ΩŸnh ΩıÏc l›ng ngıÈi, cho n≈n phüi quµn Ωi truy n¨ ri∆t ThÈi th∆ h„i Ω‹ Ω¨ thay Ω‰i h≤n r„i, tuy nh˘ng ngıÈi trung nghÿa n¥ng l›ng thıÁng vua m∆n nıËc c›n nhiÀu, song nh˘ng k¿ bi∆t tÔy thÈi Ωà mıu cuÊc phÓ qu˚ c·ng danh cÒng kh·ng ph®i œt Th°nh ra tung tœch vua H°m Nghi ch≠y tr‚n tËi Ωµu ngıÈi Phüp ΩÀu bi∆t tin tˆc h∆t th®y ; ng°i ch≠y phœa trıËc, binh lœnh b®o hÊ theo d∂u truy t∑m phœa sau, r∂t l° kh∏n bˆc T·n Th∂t Thuy∆t ph®i Ωem vua ch≠y tuÊt l≈n Büo á°i l° ch giüp giËi t◊nh Qu®ng B÷nh Ωà tr‚n Nhıng nghe quµn Phüp c°ng truy n¨ ri∆t, tËi ng°y 11/6, ng°i l≠i ph®i trÍ vÀ Ω‹ng Í SÁn Ph›ng Cam LÊ n˘a Nhıng Í Ωµy liŒu bÀ kh·ng y≈n thµn ΩıÏc lµu n≈n cüch m∂y h·m sau ng°i cÔng cüc tıËng sÿ t›ng vong trøo qua Mai Lÿnh l≈n Lao B®o r„i xuy≈n ΩıÈng r˜ng nÓi hiÃm h‹c m° tËi H°m Thao vÀ phœa b∞c Khung Giang T˜ Ω∂y vÀ SÁn Ph›ng t◊nh H° T◊nh ch◊ c‹ b®y ng°y ΩıÈng, th∆ l° vua H°m Nghi ch≠y n≠n c°ng ng°y c°ng xa kinh Ω· r„i v∫y á∂t m÷nh, nıËc m÷nh m° vua H°m Nghi mıÈi m∂y ng°y nay chıa c‹ ch n°o Ω¥t chµn cho v˘ng Ng°i tËi H°m Thao l° c‚t h≠ chi∆u cho vØn thµn t◊nh H° Tÿnh ra ti∆p giü t≠i SÁn Ph›ng v° ΩŸnh l∂y ch ∂y l°m cØn

cˆ, Ωà lo viŒc kh·i phÚc Nhıng chıa kŸp tËi SÁn Ph›ng H° Tÿnh th÷ l≠i nghe tin Ω„n quµn Phüp Ωu‰i theo s∞p Ω∆n, th°nh ra Thuy∆t l≠i l∫t Ω∫t Ωem ng°i ch≠y Ωi ch khüc

Th∫t l° “vua thua ch≠y d°i !”

6) ThÈi th∆ t≠o anh hÔng

Th∫t th∆, cÚ Phan á÷nh PhÔng l° mÊt b∫c anh hÔng do thÈi th∆ t≠o n≈n

N∆u h„i b∂y giÈ, cuÊc ΩÈi ch≤ng Ω‰i, ngıÈi Phüp kh·ng Ω∆n, cˆ ΩÃ cho con chüu H„ng B°ng l°m chð non s·ng Nam ViŒt th÷ thi≈n c‰ ai bi∆t Phan á÷nh PhÔng ?

N∆u h„i b∂y giÈ, trong triÀu kh·ng x®y ra nh˘ng viŒc Thuy∆t v° TıÈng chuy≈n quyÀn sinh s˙, gi∆t vua n‡, l∫p vua kia, m° cÚ Phan kh·ng c‹ dŸp n‹i, th÷ b∂t quü t˜ chˆc Ng˙ s¯, khæo l∞m mıÈi m∂y nØm sau l≈n Ω∆n ThıÏng thı l° cÔng, r„i gi° vÀ hıu, c∂t nh° t∫u ruÊng, u‚ng rıÏu ngµm thÁ, l≠i lo gµy d˙ng cho m∂y c∫u ∂m, r„i cÔng vËi cfi rüc cÔng nüt, th÷ thi≈n c‰ ai c›n n‹i Ω∆n Phan á÷nh PhÔng ?

N∆u h„i b∂y giÈ, Nam k¸ chıa m∂t, B∞c k¸ chıa tan, m° Thuy∆t TıÈng kh·ng t°n b≠o chæm gi∆t k¿ c‹ Ω≠o, v° kh·ng k÷nh ΩŸch ngıÈi phüp, t∂t nhi≈n th°nh chıa mau tan, nıËc chıa mau m∂t, m° vua H°m Nghi cÒng kh·ng viŒc g÷ ph®i ch≠y, v∫y th÷ thi≈n c‰ l°m g÷ c∑n c‹ Phan á÷nh PhÔng ?

Nhıng m° thÈi th∆ c‚t Ω°o t≠o cÚ Phan trÍ n≈n mÊt ngıÈi anh hÔng, cho n≈n Í v°o ho°n c®nh n°o, t˜ sinh ra ΩÈi cho Ω∆n lÓc ra l°m quan, lÓc vÀ l°m ruÊng Í nh°, to°n l° nh˘ng cÁ hÊi xui khi∆n cÚ ph®i ra ΩÃ l°m mÊt viŒc cða nhµn tµm thÈi th∆ trao cho

á∆n Ωµy, thÈi th∆ s∞p phiÀn cÚ tËi nÁi r„i

Khi vua H°m Nghi tËi H°m Thao, ΩŸnh t˜ Ω∂y Ωi l≈n SÁn Ph›ng H° Tÿnh n≈n mËi h≠ chi∆u cho b‡n vØn thµn H° Tÿnh ti∆p giü, nhıng nghe quµn Phüp Ωu‰i g∑n tËi nÁi, T·n Th∂t Thuy∆t ph®i l∫t Ω∫t Ωem ng°i lünh Ωi ch khüc

Nay Ωµy mai Ω‹, m¨i tËi thünh 10, ng°i mËi lui vÀ Ω∆n miÀn thıÏng du t◊nh Qu®ng B÷nh

NØm ∂y ng°i mËi c‹ 15 tu‰i, Ω‚i vËi thÈi cuÊc cÒng chıa c‹ c®m giüc g÷ m∂y; ch◊ bi∆t nh° tan nıËc m∂t l° thıÁng, thµn m÷nh gi¨i gi‹ d∑m sıÁng, bÁ vÁ lıu l≠c l° kh‰, chˆ kh·ng bi∆t chð trıÁng ˆng ph‹ vËi c®nh ngÊ ra sao Cho n≈n bŸ Ωu‰i r∂t nguy, m° n≈n ch≠y Ωi Ωµu, n≈n l°m th∆ n°o, nh∂t thi∆t ng°i ΩÀu theo Thuy∆t chð trıÁng; ng°i ch◊ nhı mÊt chi∆c thuyÀn con l≈nh Ω≈nh tr≈n m¥t s‹ng, m° Thuy∆t l° ngıÈi c∑m chøo b¿ lüi v∫y

S˙ th∆ Ω∆n cÔng r„i, Thuy∆t nghÿ bµy giÈ ch◊ c›n tr·ng c∫y c‹ dµn, nghÿa l° mu‚n l∂y dµn khœ dµn tµm ch‚ng vËi t°u bÀn sÓng lËn; ∂y tˆc l° cüi khœ giËi cu‚i cÔng cða Thuy∆t ΩŸnh ch‚ng vËi ngıÈi Phüp Nhıng m° dµn lÓc Ω‹, khüc n°o nhı lü rÚng Í trong r˜ng ban Ω≈m, t∂t ph®i ai c‹ sˆc thu th∫p l≠i cho th°nh Ω‚ng, th÷ mËi chÚm l¯a m° Ω‚t l≈n cho süng ΩıÏc çng bøn nghÿ ngay Ω∆n ngıÈi m° h„i xıa Í trong triÀu m∞ng ·ng m° ·ng Ω¨ ΩŸnh chæm, l° : Phan á÷nh PhÔng

T·n Th∂t Thuy∆t c‹ thà g‡i l° mÊt b∫c ngıÈi “Í ΩÈi trŸ th÷ l°m nØng th∑n, Í ΩÈi lo≠n th÷ l°m gian hÔng” ΩıÏc Xem nhı viŒc Ω‚i vËi Phan á÷nh PhÔng th÷ Ωð bi∆t LÓc c›n quyÀn cao chˆc tr‡ng Í trong triÀu, ·ng l°m viŒc g÷ sai l∑m, ai düm b¿ büc ·ng, ·ng ch≤ng gi∆t; ·ng bfi

tÔ mÊt vi≈n ün süt Í ngo°i B∞c l° T·n Th∂t Bü, v÷ ·ng n°y düm n‹i l° th∆ l˙c cða ngıÈi Phüp 8 ph∑n th÷ m÷nh ch◊ c‹ 2, l°m sao ch‚ng n‰i; ·ng gi∆t c® mÊt vi≈n quan Í bÊ Binh l°

·ng Chuy≈n v÷ ·ng n°y Ωi Ωµu cÒng n‹i b· b· r±ng : “Khi≈m khÔng, Thuy∆t ngu”; ·ng gi∆t Ω∆n c® ·ng ThıÏng thı Tr∑n TiÕn Th°nh, v÷ ·ng n°y ngØn c®n kh·ng cho ·ng ch‚ng c˙ vËi ngıÈi Phüp ∂y l° kà nh˘ng ngıÈi c‹ th∆ l˙c to v° danh v‡ng lËn c®, m° Thuy∆t c›n kh·ng tha; hÕ ai ph≠m Ω∆n Thuy∆t th÷ t∂t m∂t m≠ng CÚ Phan á÷nh PhÔng h„i ∂y, ng·i b∂t quü Ng˙ s¯, l≠i kh·ng c‹ bø Ω®ng g÷ to, khi∆n cho Thuy∆t Ωð sÏ, th÷ Thuy∆t mu‚n gi∆t lÓc n°o ch≤ng xong Th∆ m° v÷ viŒc gi∆t vua n‡, bfi vua kia, cÚ Phan m∞ng Thuy∆t gi˘a triÀu Ω÷nh l° k¿ ph®n th∑n m° Thuy∆t kh·ng bi∆t, ch◊ cüch chˆc Ωu‰i vÀ th·i, ˚ h≤n Thuy∆t c‹ chð ki∆n sao Ω‹ Gi∆t vua l° viŒc nhfi, v° viŒc Í triÀu, hay Í trong nh° ·ng (v÷ ·ng l° ngıÈi ho°ng tÊc),

c›n cˆu qu‚c l° viŒc lËn, l° viŒc cða c® dµn c® nıËc; ·ng khinh viŒc nh° m° tr‡ng viŒc nıËc, cho n≈n ai nhı cÚ Phan á÷nh PhÔng b®o ·ng gi∆t vua l° b∫y, th÷ ·ng tha, c›n ai nhı m∂y

·ng tr≈n kia, b®o ·ng Ω˜ng ch‚ng vËi binh Phüp, th÷ ·ng gi∫n l∞m, t∂t l° ·ng gi∆t çng bi∆t r±ng : cÚ Phan á÷nh PhÔng ch◊ c‹ cüi tı tıÍng gi∆t vua l° khüc ·ng, nhıng c›n cüi tı tıÍng khüc, th÷ th∫t l° üm hÏp vËi ·ng, ∂y l° tı tıÍng ch‚ng vËi ngıÈi Phüp tËi cÔn, d∑u t˙ bi∆t Ωˆc m÷nh thua cÒng v∫y çng kh·ng gi∆t mÊt ngıÈi b≠n Ω„ng chœ, ch∞c h≤n bi∆t trıËc r±ng thÈi th∆ sau n°y s¡ c∑n dÔng Ω∆n ngıÈi nhı th∆

C›n cÚ Phan cÒng bi∆t r±ng Thuy∆t Ω‚i vËi m÷nh c‹ ch dÚng tµm sµu s∞c l° th∆ n°o, cho n≈n d∑u bŸ cüch chˆc m° kh·ng oün; Ω‚i vËi viŒc triÀu Ω÷nh, Thuy∆t Ω¨ l°m ngang t°ng quü th÷ cÚ khinh, nhıng Ω‚i vËi viŒc cˆu nıËc cða Thuy∆t tœnh l°m th÷ cÚ vπn tr‡ng Sau khi

cÚ vÀ nh° qu≈ l°m ruÊng ΩıÏc œt lµu, Thuy∆t Ωem ngay mÊt cüi trüch nhiŒm n¥ng nÀ trao cho, l° c¯ cÚ l°m Tham biŒn SÁn Ph›ng t◊nh H° Tÿnh, tˆc l° b®o cÚ d˙ bŸ s≥n s°ng Ωà ch‚ng c˙ binh Phüp nay mai; mÊt ch Ω‹ bi∆t Thuy∆t v° cÚ l° b≠n tri k˝ v∫y

H„i cÚ l°m tham biŒn SÁn Ph›ng H° Tÿnh l° nØm Thµn (1884) á∆n thüng ch≠p nØm

∂y, b° cÚ thµn sinh m∂t, cÚ xin ngh◊ vÀ ΩÃ cı tang Th∆ nhıng m∞t cÚ ΩÃ lu·n Ω∆n thÈi cuÊc: m∂y t◊nh Í ngo°i B∞c k¸ m∂t, cÚ bi∆t; quµn Phüp chi∆m Mang Cü, cÚ bi∆t; c¯a Thu∫n An m∂t, cÚ bi∆t; kinh th°nh th∂t thð, vua H°m Nghi ch≠y, cÚ bi∆t B∂y nhi≈u cüi tin th®m thi∆t Ω∆n nÁi, l°m cho cÚ b„n ch„n, b®o vËi t® h˘u r±ng :

— ThÈi th∆ kh·ng cho ta ng„i y≈n Ωµy !

V°o kho®ng thüng süu thüng b®y nØm D∫u (1885) cÚ nghe tin vua H°m Nghi ch≠y ra tËi miÀn thıÏng du t◊nh Qu®ng B÷nh, liÀn phüi mÊt ·ng c¯ Í trong l°ng l° Phan Cüt Su Ωi l≈n miÀn thıÏng du t◊nh H° Tÿnh Ωà Ω‹n, d¥n r±ng khi n°o xa giü tËi nÁi th÷ kœp vÀ büo tin cho bi∆t á∆n thüng 10 vua H°m Nghi Ω∆n nÁi, cÚ cÔng cüc ·ng b≠n Ω„ng chœ l° Phan Quang

Cı, Phan Kh∞c H›a, Ho°ng Xuµn Phong, NgÚy Kh∞c KiÀu, Phan Tr‡ng Mıu tËi h°nh t≠i büi y∆t, kh‹c m° tµu r±ng :

— áà cho th°nh tan nıËc m∂t Thünh thıÏng m·ng tr∑n l° tÊi Í lÒ th∑n h≠ Xin Thünh thıÏng y≈n l›ng, lÒ th∑n h≠ nguyŒn h∆t sˆc c∑n vıÁng cˆu qu‚c, dπu ch∆t cÒng kh·ng t˜, miÕn Ωà Thünh thıÏng sËm h„i cung

Vua H°m Nghi phong cho cÚ l°m Tün l˚ Quµn vÚ, th‚ng tıËng cüc Ω≠o nghÿa binh CÚ t≠ Án lui ra, cÔng vËi ·ng Thuy∆t b°n Ω≠i s˙ nh° nıËc

çng Thuy∆t hfii Ω∆n k∆ süch ti∆n h°nh, cÚ n‹i r±ng :

— Kh·ng n‹i th÷ ch∞c tıËng quµn cÒng bi∆t, thÈi cuÊc bµy giÈ kh‹ khØn l∞m r„i, v÷ trong thÈi cuÊc n°y tıËng quµn Ω¨ tr¨i l∞m Xˆ Nam k¸ l° chµn tay cða nıËc nh°, nhµn tµm Ω¨ khü, tiÀn cða l≠i nhiÀu, n∆u chµn tay m∂t th÷ thµn thà kh·ng c˙a qu∫y ΩıÏc n˘a T˜ ng°y süu t◊nh trong Nam k¸ m∂t, th˙c l˙c cða nıËc m÷nh t‰n h≠i l∞m r„i, t·i Ω¨ bi∆t r±ng viŒc ΩÈi, Ω°nh Ωà cho n‹ l∂n tËi ho°i, kh·ng thà n°o cıÎng n‰i TrıËc sau g÷ th÷ t˜ Khünh H›a trÍ ra B∞c, ngıÈi Phüp cÒng l∂y c®, nhıng n∆u trıËc kia ta Ω˜ng th∂t süch m° gi∆t h≠i b‡n giüo dµn v° Ω˜ng ngØn trÍ h‡ vÀ viŒc th·ng thıÁng Ωà l°m cüi cË gµy hÈn cho h‡, th÷ h‡ chıa l∂y cË Ωµu dÔng binh m° bˆc büch ta nguy vong sËm Ω∆n th∆ Ta nhµn thÈi giÈ Ω‹, c‹ thà t˙ t◊nh t˙ cıÈng ΩıÏc, Ωµu c‹ Ω∆n nÂi m∂t B∞c k¸ r„i m∂t Ω∆n c® kinh th°nh

á∆n bµy giÈ, kh∞p trong nıËc Ωµu cÒng c‹ g‹t chµn ngıÈi Phüp, h‡ kæo Ωi Ωµu nhı gi‹ lıËt Í tr≈n cfi m‡c Í dıËi, l°m cho l›ng ngıÈi ph∑n th÷ sÏ h¨i, ph∑n th÷ chün n®n Ω¨ l∞m L≠i th≈m nh˘ng Ωˆa tiÃu nhµn, d˙a theo th∆ ngo°i Ωà Øn hi∆p anh em cÔng gi‚ng, khi∆n cho b‡n dµn v· c‚ ch≠y kh·ng c‹ ΩıÈng, k≈u kh·ng c‹ ngfl, th∫t l° c˙c kh‰ PhıÁng chi trong nıËc bŸ n≠n binh cüch bao nhi≈u nØm nay, kho t°ng s≠ch kh·ng, mÔa m°ng m∂t m¨i, quµn lœnh bŸ thıÁng vπn chıa l°nh, khœ giËi kh·ng ΩıÏc l∂y kh∏u sÓng t‚t, n∆u c‹ bao nhi≈u ngıÈi chœ sÿ Ωi n˘a, nhıng quµn lıÁng l∂y v°o Ωµu, quµn khœ l∂y v°o Ωµu, h›ng ch‚ng l≠i cıÈng ΩŸch cho ΩıÏc ? T÷nh th∆ ∂y Ωð chˆng tfi cho tıËng quµn hiÃu r±ng thÈi cuÊc nıËc ta bµy giÈ

kh‹ khØn tËi Ωµu Nhıng ta may ΩıÏc mÊt thˆ khœ giËi c›n m≠nh, ∂y l° l›ng ngıÈi L›ng ngıÈi d∑u sao cÒng vπn c›n tr·ng c∫y ΩıÏc T·i nay m° nh∫n cüi trüch nhiŒm n¥ng nh‡c n°y, l° tr·ng v°o l›ng ngıÈi th·i

L›ng ngıÈi Ω¨ Ω°nh l° mÊt vfl khœ m≠nh r„i, nhıng n∆u ngıÈi ta cˆ Ωıa sÓng bÀn Ω≠n t‚t ra m° b∞n m¨i v°o Ω∑u m÷nh th÷ m÷nh l∂y g÷ ch‚ng ΩÎ Th∆ t∂t m÷nh cÒng ph®i c‹ khœ giËi á„ sÓng Ω≠n cða ta l°m sao ΩŸch l≠i ΩıÏc h‡ ? Mu‚n ΩŸch l≠i ΩıÏc h‡, t∂t cÒng ph®i c‹ mÊt thˆ sÓng Ω≠n ngang vËi h‡ mËi ΩıÏc Nhıng hiŒn nay trong nıËc m÷nh v∫t liŒu kh·ng c‹, ngıÈi l°m chıa c‹, th÷ ph®i trÔ biŒn Í ngo≠i qu‚c vÀ ᨠtrÔ biŒn khœ giËi, l≠i ph®i c∑u cˆu c® viŒn binh n˘a Nhıng nıËc cˆu viŒn cho m÷nh kh·ng ph®i l° nıËc T°u, v÷ nıËc T°u Ωang lo viŒc nh° h‡ cÒng r‚i bæt chıa xong, ta kh·ng thà tin c∫y ΩıÏc Cˆ theo ˚ t·i xem ra, th÷ t∂t ph®i nıËc Xi≈m T·i cÒng kh·ng tin l° nıËc Xi≈m c‹ thà ΩŸch n‰i vËi Phüp Ωà cˆu m÷nh, nhıng m° nhÈ h‡ mua khœ giËi v° cho mıÏn binh, th÷ cÒng giÓp cho m÷nh c‹ ΩıÏc thanh th∆ V® chØng nıËc h‡ Ω‚i vËi m÷nh l° mÊt nıËc xui gia th÷ h‡a may h‡ c›n l∂y chµn t÷nh m° giÓp ta chØng ? C›n t·i, th÷ r„i Ωµy t·i cÒng ph®i ra ngo°i B∞c mÊt lÓc Ωà hiŒu triŒu cho b‡n chœ sÿ ngo°i ∂y hıÍng ˆng, v∫y mËi gµy d˙ng ΩıÏc th∆ l˙c to, v° may ra mËi th°nh c·ng lËn ΩıÏc

Mu‚n l°m mÊt viŒc lËn nhı th∆ n°y, ph®i c‹ thi≈n thÈi, ph®i c‹ ΩŸa lÏi, ph®i c‹ nhµn h›a á∂t H° Tÿnh ti∆ng c‹ nÓi cao r˜ng sµu, nhıng kh·ng ph®i c‹ ΩŸa lÏi, v÷ bÀ ngo°i kh·ng

ra ΩıÏc biÃn m° bÀ trong th÷ l° v°o r˜ng, v°o r˜ng l° ΩıÈng ch∆t N∆u sau n°y bŸ b‚n m¥t b‡c vµy, Í gi˘a tuyŒt lıÁng th÷ nguy l∞m Song viŒc Ω‹ t·i Ω¨ tœnh r„i Duy ΩıÏc c‹ nhµn h›a l° qu˚ hÁn c®, t·i düm l°m Ω≠i s˙ l° ch◊ tr·ng c∫y v°o Ω‹ m° th·i, c›n thi≈n thÈi th÷ t·i kh·ng düm n‹i Ω∆n

Thuy∆t nghe cÚ n‹i r∂t l∂y l°m kœnh phÚc, v vai cÚ m° n‹i :

— Thi≈n thÈi th÷ ai düm ch∞c Song ng°i cˆ v÷ nıËc h∆t sˆc, viŒc c∑u viŒn r„i c‹ t·i lo

CÚ phÚng mŒnh trÍ vÀ, liÀn phüt tÈ hŸch Ωi kh∞p cüc nÁi, kæo cÈ khÍi nghÿa Í ngay l°ng

cÚ l° l°ng á·ng Thüi

Trong hŸch vØn, Ω≠i ˚ n‹i cÚ phÚng mŒnh vua c¯ nghÿa binh Ωà ch‚ng vËi cıÈng ΩŸch, cˆu l≠i qu‚c gia, song viŒc Ω‹ l° viŒc chung cða m‡i ngıÈi l°m dµn, t˙ m÷nh cÚ kh·ng günh vüc n‰i, v∫y xin nh˘ng b∫c anh hÔng chœ sÿ, Í trong b‚n biÃn chœn chµu, cÔng ra t°i ra sˆc cˆu nıËc mËi ΩıÏc

LÈi hŸch vØn ΩÁn sÁ m° th‚ng thi∆t, khi∆n cho ai xem cÒng ph®i ΩÊng m‚i thıÁng tµm, coi h÷nh nhı l° tÈ hŸch cða ·ng L≠c tµn vıÁng Í ΩÈi nh° áıÈng ng°y xıa Ωünh b° Vfl h∫u v∫y Nhµn th∆ m° ch◊ trong c‹ mÊt tu∑n, nghÿa sÿ Í cüc nÁi hıÍng ˆng theo cÚ c‹ Ω∆n nØm süu ng°n ngıÈi, ΩÀu thÀ h∆t sˆc theo cÚ ch◊ huy, liÀu m÷nh v÷ vua v÷ nıËc

CÚ bøn l∂y ngay nh° cÚ Í l°m “nghÿa sÿ ΩıÈng” tÚ h‡p nghÿa quµn, l°m lÕ tuy≈n thŒ, r„i chia binh ra t˜ng Ω„n tr≠i Ω‹ng kh∞p trong t‰ng ViŒt Y≈n á„n tr≠i n°o cÒng ΩÀu c‹ k˝ lu∫t, v° c‹ quµn thüm t¯ h≤n hoi, cüch s∞p Ω¥t ΩiÀu khiÃn r∂t l° nghi≈m minh NÁi ΩŸa Ω∑u l°ng á·ng Thüi l∫p ra mÊt cüi xıÍng lËn Ωà ΩÓc sÓng v° ch∆ thu‚c Ω≠n — theo l‚i cða ta — v° røn gıÁm Ωao n˘a Trong xıÍng n°y bao giÈ cÒng mÊt trØm ngıÈi thÏ l°m viŒc su‚t Ω≈m ng°y, Ωà mau c‹ Ωð khœ giËi cho quµn dÔng

MÊt vÔng ch Ω‹, trıËc kia c‹ cüi quang c®nh cÒng nhı m‡i ch khüc, nghÿa l° ban ng°y tr·ng th÷ l°ng x‹m bao la, ruÊng lÓa, bÈ tre man müc k¿ Ωi chÏ bÓa, ngıÈi viŒc c°y c∂y; Ω∆n Ω≈m th÷ b‚n bÀ Ωen t‚i, tŸch mŸch mÊt m°u b∂t quü th◊nh tho®ng nghe c‹ ti∆ng ch‹ sða c∑m canh, g° Ωua güy süng m° th·i Th∆ m° nay Ω‰i ra h≤n mÊt cüi c®nh khüc : cÈ qu≠t rÏp trÈi, chi≈ng tr‚ng d∫y Ω∂t, gıÁm Ωao süng qu∞c, Ωøn Ωu‚c thµu Ω≈m; ngıÈi ta tr·ng th∂y h÷nh nhı ai cÒng n· nˆc t∂m l›ng, cho Ω∆ ng‡n cfi c°nh cµy, h÷nh nhı cÒng nh∂p nhüy

mu‚n ΩÊng c® NhiÀu ·ng gi°, b° c® ΩıÏc mÚc kœch h„i ∂y, thu∫t l≠i r±ng : Vui nh∂t l° tr·ng th∂y cüi quang c®nh nh˘ng ngıÈi nghe cÚ khÍi nghÿa binh m˜ng rÎ mÓa hüt, n°o k¿ th÷ d∞t trµu günh g≠o Ω∆n Ωà khao quµn, n°o k¿ th÷ nüch thıËc tay Ωao Ω∆n Ωà v°o ngÒ, l°m cho ΩıÈng sü Ωi l≠i t∂p n∫p ng°y Ω≈m, bi∆n h≤n quang c®nh nh° qu≈ ð rÒ v∞ng v¿ kia, trÍ n≈n mÊt nÁi hÔng trüng v· cÔng, khœ phüch v· cÔng !

LÓc b∂y giÈ, anh hÔng chœ sÿ Í b‚n phıÁng vÀ theo cÚ r∂t Ω·ng; ngıÈi trong l°ng th÷ nhı ·ng Ti∆n sÿ Phan Tr‡ng Mıu, ·ng c¯ Phan Cüt Su, Phan Quang Cı, c›n vØn thµn Í hai t◊nh H° Tÿnh v° NghŒ An th÷ c‹ Thüm hoa NguyÕn áˆc á≠t, Ho°ng giüp NguyÕn Qu˚, Ti∆n

sÿ NguyÕn Xuµn çn, áinh VØn Ch∂t, C¯ nhµn NguyÕn Hanh, hai anh em ·ng ∂m L≈ Ninh,

·ng Ph‹ b®ng Vfl NguyÕn H≠nh, ·ng C¯ nhµn Thüi Vÿnh Chœnh, Cao á≠t nhµn v∫y m° thanh th∆ cða cÚ th°nh ra to Chœnh phð b®o hÊ v° triÀu Ω÷nh ph®i chÓ ˚ Ω∆n

H„i Ω‹ trong triÀu Ω¨ l∫p vua khüc r„i, l° vua á„ng Khünh (l≈n ng·i ng°y 6 thüng 8 nØm D∫u, sau th∂t thð kinh th°nh ba thüng) em ruÊt vua H°m Nghi CuÊc b®o hÊ Ω¨ x∆p Ω¥t Ωµu Ω‹ xong r„i

Nh∂t thi∆t m‡i viŒc qu‚c gia, triÀu Ω÷nh ph®i theo chœnh phð b®o hÊ ch◊ b®o

Cüc t◊nh mÊt d¨y Trung k¸, t◊nh n°o cÒng tÔng phÚc, duy c‹ t◊nh Qu®ng B÷nh l° c›n ΩÊc l∫p, v÷ vua H°m Nghi c›n tr‚n trünh Í Ω‹, n≈n b‡n vØn thµn c›n d˙a v°o chð nghÿa c∑n vıÁng m° l°m kŸch liŒt LÓc n°y Ho°ng PhÓc l°m d˘ nh∂t, Ho°ng PhÓc tˆc l° gia th∑n cða

·ng Thuy∆t, c‹ vfl nghŒ gifii, l≠i c‹ hai Ωˆa thð h≠ l° Chœt v° æn cÒng gifii l∞m TriÀu Ω÷nh phüi ·ng Phan á÷nh Bœnh (tˆc l° ·ng ngo≠i vua Duy Tµn) ra tiÕu tr˜ kh·ng xong Chœnh phð b®o hÊ mu‚n tr∂n phÚc nhµn tµm, bøn phiÀn vua á„ng Khünh ng˙ giü ra t◊nh Qu®ng B÷nh Ωà chi≈u phð dµn tµm, v° dÚ vua H°m Nghi ra thÓ lu·n thà Vua á„ng Khünh Ωem

200 lœnh Phüp v° 800 lœnh ta, c‹ cÁ nghi oai vŒ l∞m, t˜ kinh khÍi giü ng°y 16/5/1886, nhıng ng˙ giü Ωi cÒng ch≤ng ΩıÏc g÷, n≈n Ω∆n thüng 8 th÷ vÀ Sau Ω∆n ·ng Ho°ng K∆ Vi≈m ra l°m Khµm sai, h∆t sˆc chi≈u phð l°m cho Ω®ng vÒ cða Ho°ng PhÓc l÷a tan h∆t c® Ho°ng PhÓc bu„n m° ch∆t, b∂y giÈ mËi y≈n

Ti∆ng r±ng y≈n, nhıng m° t◊nh Qu®ng B÷nh, ch n°y c›n k¿ xıng hÔng, ch kia c›n ngıÈi khÍi nghÿa, ΩÀu l°m thanh th∆ cho cÚ Phan á÷nh PhÔng, th°nh ra cüi g‚c ph®n Ω‚i ngıÈi Phüp Í Qu®ng B÷nh l≠i chuyÃn sang H° Tÿnh TriÀu Ω÷nh bøn phüi ·ng thıÁng tü H° Tÿnh l° L≈ Kœnh H≠p l°m TiÃu phð sˆ hÊi vËi quµn Phüp Ωà Ωi tiÕu

Tr∫n Ω∑u ti≈n cða cÚ Phan á÷nh PhÔng ra binh l° Ωünh phü m∂y l°ng c‹ Ω≠o

Cüi cË cÒng l° t˙ m∂y ·ng c‚ Ω≠o gµy n≈n trıËc

N‹i cho ph®i, thuÍ nıËc c‹ l∞m ·ng c‚ Ω≠o tuy miŒng n‹i ch◊ chuy≈n tµm c‹ viŒc t·n giüo m° th·i, nhıng cÒng l·i th·i xen lÊn v°o viŒc chœnh trŸ, ho¥c ˝ sˆc m≠nh hi∆p bˆc ngıÈi

ta N∆u kh·ng v∫y th÷ ng°y xıa ch≤ng l°m g÷ c‹ viŒc lıÁng giüo Ωünh gi∆t nhau m° cÒng kh·ng Ω∆n nÂi c‹ ΩiÀu g÷ üc c®m nhau Th∫t th∆, cüc ·ng ∂y gi®ng Ω≠o, song n∆u “con chi≈n” c‹ viŒc g÷ kiŒn cüo vËi lıÁng dµn, tˆc thÈi cüc ·ng mang “bÊ üo d°i thµm” v°o, r„i thµn h°nh l≈n quan phð huyŒn k≈u n°i v° d‡a n≠t quan phð huyŒn ph®i x¯ cho con chi≈n ΩıÏc kiŒn N∆u quan kh·ng b≈nh v˙c theo ˚ mu‚n cða cüc ·ng th÷ cüc ·ng hµm d‡a l≈n n‹i vËi quan c·ng sˆ Ωà t÷m cüch üm h≠i Cüc nh° truyÀn giüo, kh·ng Í trong bÈ cfli t·n giüo cða m÷nh, l≠i l∂n sang v›ng chœnh trŸ, d∑u Í x¨ hÊi n°o cÒng l° chuyŒn l·i th·i b∂t b÷nh, kh·ng trüch n°o bµy giÈ cüc nıËc Ñu chµu phµn biŒt quyÀn t·n giüo v° nh° nıËc ri≈ng h≤n ra cÒng ph®i Trong h„i Phüp ViŒt Ωang giao thiŒp vËi nhau, cüc ·ng ∂y ˝ th∆ ngıÈi Phüp b≈nh v˙c m° l°m nhiÀu c¯ ΩÊng cho ngıÈi m÷nh sinh thÔ, sinh ghæt, l°m cho nıËc Phüp b∫n l›ng quü C‹ khi chœnh cüc ·ng l°m Ω° cho giüo dµn l°m b∫y, r„i mÂi chuyŒn g÷ cÒng Ω‰ cho b‡n vØn thµn; cüi t÷nh tŒ ∂y n‹i sao cho bi∆t C·ng sˆ t◊nh NghŒ h„i Ω‹ l° ·ng Duranton Ω¨ thu∫t l≠i viŒc lıÁng giüo xung ΩÊt Í Hu∆ nhı sau n°y, Ωð l°m chˆng cË

— Cüc ·ng c‚ Ω≠o g‡i dµn Ω∆n dÚ dÂ, hÕ Ωˆa n°o chŸu theo Ω≠o th÷ lÿnh süu Ω„ng b≠c Nh˘ng Ωˆa Ω¨ ph®i ng¯a tay l∂y tiÀn dÚ d ΩÓt l‹t cho n‹ Ωi Ω≠o nhı th∆, th÷ c‹ ph®i l° h≠ng ngıÈi ra h„n g÷ Ωµu ChÓng n‹ lÿnh tiÀn xong, r„i vÀ l°ng d‡a n≠t anh em Ω„ng b°o m÷nh : Bµy liŒu h„n ! ChÓng tao Ωµy Ω¨ c‹ ngıÈi Phüp ΩÎ Ω∑u, dÕ bµy düm hü miŒng ch¯i tao mÊt cµu, hay l° gµy g‰ vËi chÓng tao mÊt chÓt, l° chÓng ta nıËng xüc bµy chüy ra tro v° l∂y h∆t cða c®i bµy

TrÈi Ái ! Hµm d‡a ngıÈi ta nhı th∆ r„i chÓng n‹ l°m th∫t V® chØng, s˙ th∫t chÓng n‹ v÷ nghøo Ω‹i quü, n≈n ph®i t÷m mÊt cüch ΩÃ ki∆m Øn á≈m t‚i chÓng n‹ chÚm l¯a t˙ Ω‚t ti≈u

cÁ nghiŒp nh° tranh vüch nüt kh‚n n≠n cða chÓng Ωi, r„i la l°ng ch‹i l‹i r±ng b‡n vØn thµn

— hay l° dµn lıÁng — Ω¨ Ω‚t nh° v° l∂y h∆t c® cða c®i chÓng n‹ Th∆ l° chÓng l∂y ΩıÏc tiÀn cða nh° nıËc b„i thıÈng cho m° Ωüm dµn lıÁng bŸ giü h‡a vu oan kia th÷ bŸ tÊi

á≠i khüi, cüi t÷nh lŒ gi˘a dµn lıÁng giüo nıËc ta h„i trıËc nhı th∆ CÚ Phan á÷nh PhÔng m° Ωünh phü hai l°ng giüo dµn cÒng v÷ m∂y ·ng c‚ Ω≠o Í hai l°ng Ω‹ xui giÚc giüo dµn, ΩŸnh Ω∆n üm h≠i cÚ R„i ΩÊc gi® s¡ coi viŒc n°y ra sao ?

ChÓng t·i Ω¨ n‹i, cÚ Phan xu∂t binh trıËc h∆t l° Ωünh phü hai l°ng c‹ Ω≠o, nguy≈n nhµn bÍi m∂y ·ng c‚ Ω≠o Í Ω∂y üm h≠i vØn thµn

Nguy≈n mÊt Ω≈m kia, v°o kho®ng canh ba, quµn thüm t¯ cða cÚ Ωi tu∑n ph›ng cüc dinh tr≠i b∞t ΩıÏc ba t≈n dµn Ω≠o l° ngıÈi Í hai l°ng áŸnh TrıÈng v° Th‡ Ninh (cÔng thuÊc trong mÊt t‰ng vËi cÚ) Ωang nÓp læn trong bÚi tre, g∑n b≈n trıÈng ΩÓc khœ giËi Nghÿa quµn b∞t ΩıÏc v° khüm xæt chÓng n‹, th∂y Ωˆa n°o cÒng c‹ gi∞t hfia h‰ Í trong m÷nh, h‡ liÀn gi®i

ba Ωˆa vÀ Ω„n nÊp CÚ Phan hÊi chÓng tıËng l≠i tra xæt th÷ chÓng xıng r±ng : c‚ cða chÓng n‹ xui biÃu chÓng n‹ tËi læn Ω‚t h∆t c® Ω„n tr≠i nghÿa binh Í á·ng Thüi Ωi Tˆc thÈi cÚ sai chæm ba th±ng ∂y r„i h≠ lŒnh cho m∂y toün nghÿa binh Ωang Ω≈m kæo Ω∆n bao vµy Ωünh phü hai l°ng áŸnh TrıÈng v° Th‡ Ninh LŒnh truyÀn nghi≈m l∞m ; ch◊ Ωünh phü nh° thÈ, nh° c‚, c∂m xµm ph≠m nh° dµn

Nghÿa quµn Ωünh ri∆t l∞m, m∂y ·ng c‚ ph®i sai ngıÈi liÀu ch∆t tr‚n ra khfii trÔng vµy m° Ωi büo, ΩÃ quµn Phüp Ω‹ng Ω„n g∑n Ω‹ vÀ cˆu viŒn Quµn Phüp vÀ tËi Nghÿa quµn Ω‹n Ω∑u giao chi∆n ΩıÏc hai giÈ Ω„ng h„ r∂t l° hØng hüi Nhıng v÷ h∑u h∆t nghÿa binh ch◊ l° h≠ng trüng Ωinh nhiŒt huy∆t, v˜a mËi triŒu t∫p, chıa ΩıÏc hu∂n luyŒn g÷, cÒng chıa quen viŒc Ωünh nhau, l≠i th≈m sÓng Ω≠n lÓc n°y c›n l° kiÃu sÓng cða ta, cüch b∞n ch∫m ch≠p l·i th·i, t˙ nhi≈n kh·ng sao ΩŸch l≠i sÓng Phüp, th°nh ra ˆng chi∆n ΩıÏc hai giÈ l° nhiÀu r„i, nghÿa binh ph®i thua ch≠y Quµn Phüp th˜a th∞ng Ωünh r‚c tËi Ω≠i Ω„n á·ng Thüi, Ω‚t phü tan t°nh Dµn cı l°ng n°y bŸ t°n phü t¯ thıÁng v° tr‚n l°ng bfi Ωi nhiÀu l∞m

CÚ Phan thu th∫p t°n quµn l≠i, an ði tıËng sÿ r±ng : áıÏc thua l° s˙ thıÈng cða binh gia, tıËng sÿ ta Ω˜ng n≈n v÷ th∆ m° ng¨ l›ng th‚i chœ R„i cÚ kæo quµn tËi Ω‹ng Í Ω∂t hai huyŒn HıÁng SÁn v° HıÁng Kh≈, nay Í chfl n°y mai dÈi ch khüc, kh·ng thà nh∂t ΩŸnh l° ch n°o, l°m cho quµn Phüp Ωi tiÕu tr˜ l∞m nÂi kh‹ nh‡c, t‚n hao Ch≤ng nh˘ng chıa d¬p ΩıÏc cünh quµn cÚ Phan, m° thanh th∆ cÚ l≠i c°ng to, v° phong tr°o vØn thµn l≠i c°ng Ôn

Ôn n‰i l≈n tˆ phœa

Sang Ω∑u nØm Tu∂t (1886), Phan Ω‹ng quµn Í l°ng PhÚng C·ng vÀ huyŒn HıÁng SÁn C›n anh l° ·ng Phan á÷nh Th·ng th÷ Ω‹ng Í Thanh ChıÁng, t◊nh NghŒ Kh·ng ngÈ Phan á÷nh Th·ng bŸ t≈n thð h≠ l° NguyÕn S¯ l°m ph®n ; n‹ l°m nÊi ˆng, n¯a th≈m th˜a lÓc ·ng Phan á÷nh Th·ng Ωang ngð, dπn quµn lœnh b®o hÊ Ω∆n vµy Ω„n, trong lÓc th®ng th‚t ·ng bŸ b∞t s‚ng gi®i vÀ t◊nh NghŒ T‰ng Ω‚c t◊nh NghŒ h„i ∂y l° NguyÕn Chœnh, vπn c›n ghi nhË chuyŒn cÒ, thÔ hiÀm cÚ Phan, h„i l°m Ng˙ s¯, Ω¨ dµng sË h≠ch tÊi y l°m Kinh lıÏc B∞c k¸, ch◊ hı trıÁng nghi vŒ v° tüc oai tüc phÓc x±ng, kh·ng chØm lo viŒc dµn viŒc nıËc gi˘a lÓc gian nan Cµu chuyŒn cÒ n°y, mÊt Ωo≠n tr≈n xa, chÓng t·i Ω¨ n‹i V÷ s˙ h≠ch tÊi ∂y vua T˙

áˆc b¨i chˆc Kinh lıÏc cða NguyÕn Chœnh Sau nhÈ B®o hÊ phÚc chˆc, cho l°m T‰ng Ω‚c NghŒ An

Nay b∞t ΩıÏc anh cÚ Phan, NguyÕn Chœnh toan chæm tˆc thÈi cho Ω¨ cÁn gi∫n v° tr® thÔ xıa Nhıng r„i t∂m l›ng mıu l∫p Ω≠i c·ng biÃu va ng˜ng tay l≠i, trong trœ suy tœn l°m sao chi≈u dÚ ΩıÏc Phan á÷nh PhÔng ra h°ng, th÷ m÷nh l∫p c·ng lao vËi B®o hÊ to lËn, t˙ nhi≈n cüi ng·i c˙c ph∏m triÀu Ω÷nh Í trong tÓi üo Ch˜ng n°o chi≈u dÚ m° Phan á÷nh PhÔng kh·ng chŸu ra h°ng th÷ b∂y giÈ s¡ gi∆t Phan á÷nh Th·ng cÒng chıa muÊn Nghÿ v∫y r„i, NguyÕn Chœnh mÊt m¥t sai k¿ tµm phÓc Ωi d› tung tœch cÚ Phan Í miÀn HıÁng SÁn, HıÁng Kh≈ Ωà d cÚ ra quy thu∫n

H„i Ω‹, ·ng TiÕu phð sˆ L≈ Kœnh H≠p, nguy≈n trıËc l° anh em b≠n thµn vËi cÚ, nhıng sau B®o hÊ sai Ωem quµn Ωi Ωünh cÚ, c®nh ngÊ hai ngıÈi g∑n gi‚ng nhı NgÒ T¯ Tı v° Thµn Bao Tı Í ΩÈi á·ng Chµu Nhµn dŸp anh cÚ bŸ b∞t, L≈ Kœnh H≠p mu‚n l∂y l¡ c‚t nhÚc t÷nh thµm, bøn vi∆t gÍi cÚ mÊt bˆc thı ch˘ Hün cˆng cüp g‡n g°n m° hay, xin dŸch ra qu‚c vØn nhı v∑y :

— Büc Phan,

T·i vËi büc xa cüch b∂y lµu nay, t∂m t÷nh thıÁng nhË, ch∞c cÒng b„i h„i nhı nhau, ΩÀu Ω‹ kh·ng c∑n ph®i n‹i

Duy c‹ ΩiÀu ph®i n‹i l° m∂y lÓc g∑n Ωµy t·i Ωi qua l°ng á·ng Thüi ng‹ th∂y ΩÀn thÈ cÔng l° ph∑n mÊt cüc Ωˆc ti≈n quµn büc nghi≈ng ng® Ωi≈u t°n kh·ng ngÈ t·i sÚt sÔi nıËc m∞t m° kh‹c

N°y büc Phan Ái ! Ng°y nay trong h‡ h°ng l°ng x‹m ΩıÏc an hay nguy ch◊ can hŒ Í nÁi büc, tœnh m≠ng ·ng anh büc m∂t hay c›n, cÒng ch◊ can hŒ Í nÁi büc Th·i th÷ t∂c l›ng trung cða b∑y t·i Ω‚i vËi vua, tËi Ω‹ büc cÒng Ωð chˆng tfi vËi qu˝ th∑n r„i, kh·ng lo ai ch≈ m÷nh v°o Ωµu ΩıÏc n˘a C›n Hi∆u v° áÕ cÒng l° cüi g‚c lËn cða ΩÈi ngıÈi ta, c‹ l¡ n°o b∫c ngıÈi khoa giüp nhı büc m° h‡c chıa tËi nÁi hay sao ?

Hu‚ng chi l° ong nu·i tay üo, n‡c Í trong m÷nh t∂m gıÁng ∂y kh·ng ph®i Ωµu xa, k¸ th∫t n‹ sÈ sÈ Í con m∞t büc r„i Ω‹

NÓi H„ng s·ng Lam c‹ v· s‚ l° c®nh non nıËc t‚t Ω¬p c‹ thà l°m nÁi v∞ng v¿ thanh cao cho büc Í Ωà tu dıÎng chœ ti∆t cða büc ΩıÏc

Th·i n≈n vÀ Ωi th·i ! T·i xin n‹i th∫t

CÚ Phan ti∆p ΩıÏc thı n°y, cıÈi m° n‹i r±ng :

— M∂y anh Ω„ nho høn nhüt, ΩÊng mÊt chÓt l° Ωem c¯a nh° m„ m® ra ΩÃ d‡a n≠t ngıÈi

ta

Nhµn dŸp cÚ n‹i vËi chÓng tıËng r±ng :

— T·i t˜ khi cÔng chı tıËng khÍi binh c∑n vıÁng Ω¨ c‹ chð tµm l° bfi c® viŒc gia Ω÷nh qu≈ quün ra ngo°i, kh·ng nghÿ g÷ Ω∆n n˘a Nay t·i ch◊ c‹ mÊt ng·i mÊ r∂t to, n≈n gi˘, l° Ω∂t ViŒt Nam; t·i ch◊ c‹ mÊt ·ng anh r∂t to, Ωang bŸ nguy vong, l° c® m∂y mıÁi triŒu Ω„ng b°o N∆u vÀ m° s¯a sang ph∑n mÊ cða m÷nh, th÷ ng·i mÊ c® nıËc kia ai gi˘ ? VÀ ΩÃ cˆu vËt ·ng anh cða m÷nh, th÷ bao nhi≈u anh em trong nıËc ai cˆu ? T·i bµy giÈ thÀ ch◊ c‹ mÊt cüi ch∆t m° th·i

N‹i v∫y r„i cÚ kh·ng thøm vi∆t thı tr® lÈi, ch◊ nh∞n k¿ Ωıa thı vÀ n‹i vËi L≈ Kœnh H≠p r±ng : N∆u ai c‹ l°m thŸt anh ta, th÷ nhË gÍi cho ta büt nıËc canh !

ChÓng tıËng nghe ΩÀu ˆa nıËc m∞t CÚ kh·ng chŸu b¨i binh quy h°ng, tˆc l° ·ng Phan á÷nh Th·ng bŸ h≠i, kh·ng c∑n ph®i n‹i

T˜ Ω∂y cÚ cÔng tıËng sÿ Ω‹ng Ω„n trong r˜ng, tr≈n nÓi, thıÈng dÔng cüch Ωünh du kœch, v÷ chıa Ωð sˆc ΩıÁng trıÈng Ω‚i chi∆n

B®o hÊ phüi quµn lœnh Ωi t∫p n¨ ho°i Nghÿa binh cÒng giao chi∆n nhiÀu tr∫n, c‹ tr∫n ΩıÏc, tr∫n thua, nhıng kà ra th÷ cüi bıËc lui nhiÀu, m° bıËc tËi r∂t œt V÷ quµn lœnh B®o hÊ tËi Ωµu cÒng c‹ k¿ truyÀn büo v° trÏ l˙c r∂t l° nhanh nh¬n C›n nghÿa quµn th÷ Ωünh nhau kh·ng quen, khœ giËi l≠i x∂u, ch◊ tr·ng c∫y ΩıÏc l° Í l›ng ngıÈi m° th·i, n≈n chi kh·ng ΩŸch ΩıÏc vËi quµn B®o hÊ l° ph®i

Qua nØm HÏi (1887), Phan nghÿ m÷nh c· l∫p kh·ng xong, bøn quy∆t k∆ ra B∞c k¸ Ωà hiŒu triŒu Ωüm vØn thµn chœ sÿ Í ngo°i ∂y cÔng n‰i l≈n l°m thanh viŒn Khi Ωi, cÚ d¥n d› chÓng tıËng h¨y khoan Ω˜ng n≈n b≠o ΩÊng Ωà ΩÏi cÚ vÀ s¡ hay

7) M≠t lÊ cða Thi≈n T¯

Tr≈n ΩÈi, c‹ ai sung sıËng b±ng ·ng vua Ω∞c chœ ! Tr≈n ΩÈi c‹ ai kh‰ sÍ b±ng ·ng vua m∂t ng·i ! Khi Ω∞c chœ, n°o cung, n°o ΩiŒn, n°o quan, n°o quµn, n°o v°ng b≠c chµu büu, qu∂n quœt quanh m÷nh, n‹i mÊt ti∆ng l° lŒnh d∫y c® mu·n dµn, thæt mÊt ti∆ng l° oai vang trong b‚n bÃ; v¿ vang bi∆t ch˜ng n°o ! Khi m∂t ng·i th÷ tr‚n, th÷ ch≠y, th÷ Øn sıÁng u‚ng gi‹, gi®i n∞ng d∑m mıa, chi∆c thµn tr·i n‰i, nghe chim k≈u vıÏn h‹t, c°ng nhı gÏi m‚i thıÁng tµm, r∂t ΩÂi l° ti∆ng lü ΩÊng su‚i reo, cÒng tıÍng ch˜ng c‹ quµn nghŸch Ωu‰i kŸp, kh‰ sÍ bi∆t ch˜ng n°o !

T÷nh c®nh cða vua H°m Nghi nhı th∆

üi ng≠i thay, ng°i l° ·ng vua c›n nhfi tu‰i, g¥p ph®i lÓc viŒc nıËc kh‹ khØn, Ω∆n nÂi th°nh m∂t nh° tan, Ωem thµn Ωi tr‚n, v∂t v® c˙c kh‰ trØm bÀ ! NhiÀu khi gi‡c ΩıÈng vua t·i kh‹c l‹c vËi nhau, n·ng nÂi lıu ly, kh·ng bi∆t th∆ n°o m° n‹i cho h∆t Tho≠t ti≈n ra Ωi, th÷ c›n c‹ œt nhiÀu vØn vfl h t›ng, quµn gia h∑u h≠, r„i ch≤ng may gi˘a ΩıÈng tan tüc chia l÷a : n°o Ph≠m Th∫n Du∫t bfi vÀ, n°o h˘u quµn H„ HiÃn bŸ bŒnh ch∆t; Ω∆m s‚ quµn lœnh th÷ lÓc trıËc Ωi theo c›n ΩıÏc mÊt trØm ngıÈi, nhıng sau th∂y kh‰ sÍ quü, chÓng n‹ bfi Ωi h∑u h∆t Sau r‚t l≠i ch◊ trÁ tr‡i c‹ cha con T·n Th∂t Thuy∆t, v° chıÍng vŒ Tr∑n Xuµn So≠n, cÔng mıÈi m∂y t≈n lœnh Ωi theo m° th·i Th·i th÷ sËm no, chiÀu Ω‹i, Øn u‚ng kh·ng b˘a n°o to°n, nay Ω‹ mai Ωµy, Í Ωµu kh·ng düm ΩŸnh h≤n, v÷ quµn Phüp Ωu‰i ri∆t Ω±ng sau lıng, l°m cho nh° vua cˆ ch≠y d°i m¨i

Ta Ω¨ bi∆t h„i thüng 10 nØm D∫u (1885, tˆc l° gi˘a nØm m∂t kinh th°nh) ng°i tËi miÀn thıÏng du H° Tÿnh triŒu cÚ Phan á÷nh PhÔng ra khÍi binh c∑n vıÁng, Ω∆n ng°y 16 thüng ∂y quµn B®o hÊ Ωu‰i g∂p quü, ·ng Thuy∆t ph®i Ωıa ng°i ch≠y mi∆t l≈n Voi T∂n, chœnh l° miÀn tr≈n t◊nh Qu®ng B÷nh, giüp vËi xˆ L°o Ch bi≈n cıÁng n°y l° mÊt xˆ M‡i TrıÁng Quang Ng‡c l°m th‰ tÔ R„i ng°i t≠m trÓ Í Ω‹

áıÏc œt lµu, Thuy∆t ng‹ th∂y Í Ω∂y cÒng t≠m ΩıÏc y≈n thµn nh° vua r„i, c›n s˙ cˆu vong th÷ Thuy∆t t˙ liŒu sˆc m÷nh kh·ng thà l°m g÷ ΩıÏc, t∂t ph®i c∑u ngo≠i viŒn h‡a l° Nhıng Thuy∆t kh·ng sang c∑u viŒn Xi≈m nhı theo k∆ süch cða cÚ Phan Ω¨ tfi h„i trıËc ; Thuy∆t Ωi sang T°u, v÷ l¨o c›n tin nÁi th∆ l˙c nıËc T°u nhiÀu l∞m Thuy∆t tµu vua H°m Nghi Ω°nh tr‚n Í Ω∂t M‡i, v° Ωà hai ngıÈi con Í l≠i hÊ vŒ, c›n m÷nh th÷ cÔng chıÍng vŒ Tr∑n Xuµn So≠n d∞t nhau sang T°u Ωà c∑u viŒn binh

Vua H°m Nghi nıÁng nüu Í Ω∂t M‡i ΩıÏc hÁn mÊt nØm, tuy Øn u‚ng kh‰ sÍ, nhıng m° ΩıÏc ΩiÀu y≈n ‰n Chœnh phð B®o hÊ c‚ tµm b∞t cho ΩıÏc ng°i, nhıng vπn chıa t÷m ΩıÏc

ra t·ng tœch, Ω¨ hÁi c‹ ˚ chün n®n, kh·ng bi∆t r„i ra c‹ b∞t ΩıÏc hay kh·ng v° Ω∆n bao giÈ ? H˘u chœ cünh th°nh, viŒc g÷ cÒng th∆ : l∑n h„i B®o hÊ cÒng d› ra t·ng tœch m° b∞t s‚ng ΩıÏc vua H°m Nghi, v÷ c‹ bÊ h≠ v° lÒ M‡i ph®n ng°i Ωà l∫p c·ng vËi ngıÈi Phüp

L‚i sau n°y, nghÿa l° sau khi Thuy∆t Ω¨ sang T°u r„i, t÷nh c®nh ng°i l≠i c°ng kh‰ sÍ bÊi ph∑n C›n s‹t l≠i œt nhiÀu t® h˘u t›ng v›ng cÒng bfi ng°i l∑n l∑n m° Ωi, bÍi chÓng th∂y vua bµy giÈ n·ng nÂi ch÷m Ω∞m nhı th∆, ch∞c cÒng kh·ng c›n tr·ng c‹ ng°y n°o l≠i trÍ vÀ l°m vua n˘a ΩıÏc, v∫y th÷ c›n theo l°m chi cho mŒt xüc ? Th°nh ra chÓng rð nhau Ωi l∑n h„i, bfi ng°i trÁ vÁ, duy c›n ngıÈi con ·ng Thuy∆t l° T·n Th∂t Thi∆p theo h∑u ng°i mÊt cüch trung th°nh cung kœnh nhı trıËc Kh‰ sÍ lµu ng°y quü kh·ng chŸu n‰i, ng°i Ωµm ra bŒnh thıÁng h°n, l°m cho thµn thà g∑y c›m ‚m y∆u TÊi nghiŒp ! mÂi khi hÁi c‹ tin büo ΩÊng, th÷ c‹ mÊt th±ng m‡i trung th°nh ph®i l∫t Ω∫t cflng ng°i ch≠y, v÷ t˙ ng°i kh·ng Ωi ΩıÏc n˘a Nhıng cüi m„i vinh hoa phÓ qu˚ n‹ xui khi∆n ngıÈi dÕ d°ng l°m viŒc ph®n tr∞c, Ω∆n quµn M‡i cÒng kh·ng khüc g÷ ai !

LÓc b∂y giÈ ng°i tr‚n Í mÊt l°ng M‡i l° Kh≈—ta—bao, Í miÀn tr≈n chµu Tuy≈n H‹a t◊nh Qu®ng B÷nh Chœnh phð b®o hÊ phüi ·ng Ω≠i tü Boulangier chuy≈n viŒc Ωem quµn Ωi t∑m n¨, nhıng Ω¨ süu thüng trÈi kh·ng t÷m th∂y tung tœch Ωµu c®

TrıÁng Quang Ng‡c, l° th‰ tÔ Í miŒt Kh≈—ta—bao v° chœnh h„i ∂y vua H°m Nghi Ωang nıÁng nüu trong nh° n‹ M„i phÓ qu˚ ΩÊng tµm, Ng‡c cÔng mÊt t≈n Ω„ng Ω®ng l° NguyÕn á÷nh Thanh l¥n lÊi Ωi büo tin cho quµn lœnh b®o hÊ bi∆t, r„i dπn ·ng Boulangier vÀ b∞t vua H°m Nghi

á≠i tü Boulangier læn dπn quµn tËi vµy b‡c tÓp nh° ng°i Í, lÓc ∂y mËi ΩÊ 7 giÈ t‚i Ng°i v° hai ngıÈi tÔy tÔng Ωang g‚i Ω∑u v°o thanh gıÁm m° ngð say l∞m, v÷ bÚng Ω‹i, sˆc mŒt ChÏt th∂y quµn Phüp tËi, th°y tr› vÔng t◊nh d∫y, th÷ quµn Phüp Ω¨ nh®y v°o trong, n∞m ch¥t l∂y tay ng°i, ng°i bi∆t l° th±ng Ng‡c ph®n, gi∫n l∞m m∞ng n‹ r±ng :

— Th±ng Ng‡c, m°y gi∆t tao Ωi, c›n hÁn Ωem tao nÊp cho Phüp

çng T·n Th∂t Ti∆p th∂y s˙ th∆ hfing m∂t r„i, bøn tu‚t gıÁm ra, ΩŸnh bÚng mÊt l° gi∆t vi≈n quan vfl Phüp ΩÃ gi®i cˆu cho vua, mÊt l° gi∆t vua Ωi ΩÃ cho ng°i ΩıÏc tr‡n danh ti∆t, chˆ kh·ng mu‚n cho ng°i bŸ b∞t Song vi≈n quan Phüp lanh m∞t, ng‹ th∂y c¯ ch◊ ∂y, chÿa sÓng ra b∞n ·ng Thi∆p ch∆t ngay ;

Vua H°m Nghi bŸ b∞t gi˘a h·m 26/6/1888 B∂y giÈ ng°i Ω¨ 18 tu‰i

Quµn Phüp dπn ng°i vÀ t◊nh lˇ Qu®ng B÷nh, r„i cho 80 t≈n lœnh Phüp hÊ vŒ ra chÏ HuyŒn Trong lÓc Ωi ΩıÈng, ng°i thÍ than ch¯i m∞ng n‡ kia lu·n miŒng TËi chÏ HuyŒn, quµn Phüp Ωem xu‚ng Ω›, Ωà Ωıa vÀ Hu∆, ΩŸnh cho ng°i giüp m¥t vua á„ng Khünh Nhıng

·ng Khµm sˆ Rheinart nghÿ l° s˙ g¥p m¥t n°y v· œch, n≈n khi Ωıa vÀ tËi c¯a Thu∫n An, th÷ chœnh phð b®o hÊ sai dπn ng°i xu‚ng ngay phüo thuyÀn “Comøte” ch≠y th≤ng v°o S°i G›n R„i t˜ S°i G›n c‹ t°u khüc, Ωem sang an trœ Í xˆ Algærie Sang Ωµy œt lµu, ng°i k∆t h·n vËi mÊt thi∆u n˘ Phüp, sinh h≠ ba ngıÈi con C·ng chÓa Nhı Mai h‡c trıÈng Canh N·ng Í Paris m∂y nØm trıËc Ωµy thi Ω∫u k˛ sı canh n·ng s‚ mÊt, l° con Ω∑u l›ng NgıÈi con trai th÷ hiŒn l°m vfl quan trong quµn ΩÊi Phüp C‹ tin n‹i ng°i thi≈n cı sang Paris œt lµu r„i qua ΩÈi, cüch nay v°i nØm

ViŒc b∞t ΩıÏc vua H°m Nghi phüt sinh v°o h„i thüng 10/1888, nghÿa l° sau khi th∂t thð kinh th°nh 3 nØm v° sau khi Phan á÷nh PhÔng ra B∞c mÊt nØm

C›n T·n Th∂t Thuy∆t bfi vua Í gi˘a ΩıÈng, tüch m÷nh Ωi sang T°u, n‹i l° Ωi c∑u viŒn Sang T°u r„i, ch≤ng bi∆t r±ng ·ng c‹ n‹i chuyŒn c∑u viŒn g÷ ΩıÏc vËi quan quyÀn M¨n Thanh kh·ng, hay l° bi∆t t÷nh th∆ nguy hiÃm c· cÔng r„i, n≈n ki∆m chuyŒn t÷m ΩıÈng tr‚n trünh l∂y thµn v∫y th·i NhiÀu ngıÈi Phüp — trong Ω‹ á≠i Óy Gosselin l° mÊt — ch≈ Thuy∆t høn nhüt v÷ cüi c¯ ch◊ bfi vua gi˘a ΩıÈng tüch m÷nh Ω°o n≠n nhı th∆ Nhıng h‡ ngÏi khen hai ngıÈi con trai cða Thuy∆t, á≠m v° Thi∆p, l° thanh ni≈n anh hÔng

C‹ ngıÈi n‹i r±ng Thuy∆t ΩŸnh Ωi c∑u viŒn th∫t t÷nh, nhıng mËi sang T°u œt lµu, nghe ΩıÏc tin vua H°m Nghi bŸ b∞t, th÷ Ω°nh Í l≠i nıÁng nüu t≠i Long Chµu (thuÊc t◊nh Qu®ng Tµy, giüp giËi nıËc ta) r„i sau ch∆t gi° Í Ω‹

Nghe n‹i h„i ·ng ch∆t Í Long Chµu, c‹ ngıÈi T°u hay l° ngıÈi ViŒt Nam chœ sÿ vong mŒnh n°o Ω‹ kh·ng bi∆t, l°m cµu liÕn Ωi∆u nhı v∑y :

Qu˚ b∂t kh® ng·n, thi≈n c‰ trung h„n lai TıÏng qu∫n, T· v· di thıÏng, büch ni≈n t°n c‚t tüng Long chµu

Hai cµu n°y, cˆ xem cho k˛, tuy bÀ ngo°i c‹ ˚ tµng b‚c Thuy∆t nh˘ng l° t·n qu˚ nhı vua, t∫n trung vËi chÓa, nhıng m° bÀ trong h÷nh nhı c‹ ngÚ ˚ m◊a mai Thuy∆t mÊt cüch kœn Ωüo