ΩÀu l° ngıÈi Ω„ng hıÁng v° Ω„ng thÈi vËi cÚ Phan.. NgıÈi ta vπn b®o hai thüi c˙c kh·ng g¥p nhau.. Phan á÷nh PhÔng phu nhµn l° con güi mÊt quan phð Í l°ng Th‡ TıÈng cÒng thuÊc vÀ t‰ng ViŒ
Trang 1á°o Trinh Nh∂t
Phan á÷nh PhÔng
Nh° l¨nh Ω≠o 10 nØm Khüng Chi∆n
(1886 ñ 1895) Í NghŒ Tÿnh
Trang 21) MÊt l°ng nhiÀu mÒ cünh chu„n
Tr∫n Ωünh sau cÔng vËi quµn Phüp l° tr∫n Í Hu∆ Ω≈m 23/5/1885, quµn ΩÊi chœnh quy cða triÀu Ω÷nh ViŒt Nam cÒng th∂t b≠i n‚t
Th°nh m∂t vua ch≠y
Bµy giÈ ch‚ng vËi Phüp ch◊ l° vØn thµn vËi dµn binh
NgıÈi n°y Ωünh mÊt hai tr∫n, nh‹m kia gi˘ ΩıÏc Ω·i ba nØm r„i cÒng tan vÎ
Duy c›n mÊt ngıÈi c‚ g∞ng cıÎng l≠i, triŒu t∫p œt nhiÀu anh em Ω„ng chœ, r‹t d∑u nhiŒt huy∆t v°o trong cµy Ωøn dµn tÊc t˙ l∫p, kh≈u cao ng‡n l¯a üi qu‚c c›n b˜ng Ωfi l≈n Í mÊt g‹c H° Tÿnh, Qu®ng B÷nh mıÈi nØm sau n˘a mËi t∞t
∂y l° Phan á÷nh PhÔng
NgıÈi l°ng á·ng Thüi, huyŒn La SÁn, t◊nh H° Tÿnh, Phan á÷nh PhÔng sinh nØm 1847, d›ng dfli nh° nho
á·ng Thüi v‚n l° mÊt l°ng n‰i ti∆ng nh∂t trong t◊nh H° Tÿnh, v÷ xıa nay c‹ ngıÈi Ω∫u Ω≠t lËn, l°m quan to r∂t nhiÀu KhÍi l≈n t˜ ΩÈi nh° L≈, phüt mÊt ·ng Qu∫n c·ng, nh° gi°u c‹ lËn, hay l°m viŒc phÓc Ωˆc, dµn trong ΩŸa phıÁng ΩÀu ΩıÏc nhÈ c∫y, cho n≈n ngıÈi ta sÔng büi l∞m, t·n ·ng l° “KiÀu Qu∫n c·ng”
á∆n ΩÈi g∑n Ωµy, l°ng á·ng Thüi l≠i c°ng Ω≠i phüt, thi Ω∫u hay l°m quan cÒng v∫y Tˆc nhı Qu∫n c·ng Ho°ng Cao Kh®i, v° hai t‰ng Ω‚c Ho°ng M≠nh Trœ, Ho°ng Tr‡ng Phu,
ba cha con hiÃn hüch mÊt thÈi ; c›n nhË lÓc qu∫n Ho°ng b°y tiŒc th‡ b®y mıÁi, c‹ ngıÈi m˜ng cµu liÕn nhı v∑y ΩÓng l∞m : “Con cüi mÊt nh° hai t‰ng Ω‚c, Phüp Nam hai nıËc mÊt c·ng th∑n”
H‡ Phan th÷ t˜ ·ng Phan Nhı Tœnh, l°m t‰ng Ω‚c t◊nh H®i DıÁng h„i c›n thuÊc vÀ Nam triÀu v° chœnh l° th°y h‡c cða cÚ Phan á÷nh PhÔng cho tËi cüc ·ng ti∆n sÿ Phan á÷nh
Du, Phan Tr‡ng Mıu, Phan Huy Nhu∫n ΩÀu l° ngıÈi Ω„ng hıÁng v° Ω„ng thÈi vËi cÚ Phan
NgıÈi ta vπn b®o hai thüi c˙c kh·ng g¥p nhau á±ng n°y chÓng ta th∂y hai thüi c˙c cÔng Í mÊt l°ng á·ng Thüi : h‡ Ho°ng ph› tü B®o hÊ ΩıÏc vinh hiÃn Ω∆n tÊt b∫c, h‡ Phan ch‚ng c˙ B®o hÊ cÒng quy∆t liŒt tÊt b∫c !
H‡ Phan, t˜ thðy t‰ Í ΩÈi L≈, truyÀn Ω∆n á÷nh PhÔng l° 12 ΩÈi, m° ΩÈi n°o cÒng c‹ ngıÈi thi Ω∫u lËn, l°m quan to, cho n≈n ngıÈi ta thuÍ trıËc Ω¨ t˜ng Ω¥t t≈n cho x‹m h‡ Phan Í l° “ç y h≠ng”, tfi ˚ l° mÊt x‹m to°n ngıÈi Ω∫u Ω≠t cao sang
çng thµn sinh ra Phan á÷nh PhÔng l° Phan á÷nh TuyÃn, Ω∫u ph‹ b®ng khoa giüp th÷n (1814) vÀ thÈi vua ThiŒu TrŸ L°m quan tËi Phð do¨n phð Th˜a Thi≈n, sau vµng mŒnh vua sai ra B∞c l°m chˆc Tün l˚ quµn vÚ d¬p gi¥c Í t◊nh L≠ng SÁn, bŸ t¯ tr∫n
Phan á÷nh PhÔng c‹ nØm anh em
Anh c® l° Phan á÷nh Th·ng, Ω∫u tÓ t°i, l°m Ph‹ qu®n Ω‚c mÊt ΩÊi thuyÀn chi∆n ; thˆ hai l° Phan á÷nh Thu∫t, Ω∫u c¯ nhµn l°m Giüo th‡ ; thˆ ba l° Phan á÷nh Tu∂n m∂t sËm ;
cÚ tˆc l° thˆ tı ; c›n ngıÈi em Ót l° Phan á÷nh V∫n, Ω∫u Ph‹ b®ng l°m Tri phð CÚ l≠i c›n hai em khüc m¬ n˘a, nhıng kh·ng ai th°nh Ω≠t g÷
Phan á÷nh PhÔng phu nhµn l° con güi mÊt quan phð Í l°ng Th‡ TıÈng cÒng thuÊc vÀ t‰ng ViŒt Y≈n, l∂y cÚ sinh ra ΩıÏc b‚n ngıÈi con trai VÀ sau, phu nhµn v° m∂y ngıÈi con trai lËn ΩÀu m∂t sËm vÀ bŒnh Ωi≈n, nh±m lÓc Phan Ωang c∑m quµn khüng c˙ binh Phüp Í nÓi VÚ Quang, cho n≈n cÚ Ω¨ c‹ cµu than thÍ :
— M÷nh sinh g¥p ph®i lÓc gia bi∆n, qu‚c bi∆n, th≈ bi∆n, t¯ bi∆n
Trong b‚n ngıÈi con trai cða cÚ, duy c‹ ngıÈi s‹t l≠i l° Phan á÷nh C˜ c‹ ti∆ng th·ng minh can Ω®m
Trang 3Phan á÷nh C˜ t˙ l° Bü Ng‡c, h„i nhfi theo cÚ Í lu·n trong quµn á∆n nØm bœnh thµn (1896), nghÿa l° sau khi cÚ m∂t mÊt nØm, th÷ tr‚n Ωi du h‡c Í Nh∫t B®n, Ωˆng v°o h≠ng thanh ni≈n anh tu∂n trong Ωüm ViŒt Nam chœ sÿ vong mŒnh qua á·ng Kinh lÓc b∂y giÈ NhiÀu ngıÈi tıÍng ch∞c mai sau Bü Ng‡c c‹ thà n‚i ΩıÏc chœ lËn cða cha Nhıng vÀ sau xoay Ω‰i xu hıËng, c‹ thà suy nghÿ viŒc nıËc kh·ng thà cˆu l≠i ΩıÏc n˘a, d∑u c‹ l°m g÷, ch≤ng qua cÒng nhı “d≠ tr°ng xe cüt biÃn Ω·ng, nh‡c l›ng m° ch≤ng n≈n c·ng cün g÷”, r„i ngıÈi ta th∂y NguyÕn Bü Trüc vÀ trıËc Ωıa Bü Ng‡c vÀ sau, quy thu∫n chœnh phð B®o hÊ T·i nhË c‹ mÊt l∑n ΩıÏc g¥p Bü Ng‡c Í H° NÊi, næt m¥t tfi ra ngıÈi hiÀn l°nh cˆng cfii ; nhıng hfii chuyŒn chi cÒng ng∫p ng˜ng kh·ng mu‚n n‹i ra ; h÷nh nhı c‹ mÊt tµm s˙ g÷ u∏n khÓc kh‹ n‹i l∞m v∫y LÓc ∂y sau cuÊc Ñu chi∆n 1914—1918 v˜a tan œt lµu
Cüch sau Ω‹ mÊt nØm, nghe tin Bü Ng‡c l≠i Ωi sang T°u, song l∑n n°y Ωi mÊt cüch ΩıÈng ho°ng Kh·ng bi∆t Bü Ng‡c l≠i Ωi nhı th∆ c‹ mÚc Ωœch g÷, ch◊ bi∆t cu‚i nØm 1921, c‹ tin ngo°i büo vÀ r±ng mÊt h·m Bü Ng‡c Ωang d≠o chÁi Í H„ng kh∏u c·ng vi≈n t≠i ThıÏng H®i, th÷nh l÷nh bŸ mÊt ngıÈi c∑m sÓng lÚc chÿa ngay Bü Ng‡c m° b∞n b®y phüt ch∆t tıÁi Kh·ng n‹i, ai cÒng Ωð bi∆t ngıÈi b∞n Bü Ng‡c chœnh l° mÊt ngıÈi Ω„ng b°o ViŒt Nam
Nhµn Ω‹ m° ΩıÁng thÈi c‹ dı lu∫n phµn vµn n‰i l≈n, k¿ b°n v∑y ngıÈi n‹i khüc Nhıng m° th·i ! chÓng ta n≈n ΩÃ ngıÈi dıËi su‚i v°ng y≈n ngh◊ l° hÁn
CÚ Phan l≠i c›n mÊt b° vÏ thˆ n˘a, tˆc l° em ruÊt ·ng L≠i bÊ Tham tri Tr∑n Tr≠m B° n°y vÀ Í vËi cÚ sinh ΩıÏc mÊt ngıÈi con trai l° Phan á÷nh Cam m∂t sËm ; l≠i sinh h≠ mÊt ngıÈi trai n˘a, h„i 1925—1926, t·i tËi H° Tÿnh nghi≈n cˆu t°i liŒu Ωà vi∆t cu‚n süch n°y, ΩıÏc th∂y b° v° c∫u thˆ nam Ω‹ Í l°ng á·ng Thüi Sau Ω‹ tËi giÈ, tin tˆc ra sau kh·ng rfl H„i cÚ Phan c∑m quµn khÍi nghÿa, nh˘ng lÓc l≈n ghÀnh xu‚ng thüc, x·ng pha h›n Ω≠n mÒi gıÁm, sËm t‚i ΩÀu c‹ b° truy tÔy Í trong quµn cho tËi khi chung cuÊc, n≈n ngıÈi ta g‡i b° l° “c‚ ngu∆ch r˜ng” Ngu∆ch l° mÊt ti∆ng Í NghŒ Tÿnh dÔng Ωà ch◊ ngıÈi Ω°n b° n°o Ω¿ con Ω∑u l›ng l° güi ; r˜ng c‚t Ωà ch◊ tfi r±ng b° theo h∫u cÔ Phan Í trong r˜ng rÓ v∫y
áüng ti∆c nh˘ng gi∂y tÈ v° thð bÓt cða h‡ Phan bŸ ti≈u tün th∂t l≠c h∆t s≠ch Ph∑n th÷ m∂t ngay trong lÓc binh hfia b·n ba, ph∑n th÷ m∂t bÍi nh˘ng dı Ω®ng bŸ h°ng Ω∑u b∞t bË, nh˘ng nh° Ω„ng chœ bŸ khüm xæt tŸch thµu C‹ nh° ph®i ng∫m ngÔi t˙ ΩÊng Ω‚t Ωi, k¿o sÏ li≈n lÚy Ph®i bi∆t, vËi khµm sai NguyÕn Thµn lÓc b∂y giÈ, mÊt ch˘ cða Phan á÷nh PhÔng c›n n±m s‹t l≠i Í trong tay ai, cüi Ω∑u ngıÈi ∂y ch◊ l° cð chu‚i !
Th°nh ra c·ng viŒc sıu t∑m t°i liŒu nhiÀu nÂi gian nan
C›n chØng, ch◊ l° nØm ba m®nh Ωo≠n gi®n t°n bi≈n, m˙c Ω¨ mÈ, gi∂y Ω¨ nüt á∆n nÂi
‚ng kœnh h›m ®nh ph®i t˜ ch‚i, kh·ng chŸu b∞t sang, v° n∆u ta Ωıa l≈n n¥ng tay, sÏ gi∂y rÈi r¨ Nhıng m∂y cüi di tœch mong manh sˆt m¿ ∂y cÒng c›n l∫p l›e chÓt œt tia süng Ωà cho k¿ sıu t∑m c‹ thà hiÃu th≈m ΩıÏc œt nhiÀu vÀ quµn s˙ b‚ trœ cða cÚ Phan V° mÊt Ω·i ph∑n vÀ ˚ ki∆n cÚ Ω‚i vËi thÈi cuÊc
C‹ ngıÈi n‹i sinh thÈi cÚ Phan cÒng nghiŒn nha phi∆n T·i kh·ng thà tin M¥c d∑u b®o Ω‹ l° s˙ mÚc kœch cða mÊt vŸ c‚ l¨o, ngıÈi B∞c, Ω¨ truy tÔy cÚ Phan r∂t lµu v° mËi qua ΩÈi Í H° NÊi ΩÊ nØm nØm nay
Nh˘ng b∫c k¸ c˙u Ωüng kœnh Í Ω∂t Lam H„ng m° t·i Ω¨ ΩıÏc phfing v∂n, xıa kia ho¥c Ω„ng ni≈n cÊng s˙, ho¥c giao thiŒp thµn m∫t vËi cÚ Phan, kh·ng nghe mÊt ai n‹i cÚ c‹ cüi üc t∫t Ω‹
Vπn bi∆t thuÍ ngıÈi Anh Ω¨ Ωem sÓng b∞n Ω≠n thu‚c phiŒn v°o nıËc T°u (nha phi∆n chi∆n tranh nØm 1840) v° t∂t ngıÈi T°u Ω¨ truyÀn bü sang b≈n ta r„i, nhıng vua ta c‹ lŒnh
Trang 4c∂m Ωoün r∂t nghi≈m Th∫t th∆, quµn chð ViŒt Nam ng°y xıa kh·ng nÎ l›ng lÏi dÚng m‹n thu∆ thu‚c ΩÊc h≠i dµn ΩÃ l°m mÊt ngu„n lÏi cho c·ng kh‚
Hai triÀu ThiŒu TrŸ, T˙ áˆc, vua nhiÀu l∑n h≠ dÚ c∂m ng¥t quan l≠i hÓt nha phi∆n, ai kh·ng tuµn lŒnh c‹ thà bŸ cüch chˆc v° k∆t ün bŸ Ω„, bŸ lıu
CÚ Phan l° mÊt nh° nho tr÷ tr‡ng, mÊt vŸ quan thanh li≈m m˙c thıËc, kh·ng l¡ Ωµu t˙ h≠i sˆc khfie m÷nh v° ph≠m phæp nh° vua ?
Hay l° nØm ba thüng trıËc khi anh hÔng m≠t lÊ, cÚ Phan ta Í quµn thˆ m∞c ph®i bŒnh
lŸ tr∑m tr‡ng, kh·ng ch˜ng trong bÊ h≠ c‹ k¿ hi∆n k∆ dÔng mÊt v°i Ωi∆u thu‚c phiŒn ΩÃ h‡a may cˆu nguy, r„i nh˘ng ngıÈi b°ng quan v÷ Ω∂y tıÍng r±ng b÷nh thÈi cÚ vπn c‹ cüi l≠c thÓ
∂y chØng ?
Trang 52) Toan liÀu ch∆t v÷ chıa ΩıÏc Ωi thi
Nh˘ng ngıÈi ΩıÏc g∑n cÚ Phan, ΩÀu n‹i cÚ tıËng m≠o r∂t x∂u, n∆u cˆ l∂y ngo°i da m° xæt ngıÈi, th÷ kh·ng c‹ ai ngÈ Ωµu vÀ sau cÚ l°m n≈n ΩıÏc anh hÔng Nh° tıËng s‚ n‹i cÚ ch◊ khüc ngıÈi ΩıÏc mÊt qu˚ tıËng, l° khi n±m ngð th÷ m÷nh m∏y ¯ng Ωfi h„ng h°o l≈n, Ω‹ l° tıËng l≠
ThuÍ c›n Ωi h‡c, Ωi h‡c Ω∑n ΩÊn t‚i tØm, Ω∆n nÂi h‡c trıËc qu≈n sau, th°y h‡c Ω¨ n‹i mai sau t∂t PhÔng kh·ng l°m g÷ n≈n thµn Nhıng cÚ c‹ tœnh r∂t t˙ hÔng, th∂y anh em m÷nh
ai cÒng th·ng minh h‡c gifii, th÷ l∂y l°m phπn u∂t v· cÔng, c‚ g∞ng h‡c ΩÃ theo kŸp mËi nghe
Th°nh ra r›ng r¨ trong b‚n nØm nØm, trong tay kh·ng rÈi quyÃn süch, chµn kh·ng bıËc ra ΩıÈng, ch◊ m°i miŒt nÁi ün süch ng‡n Ωøn, quy∆t chœ l∫p ΩıÏc c·ng danh s˙ nghiŒp C∫u bæ thıÈng n‹i vËi b≠n Ω„ng h‡c :
— Ta c‚ h‡c ΩÃ mai sau chi∆m ΩıÏc kh·i nguy≈n mËi nghe
Ch≤ng qua cÒng chœ khœ khoa c¯ nhı ai ! C‹ nhi≈n, thÈi Ω≠i n°o k˝ cıÁng ∂y ThÈi Ω≠i thıÈng u‚n chœ khœ con ngıÈi theo khu·n n‹, m∂y ai h„ dÕ thoüt ΩıÏc ra ngo°i
NıËc ta t˜ ΩÈi nh° Tr∑n, cüch kæn ch‡n nhµn t°i, ch◊ c‹ t˜ chıÁng khoa c¯ Ai kh·ng Í trong v›ng Ω‹ bıËc ra th÷ kh·ng thà l° nhµn t°i, m° cÒng kh‹ c‹ ngfl n°o Ωà xu∂t thµn cho ΩıÏc
Cüi l‚i t˜ chıÁng khoa c¯, truyÀn vÀ ΩÈi sau, ch≤ng nh˘ng kh·ng bËt Ωi m° l≠i c°ng th≈m b°i v¡ thŸnh h°nh l≈n m¨i
Sau khi vua Gia Long v˜a th‚ng nh∂t trong nıËc xong, tˆc thÈi gıÁm giüo x∆p x‹, thi phÓ l≈n Ω°n Vua quan l°m gıÁng v° khuy∆n khœch dµn : lu·n m∂y triÀu Minh M≠ng, ThiŒu TrŸ, T˙ áˆc, to°n l° Thi≈n t¯ thi phÓ ; b∑y t·i danh v‡ng nhı H° T·n QuyÀn, Do¨n U∏u, to°n l° qu∑n th∑n t˜ chıÁng Vua t·i ch◊ tıÍng trong nıËc c‹ bÈ cfli, c‹ nhµn dµn, th∆ l° trÈi Nam ΩŸnh ph∫n, kh·ng bi∆t b≈n ngo°i c‹ cıÈng lµn, c‹ ΩŸch qu‚c, thıÈng Ωà m∞t Ω∆n ta M‡i viŒc khı khı ch≤ng chŸu c®i cüch Quan ®i kh·ng khai, c¯a bÃ Ω‹ng ch¥t, thÈi th∆ ch≤ng hiÃu, vfl bŸ l·i th·i, triÀu Ω÷nh ch◊ lo ngµm thi Ω¥t phÓ vËi nhau, tıÍng Ωµu “m∂y v∑n thi phÓ” cho hay, Ωð sˆc trŸ dµn gi˘ nıËc Kæn ngıÈi, th÷ khinh vfl bÈi m° tr‡ng vØn chıÁng D≠y dµn, th÷ bfi th˙c h‡c m° chuÊng khoa c¯ BÍi th∆, ngıÈi ΩÈi ∂y ai kh·ng h‡c t˜ chıÁng kh·ng n≈n ngıÈi, h‡c m° kh·ng thi Ω∫u cÒng kh·ng n≈n ngıÈi, thi Ω∫u m° kh·ng ΩıÏc l°m quan cÒng kh·ng n≈n ngıÈi
Gi˘a lÓc thi≈n h≠ Ωµu Ω‹ th·ng minh ti∆n h‹a r∑m r∑m, k¿ th÷ Ωang ra tay chinh phÚc Ω∂t xa, ngıÈi th÷ bi∆t lo thµn t˙ cıÈng c®i cüch, th∆ m° Í nıËc m÷nh, vua quan vπn kÀm gi˘ nhµn dµn Í ch¥t trong v›ng h‡c cÒ th‹i xıa NgıÈi ta lo mÍ mang nh˘ng thıÁng m¨i, nh˘ng c·ng nghŒ, nh˘ng cÁ khœ, nh˘ng khoa h‡c, c›n m÷nh Ωµy th÷ khi Ωˆng khi ng„i, khi t◊nh khi m≈, ch◊ lo c‹ mÊt viŒc t˜ chıÁng khoa c¯
Chœnh nh° vua c‹ trüch nhiŒm s¯a nıËc d≠y dµn, ·m gi˘ m¨i ch∆ ΩÊ t˜ chıÁng khoa c¯, buÊc dµn ph®i theo Ω‹ m° Ωi, b®o r±ng ai Ωi Ω∆n ch “khoa ho≠n” mËi l° tËi mÚc Ωœch nhµn sinh, hÕ ai Ωi trüi con ΩıÈng ∂y, th÷ kh·ng ngfl xu∂t thµn n°o khüc T˙ nhi≈n, nh˘ng ngıÈi Í dıËi cüi ch∆ ΩÊ giüo h‹a Ω‹, bao nhi≈u tı tıÍng, bao nhi≈u hy v‡ng, bao nhi≈u chœ khœ, ΩÀu quanh qu∂t sa Ω°, Í trong c‹ b‚n ch˘ ; b‚n ch˘ ∂y chia ra l°m hai Ωo≠n, l° : thi Ω∫u v° l°m quan
CÚ Phan, sinh ra nh±m gi˘a ho°n c®nh nhı th∆, th÷ cüch l∫p chœ xu∂t thµn cða cÚ tr˜ khoa c¯ ra, kh·ng c‹ con ΩıÈng n°o hÁn, v∫y ta th∂y cÚ c‹ cüi chœ “h‡c quy∆t khoa”, ch≤ng n≈n l∂y g÷ l°m l≠
Trang 6V÷ l∫p chœ mai sau ph®i chi∆m ΩıÏc gi®i kh·i nguy≈n, cho khfii phÚ lÈi m÷nh Ω¨ n‹i cˆng cüp, Ω∆n nÂi c‹ mÊt phen PhÔng Ω¨ liÀu ch∆t
NØm 21 tu‰i cÔng em l° Phan á÷nh V∫n, th‡ nghiŒp vËi ·ng büc l° Phan á÷nh Tuµn, Ω∫u tÓ t°i g¥p gi˘a nØm ∂y c‹ khoa thi, PhÔng nØn n◊ b° thµn mπu Ω∆n xin büc cho m÷nh ΩıÏc cÔng em Ωi thi çng büc n‹i :
— PhÔng h‡c h¨y c›n kæm sÓt, n‹ chıa Ωi thi khoa n°y ΩıÏc, h¨y ΩÏi khoa sau
C∫u nØn n◊ xin Ωi thi kh·ng ΩıÏc, Ωµm ra b˙c m÷nh phπn chœ, læn sai Ω∑y tË ra chÏ mua mÊt lıÏng hıÁng nhu l° vŸ thu‚c ΩÊc vÀ, viŒn cË mua Ωà th¯ ch∆ thu‚c phüo, nhıng k¸ th∫t l° Ωem trÊn v°o ly rıÏu, r„i g‡i em l° Phan á÷nh V∫n tËi b®o r±ng :
— Sinh ra l°m trai, c‚t ΩıÏc h‡c, h‡c c‚t Ωi thi, h‡c m° kh·ng ΩıÏc Ωi thi, th÷ c›n s‚ng l°m g÷ Phen n°y anh liÀu ch∆t cho r„i ΩÈi, nghe em
Em sÏ quü, ki∆m lÈi an ði can ngØn m¨i, song anh kh·ng nghe, mÊt hai Ω›i u‚ng thu‚c ΩÊc t˙ t¯ m° th·i C˙c ch≤ng Ω¨, Phan á÷nh V∫n ph®i ch≠y mau mau t÷m ki∆m b° thµn mπu
ΩÃ n‹i cho b° nghe r±ng anh PhÔng Ωang u‚ng rıÏu ΩÊc t˙ t¯ Trong khi ·ng V∫n ch≠y Ωi k≈u m¬, th÷ PhÔng Ω¨ u‚ng thu‚c ΩÊc m° m≈ man b∂t t◊nh r„i Sau b° thµn mπu tËi, h· hoün ngıÈi nh° h°ng x‹m l≠i cˆu c∂p H‡ l∂y nıËc Ω∫u xanh v° cam th®o c≠y miŒng ra m° Ω‰, mÊt lÓc lµu mËi t◊nh ∂y lÓc nhfi, v÷ chÓt khoa danh m° PhÔng Ω¨ c‹ can Ω®m khinh sinh liÀu ch∆t Ω∆n th∆, th®o n°o sau ra l°m quan, m∞ng T·n Th∂t Thuy∆t gi˘a triÀu Ω÷nh, cÔng l° khÍi nghÿa trong mıÈi nØm trÈi, l∂y sˆc chµu ch∂u Ωü voi, tfi ra mÊt ngıÈi can Ω®m Ω∑y m÷nh, l°m viŒc g÷ cÒng to°n l° coi ch∆t nhı kh·ng
á∆n m¨i khoa thi bœnh tœ (1876) l° nØm cÚ 39 tu‰i, mËi Ω∫u c¯ nhµn Qua nØm sau (1877) v· kinh thi HÊi, Ω∫u á÷nh nguy≈n Ti∆n sÿ LÈi thÀ “th∆ n°o cÒng chi∆m gi®i kh·i nguy≈n” ng°y xıa, bµy giÈ l°m ΩıÏc nhı nguyŒn v∫y
PhÔng tuy Ω∫u ti∆n sÿ, nhıng t°i h‡c cÒng ch◊ Í trong bÈ cfli t˜ chıÁng c¯ nghiŒp m° th·i, kh·ng ph®i l° mÊt nh° h‡c v∂n uy≈n büc lÂi l≠c, hay khua bÓt mÓa vØn nhı ngıÈi ta Cho n≈n sinh b÷nh kh·ng c‹ s˙ nhiŒp g÷ vÀ vØn chıÁng ; su‚t ΩÈi kh·ng c‹ cµu Ω‚i n°o tuyŒt, b°i thi n°o hay, lıu h°nh Í ΩıÁng thÈi v° truyÀn tÚng vÀ sau
Xem b°i vØn süch thi á÷nh cða cÚ l°m trong khoa thi Ω∫u, cÔng l° sau n°y, nh˘ng lÓc c∑m quµn Í trong Ωüm l¯a d‡c Ω≠n ngang, r˜ng sµu nÓi th≤m, cÒng c‹ nhiÀu khi ngπu hˆng m° phüt ra ngµm vŸnh, nhıng xem lÈi vØn ΩÀu l° th∫t th° ch∂t phüc th∆ th·i, kh·ng c‹ v¿ chi hÔng h°o hay xu∂t s∞c nhı vØn chıÁng cða nhiÀu nh° nho khüc C‹ khi mÊt v°i cµu liÕn, b°i thi cða cÚ, ngıÈi ta c‹ thà kh·ng l∂y l°m thœch ˚ n˘a l° khüc
Nh∂t sinh cÚ Phan l∂y Ωˆc thu∑n phüc trung h∫u l°m g‚c s˙ h‡c, cho n≈n phüt ra vØn chıÁng cÒng v∫y L≠i ΩıÏc mÊt tœnh cüch th∫t th° m≠nh d≠n hÁn ngıÈi l° ΩiÀu g÷ bi∆t th÷ n‹i bi∆t, ΩiÀu g÷ kh·ng bi∆t th÷ n‹i ngay kh·ng bi∆t, kh·ng c‹ th‹i Ω∂p Ωi∆m l›e ΩÈi nhı ai á∆n nÂi khoa Ωi thi á÷nh, Ω∑u b°i chœnh tay vua ra, c‹ v∂n ΩÀ n°o cÚ chıa h‡c tËi, chıa t˜ng nghi≈n cˆu, th÷ trong b°i l°m, tËi chÂ Ω‹, cÒng vi∆t ngay r±ng : “sÿ vŸ t±ng Ω‡c, b∂t c®m m≠o t∂u”, nghÿa l° : “ch n°y t·i chıa h‡c, t·i kh·ng düm tµu c°n” Th∆ cho bi∆t trong s˙ h‡c cða
cÚ c‹ Ωˆc th∫n tr‡ng v° t˙ khi≈m
Sau l°m n≈n ΩıÏc b∫c ngıÈi oanh oanh liŒt liŒt trong mıÈi nØm trÈi, nıËc non ˝ thüc, b≠n phÚc dµn theo, chœnh v÷ c‹ dÒng c®m, c‹ nghÿa khœ, hÁn l° v÷ c‹ cÈ biÃn Ti∆n sÿ BÍi th∆
ta xem cÚ, Ω˜ng tr·ng v°o phıÁng diŒn vØn h‡c V÷ cÚ cÒng l° ·ng Nghø, nhıng kh·ng ph®i
l° ·ng Nghø hay ch˘, m° c‚t ·ng Nghø y≈u nıËc
Trang 73) Ra l°m quan
Sinh b÷nh, cÚ Phan v‚n c‹ hai tœnh cüch Ω¥c biŒt l° : th≤ng v° gan
Khi c›n l° h‡c tr› Í nh° qu≈, mÊt l°ng b≈n c≠nh Ω∞p con ΩıÈng Ωi xuy≈n th≤ng qua l°ng á·ng Thüi, theo l¡ m≈ tœn phong thðy cða ta ng°y xıa, th÷ viŒc mÍ con ΩıÈng n°y t∂t nhi≈n c‹ h≠i cho cuÊc l≠c nghiŒp an cı cða dµn á·ng Thüi ; nhıng kh·ng ai düm Ωˆng l≈n c®n trÍ C∫u h‡c tr› PhÔng ngang t°ng Ω®m nh∫n viŒc ∂y C∫u xüch gıÁm ra, ng„i l÷ Í b≈n ΩıÈng, n‹i r±ng hÕ ai Ωi qua ΩıÈng n°y th÷ chæm ch∆t Th∆ m° con ΩıÈng ∂y sau ph®i bfi r≈u phong cfi m‡c, kh·ng ai lai v¨ng n˘a
Nhµn c‹ b®n tœnh kh≤ng khüi cang cıÈng nhı v∫y, cho n≈n lÓc ra l°m quan, ph°m g¥p viŒc g÷ ngang tai trüi m∞t, m° thi≈n lıÁng b®o ph®i l°m ΩÃ s¯a l≠i, l° m≠nh b≠o l°m ngay, dπu bi∆t r±ng l°m viŒc Ω‹ s¡ c‹ h≠i Ω∆n tıËc lÊc hay nguy Ω∆n tœnh m≠ng m÷nh cÒng m¥c
CÚ l°m quan, kh·ng nhı nh˘ng k¿ tham quyÀn c‚ vŸ kia, ΩÊng g¥p viŒc g÷ kh‹ khØn, m° chœnh l° viŒc n≈n l°m v° chœnh h‡ c‹ sˆc l°m ΩıÏc, th÷ co Ω∑u thÚt c‰ l≠i kh·ng düm l°m R∂t ΩÂi c‹ khi kh·ng düm mÍ miŒng ra ΩÃ n‹i l¡ ph®i n˘a Trong ˚ h‡ ch◊ lo sÏ n∆u nhı viŒc ph®i Ω‹ m° m÷nh l°m ra hay n‹i ra, e thiŒt h≠i cho vÏ con m÷nh, thµn danh m÷nh, s¡ m∂t c®
üo ∂m cÁm no, l≈n xe xu‚ng vflng H‡ nghÿ th° cˆ chiÀu ΩÈi ng∫m miŒng cho ΩıÏc vinh thµn ph÷ gia l° hÁn
Trüi l≠i, cÚ Phan kh·ng ph®i l° h≠ng l°m quan nhı th∆
BÍi v∫y, khi l°m Tri phð Y≈n Khünh Í Ninh B÷nh, th∂y mÊt ·ng c‚ Ω≠o b®n xˆ hay ˝ th∆ t·n giüo, h° hi∆p lıÁng dµn, cÚ Phan kh·ng ki≈ng nà ng∑n ng≠i g÷, cˆ viŒc h· lœnh Ωø c‰ giüo sÿ Ω‹ xu‚ng hfii tÊi v° Ωünh th≤ng tay
Giüo sÿ bŸ tr∫n Ω›n ∂y tˆc l° cÚ Tr∑n LÚc, tÚc g‡i l° cÚ Süu, m∂y nØm sau nhÈ th∆ l˙c Phüp m° ΩıÏc triÀu Ω÷nh phong l°m Tuy≈n phð sˆ c‹ oai quyÀn l˜ng lπy mÊt lÓc Í vÔng Phüt DiŒm Ninh B÷nh, ai cÒng ph®i sÏ NgıÈi ta n‹i ·ng c‹ cüi Ωˆc gi∆t ngıÈi nhı r≠, kh·ng kæm g÷ T·n Th∂t Thuy∆t
CÚ Phan Ωünh mÊt ·ng c‚ Ω≠o l° Ωünh k¿ c‹ tÊi h° hi∆p ngıÈi, chË kh·ng ph®i b°y tfi thµm ˚ ghæt Ω≠o Thi≈n ChÓa
B‡n vØn thµn ta lÓc Ω‹ cÔng c‹ mÊt ˚ nghÿ chung, cÔng ·m mÊt m‚i thÔ chung ; g¥p Ωµu c‹ nh° thÈ l° Ω‚t phü, g¥p Ωµu c‹ ·ng “m¥c üo d°i thµm” l° v¥t rµu, g‡t Ω∑u, b∞t bıËc qua cµy thünh giü, thœch ch˘ v°o m¥t, r„i gi∆t ch∆t BÍi cüc ·ng vØn thµn l∑m tıÍng ph°m nh˘ng ngıÈi theo Ω≠o Thi≈n ChÓa ΩÀu l° quµn nÊi c·ng cða ngıÈi Phüp v° Ω≠o Thi≈n ChÓa l° t® Ω≠o ∂y, ΩÈi xıa t˜ vua Ω∆n quan, t˜ quan Ω∆n dµn, ΩÀu tin tıÍng nhı th∆ cho n≈n Ω¨ gµy n≈n kh·ng bi∆t bao nhi≈u viŒc lıÁng giüo Ωünh gi∆t nhau, r∞c r‚i l·i th·i m¨i
Nhıng cÚ Phan suy nghÿ th∆ khüc
VËi k¿ thµn tœn, cÚ vπn thıÈng n‹i :
— á≠o Thi≈n ChÓa l∂y Gia—t· l°m trÈi, cÒng nhı Thœch ca Mµu ni l° TrÈi cða Ω≠o Ph∫t hay Kh‰ng phu t¯ l° TrÈi cða nh° nho HÕ ai Ω¨ tœn ngıÎng ΩiÀu g÷, th÷ ΩiÀu ∂y l° TrÈi cða m÷nh M÷nh mu‚n ngıÈi ta Ω˜ng xµm ph≠m Ω∆n s˙ tœn ngıÎng cða m÷nh th÷ m÷nh Ω˜ng xµm ph≠m Ω∆n s˙ tœn ngıÎng cða ngıÈi ta Thi≈n ChÓa cÒng l° mÊt thˆ t·n giüo, m¥c ai tin th÷ theo
C›n nhı thuÍ ∂y ngıÈi ta b®o giüo dµn l° quµn nÊi c·ng cða ngıÈi Phüp, th÷ cÚ n‹i :
— ∂y l° t≠i nıËc m÷nh høn y∆u, kh·ng c‹ nhµn t°i, kh·ng c‹ t°u bÀn, sÓng lËn, quµn m≠nh tıËng gifii, chÍ lÂi chi Í giüo dµn Ch„n mıÏn oai hÔm, d≈ Ωeo da c‡p, ∂y l° thıÈng t÷nh cða con ngıÈi ta, c‹ l∂y chi l°m l≠ Xˆ n°o m° kh·ng c‹ h≠ng ngıÈi høn ∂y
Gi˘a lÓc nh° nho ΩÀu c‚ ch∂p m° cÚ Phan c‹ tı tıÍng rÊng lıÏng ΩıÏc th∆, qu® th∫t Ω≠t quan
Trang 8C‹ ngıÈi n‹i bÍi cÚ Ω¨ c‹ dŸp g¥p gÎ Ω°m lu∫n vÀ v∂n ΩÀ ∂y vËi NguyÕn TrıÈng TÊ, mÊt danh sÿ Í NghŒ theo Ω≠o Gia—t·
Nhıng v∫y m° c‹ mÊt giüo sÿ c∫y th∆ l°m x±ng v° hi∆p ngıÈi b≈n lıÁng th÷ cÚ l°m ph∫n s˙ chØn dµn, vπn n‡c k¿ ∂y ra m° Ωünh, kh·ng tha
S˙ th∫t Í ΩÈi b∂y giÈ, ngo°i ra nh˘ng ·ng chuy≈n tµm gi®ng Ω≠o, b∂t can th∆ s˙ ra, th∫t cÒng c‹ œt nhiÀu giüo sÿ quü ˝ th∆ l˙c ngıÈi Phüp hÔng cıÈng s≥n l›ng b≈nh v˙c m∂y
·ng, r„i m∂y ·ng ΩıÏc trËn l°m quü giËi h≠n H‡ ˚ v°o th∆ l˙c Ω‹ ΩÃ gi˘ g÷n quyÀn lÏi cða nh° chung v° t˙ do truyÀn giüo, Ω¨ Ω°nh l° l¡ t˙ nhi≈n r„i, nhıng c‹ nhiÀu ·ng ΩıÏc trËn r„i h° hi∆p nh˘ng dµn v· c· Giüo dµn l≠i cÒng ˝ th∆ m∂y ·ng c‚, ·ng cha m÷nh ΩÃ b∞t n≠t anh
em Ω„ng lo≠i b≈n lıÁng Do Ω‹ m° Ω·i b≈n sinh ra l∞m s˙ Ωünh gi∆t nghŸch thÔ lπn nhau T÷nh tŒ nhı v∫y, khi∆n cho ph∫n s˙ l°m quan phÚ mπu ΩŸa phıÁng, b®o cÚ ph®i tr˜ tŒ an dµn, dÔ mÊt ·ng c‚ Ω≠o c‹ lÂi cÒng kh·ng dung thˆ Nhı tr≈n kia Ω¨ n‹i, cÚ Ωünh mÊt ·ng c‚ Ω≠o ch◊ l° trŸ mÊt k¿ “˝ th∆ hi∆p ngıÈi”, kh·ng ph®i c‹ üc c®m g÷ vËi Ω≠o Thi≈n ChÓa nhı t∂t c® ngıÈi Ω„ng thÈi
VÀ sau cÚ khÍi nghÿa, c‹ mÊt lÓc kæo cÈ ΩÀ ch˘ “B÷nh Tµy diŒt T®” l° vµng theo hu∂n lŒnh cða triÀu Ω÷nh lÓc b∂y giÈ thıÈng h≠ chi∆u khuy∆n khœch b‡n vØn thµn Ωünh phü chæm gi∆t giüo dµn Nhıng sau cÚ suy nghÿ l° kh·ng n≈n v÷ giüo dµn cÒng l° Ω„ng b°o, c‹ thÔ nghŸch g÷ vËi m÷nh Ωµu, cho n≈n khi Ω‹ng Ω≠i binh Í nÓi VÚ Quang, cÚ vπn hiÃu dÚ b‡n giüo dµn r±ng : “LıÁng dµn hay giüo dµn ΩÀu l° xœch t¯ cða triÀu Ω÷nh, chË n≈n v÷ l¡ g÷ m° h≠i lπn nhau”
Xem th∆ th÷ cÚ Phan th∫t kh·ng c‹ l›ng ghæt Ω≠o Thi≈n ChÓa, ch◊ ghæt nh˘ng giüo sÿ hay giüo dµn n°o ˝ th∆ l°m c°n Ω‹ th·i
Song Í ΩÈi ∂y, Ωünh mÊt ·ng c‚ Ω≠o l° mÊt viŒc dÕ l°m, nhıng cÒng l° mÊt viŒc kh‹ x¯
DÕ, l° b‡n vØn thµn lÓc ∂y Ωang c‹ thanh th∆ to, bø Ω®ng lËn, th÷ Ωünh hay gi∆t ngay mÊt ·ng c‚ Ω≠o, cÒng nhı l° Ωünh hay l° gi∆t mÊt ngıÈi dµn thıÈng v∫y th·i Nhıng kh‹, l° kh‹ cho triÀu Ω÷nh trong viŒc giao thiŒp vËi nıËc Phüp
MÊt cË trıËc h∆t, m° nıËc Phüp v° nıËc Nam c‹ cuÊc giao binh, sau th°nh ra cuÊc b®o
hÊ, l° t˙ triÀu Ω÷nh ta l°m ngØn trÍ viŒc truyÀn giüo, bao nhi≈u nØm h≠ chi∆u thÓc giÚc quµn dµn ph®i ngıÏc süt giüo dµn TriÀu Ω÷nh th∂y trong m‡i viŒc Phüp ViŒt giao thiŒp ΩÀu c‹ giüo dµn l°m duy≈n cË Í trong, th÷ b®o : “°, quµn n°y rıËc voi vÀ gi°y m„”, bøn ra tay c∂m, gi∆t Ω≠o á∆n khi th∂y v÷ c∂m Ω≠o gi∆t Ω≠o quü l‚, m° viŒc giao thiŒp hai nıËc c°ng th≈m nguy hiÃm kh‹ khØn cho m÷nh, th÷ triÀu Ω÷nh l≠i b®o : “°, quµn n°y m≠nh gËm”, bøn trÍ l≠i trŸ tÊi nh˘ng quan nh˘ng quµn dµn n°o Ω¨ xµm ph≠m Ω∆n ngıÈi Ω≠o TriÀu Ω÷nh c‚t l°m v∫y ΩÃ chiÀu l›ng ngıÈi Phüp Th∆ l°, khi n°o nıËc Phüp nhŸn th÷ triÀu Ω÷nh ta l°m tËi, khi n°o nıËc Phüp gi∫n th÷ triÀu Ω÷nh ta thÚt lui, t˙ triÀu Ω÷nh kh·ng c‹ chð trıÁng nh∂t ΩŸnh g÷ c®
BÍi th∆, cÚ Phan á÷nh PhÔng, tri phð Y≈n Khünh v÷ cüi lÂi Ω¨ Ωünh mÊt ·ng c‚ Ω≠o, m° bŸ triÀu Ω÷nh trŸ tÊi, ph®i triŒu vÀ kinh, sung v°o viŒn á· süt, l°m Ng˙ s¯ NØm ∂y l° nØm T˙ áˆc thˆ 31
CÚ ΩıÏc vÀ kinh sung v°o chˆc n°y, l≠i c°ng nh±m ch thœch hÏp vËi tœnh cüch thi≈n nhi≈n l° tœnh cang tr˙c G¥p lÓc b∂y giÈ viŒc nıËc l·i th·i, chœnh s˙ r‚i bæt, vua th÷ n±m cao
Í ch‚n thµm cung, gi¥c th÷ tung ho°nh kh∞p trong bÈ cfli, th∆ nıËc h„ nguy, t÷nh dµn kh‰ sÍ, th∆ m° cüc quan Ω≠i th∑n, tiÃu th∑n, trong triÀu ngo°i qu∫n, tr≈n Ω¨ kh·ng giÓp ΩıÏc vua y≈n nıËc, dıËi l≠i kh·ng c‹ l›ng thıÁng dµn ; t‹m l≠i cüc ·ng ∂y ch◊ bi∆t lo c‹ b®n thµn v° l°m to°n nh˘ng viŒc d‚i tr≈n hi∆p dıËi, cÁ h„ kh·ng c›n c‹ k˝ cıÁng phæp t∞c g÷ n˘a Chˆc Ng˙ s¯ Ω¥t ra c‚t ΩÃ can ngØn vua chÓa s¯a Ω‰i t∫t hı, v° h≠ch lÂi trØm quan vÀ nh˘ng viŒc l°m b∫y L°m Ng˙ s¯ vÀ thÈi trŸ Ω¨ kh‹ khØn, v÷ th∂y nhiÀu ·ng Ng˙ s¯ khi∆p sÏ oai quyÀn, rfl bi∆t vua sai, quan lÂi mıÈi mıÁi, m° kh·ng düm n‹i ; hu‚ng chi l°m Ng˙ s¯ thÈi lo≠n,
Trang 9kh·n s‚ng m‚ng ch∆t, nhın gm° tr≈n th÷ kh‰ giün ΩıÏc vua chÓa, dıËi th÷ nghi≈m h¥c ΩıÏc trØm quan, khi∆n ai n∂y trÓng khu·n ph®i phæp, lÏi nıËc an dµn, nhı v∫y Ng˙ s¯ ch≤ng ph®i l° chˆc kh‹ l∞m sao ?
CÚ Phan th∫t l° xˆng Ωüng mÊt quan Ng˙ s¯ Í thÈi lo≠n V÷ g¥p viŒc sai l∑m cÚ ΩÀu düm n‹i
Thˆ nh∂t l° viŒc t∫p b∞n Í c¯a Thu∫n An
Nguy≈n l° h„i ∂y, nh° vua c‹ l∫p ra mÊt sÍ t∫p b∞n Í c¯a biÃn Thu∫n An, cüch xa kinh th°nh 14 cµy s‚ b∞t buÊc t∂t c® cüc quan vØn vfl Ω≠i th∑n Í kinh ΩÀu ph®i ra Ω‹ t∫p b∞n Cüi b®n ˚ cða nh° vua l∫p ra trıÈng t∫p b∞n cho cüc quan, ch∞c v÷ lÓc ∂y trong nıËc Ωang c‹ binh Ωao, nh° vua mu‚n r±ng b∂t cˆ quan dµn, ai cÒng c‹ thà l°m quµn lœnh ΩıÏc c®, cho n≈n ΩŸnh luyŒn t∫p l∂y mÊt ΩÊi quµn “cüc quan” Ωà r„i ra hÊ vŒ kinh th°nh, ch‚ng c˙ binh Phüp chØng ?
Ai cÒng Ωð bi∆t trong ch‚n triÀu mi∆u kinh Ω·, ai l°m n≈n Ω∆n b∫c Ω≠i th∑n l° v°o h≠ng “cüc cÚ” r„i ᨠl°m “cüc cÚ”, th÷ c‹ ai quyÀn to, thanh th∆ lËn, kh·ng mu‚n cho ai nŸnh h‹t cÒng c‹ ngıÈi nŸnh h‹t, kh·ng mu‚n ai sÏ h¨i cÒng c‹ ngıÈi sÏ h¨i ; nhµn v∫y m° c‹ thi∆u g÷ k¿ bıng bÏ oai quyÀn v° khÓm nÓm ton h‹t Í Ω±ng sau cüc cÚ Cüc cÚ n‹i cµu g÷, d∑u cho dÍ kh¬t cÒng l° n‹i gang thæp, cüc cÚ l°m viŒc g÷ d∑u cho b∫y b≠ cÒng l° viŒn l°m hÁn ngıÈi R∂t ΩÂi l° con chüu cüc cÚ d‚t m∂y, r„i Ωi thi c¯ cÒng ph®i Ω∫u, ngu m∂y r„i cÒng ΩıÏc viŒn lŒ hay t∫p tıËc Ωà l°m quan T‹m l≠i, cüc cÚ Í ΩÈi b∂y giÈ ti∆ng l° ph› vua giÓp nıËc m° k¸ th∫t l° d‚i vua h≠i nıËc kh·ng bi∆t bao nhi≈u
Chœnh viŒc t∫p b∞n Í Thu∫n An l° mÊt chˆng cË
Nh° vua Ω¨ ΩŸnh lŒ, hÕ cÚ n°y b∞n trÓng m∂y phüt, cÚ kia b∞n trÓng m∂y phüt, th÷ vi≈n ch∂p s˙ tr·ng nom viŒc t∫p b∞n ph®i ghi v°o s‰ h≤n h›i Ωà tµu vua xem Cüc cÚ Ω¨ quen üo d°i vai rÊng, vflng l‡ng ng˙a xe, ΩÈi n°o m‹ tay Ω∆n kh∏u sÓng t∫p b∞n Kh·ng may g¥p lÓc trong nıËc c‹ n≠n Ωao binh, nh° vua b∞t buÊc quan lËn cÒng ph®i x∞n tay üo l≈n, t∫p t°nh cüi nghÀ cða t≈n lœnh, th÷ h÷nh nhı l° viŒc c˙c ch≤ng Ω¨ cho cüc cÚ ; cüc cÚ ch◊ l°m cho xong chuyŒn, khfii trüi mŒnh vua th÷ th·i C‹ khi cüc cÚ b∞n mıÈi phüt ΩÀu l≈n mµy xanh, kh·ng c‹ ΩıÏc mÊt phüt trÓng Ωœch, th∆ m° vi≈n ch∂p s˙ cÒng ghi v°o s‰ cho nhiÀu, l°m nhı l° cüc cÚ ΩÀu b∞n gifii c®
ViŒc t∫p b∞n man trü nhı v∫y, cüc ·ng Ng˙ s¯ Í á· süt viŒn ΩÀu bi∆t dı, nhıng cÒng ki≈ng nà sÏ h¨i cüc cÚ, kh·ng düm Ω°n h¥c bao giÈ Duy Ω∆n cÚ Phan kh·ng thøm ki≈ng nÃ
sÏ h¨i ai, v÷ cÚ suy nghÿ : h‡ l°m nhı th∆ l° d‚i vua, bøn l°m sË tµu vua T˙ áˆc ng˙ giü ra c¯a Thu∫n An, Ωà xem cüc quan t∫p b∞n cho rfl hı th˙c Vua T˙ áˆc ng˙ ra xem, qu® th∂y trıËc kia s‰ süch bi≈n chæp tµu l≈n l° lüo c®, trong bü quan t∫p b∞n mıÈi ph∑n ch◊ c‹ mÊt hai ph∑n b∞n trÓng m° th·i BÍi v∫y, ng°i chµu ph≈ r±ng : “th¯ s˙ c¯u b∂t phüt, phÔng PhÔng n¨i phüt” (viŒc n°y lµu kh·ng c‹ ai phüt giüc ra, nay g¥p PhÔng mËi phüt), r„i thØng chˆc cho cÚ l°m H÷nh khoa chıÍng ∂n C® triÀu Ω÷nh b∂y giÈ, ·ng quan n°o cÒng ph®i ki≈ng
nà cÚ vÀ tœnh cıÁng tr˙c c®m ng·n
Nh˘ng viŒc cÚ düm Ω°n h¥c bü quan h„i ∂y c›n nhiÀu, song cÒng kh·ng quan hŒ chi m∂y, cho n≈n lıÏc Ωi
Vua T˙ áˆc thıÁng cÚ l° ngıÈi cıÁng tr˙c, sau ng°i giüng ch◊ phüi cÚ l°m quan Khµm m≠ng ra thanh tra t÷nh h÷nh quan l≠i Í B∞c k¸ CÚ Ωi thanh tra r„i, dµng sË vÀ tµu vua, h≠ch tÊi ·ng Thi∆u b®o NguyÕn Chünh, Kinh lıÏc B∞c k¸, ch◊ ·m ti∆t viŒt vua ban l°m m‹n Ω„ b°y trıËc m¥t cho oai vŒ, c›n s˙ lÏi h≠i cða dµn gian, th∫t ch≤ng Ωà tµm g÷ tËi Vua T˙ áˆc truyÀn cho cÚ thµu l∂y tiŒt viŒt cða NguyÕn Chünh vÀ, kh·ng cho l°m Kinh lıÏc n˘a
Í ngo°i B∞c trÍ vÀ kinh, cÚ Phan l≠i sung chˆc Ng˙ s¯
Trang 104) ViŒc lo≠n Í trong triÀu sau khi vua T˙ áˆc m∂t
LÓc b∂y giÈ süu t◊nh Nam k¸ nhıÏng Ωˆt r„i, quan Phüp Ωang ho≠t ΩÊng Í B∞c k¸ v° s∞p can thiŒp Ω∆n Kinh Ω· Hu∆
Tho≠t ti≈n, Phüp can thiŒp Ω∆n kinh Ω· l° Ωünh á° N≥ng, phü c¯a Thu∫n An, r„i y≈u c∑u Ω¥t Khµm sˆ
Chi∆u theo ΩiÀu ıËc k˚ thüng 3/1874, nıËc Phüp c‹ quyÀn Ω¥t mÊt ·ng Khµm sˆ t≠i kinh Ω· Hu∆ ΩÃ giao thiŒp vËi triÀu Ω÷nh ta NıËc Phüp Ω¨ chi∆m Ω∂t Nam k¸ v° Ω¨ Ωünh phü h∑u h∆t B∞c k¸ r„i, c›n mÊt Ω∂t Trung k¸ tha g÷ m° ch≤ng l∂y n‚t, duy c›n mu‚n nhµn nhıÏng cho triÀu Ω÷nh ta Ω·i chÓt, tˆc l° cüch “ti≈n lÕ h∫u binh”, chÈ lÓc n°o triÀu Ω÷nh ta ra m¥t khüng c˙ th÷ b∂y giÈ Phüp mËi dÔng Ω∆n vfl l˙c
V∫y ·ng Khµm sˆ Ω∆n Ω‹ng Í Hu∆ trıËc h∆t l° ·ng Rheinart (1875)
çng Khµm sˆ Ω∆n Ω‹ng Í Hu∆ tˆc l° mÊt ngıÈi thay m¥t nıËc Phüp ΩÃ thi h°nh ΩiÀu ıËc vËi triÀu Ω÷nh ta Nhıng triÀu Ω÷nh ta c‹ coi ΩiÀu ıËc ra cüi quüi g÷ ; b∂t quü lÓc bŸ thua tr∫n, th÷ cÒng nh∞m m∞t k˚ t≈n ΩÃ l°m k∆ ho¨n binh m° th·i ; vua quan m÷nh b∂y giÈ xem ΩiÀu ıËc ch≤ng khüc tÈ gi∂y lÊn v° kho®n kia kho®n n‡ nhı cµu n‹i tr› ΩÔa g÷ v∫y V÷ th∆,
·ng Khµm sˆ n°o Ω∆n r„i cÒng chün n®n çng Rheinart Ω∆n Ω‹ng œt lµu bfi Ωi, ·ng Philastre tËi thay (1878) çng n°y c® ng°y ch◊ ham Ω‡c süch b‹i toün, v° chÁi vËi ·ng NguyÕn VØn TıÈng r∂t thµn Sau chœnh phð Phüp th∂y triÀu Ω÷nh ta kh·ng gi˘ lÈi hˆa chÓt n°o, tıÍng r±ng ·ng Philastre kh·ng Ωð sˆc nghi≈m ng¥t ΩÃ b∞t buÊc triÀu Ω÷nh Hu∆ ph®i t·n tr‡ng ΩiÀu ıËc, n≈n thüng 7/1879 l≠i phüi ·ng Rheinart tËi thay mÊt l∑n n˘a
Trong h„i Ω‹, gi˘a triÀu Ω÷nh ta v° t›a Khµm sˆ c‹ x®y ra nhiÀu viŒc l·i th·i kh‹ khØn ; n°o l° vua quan ta miŒt thŸ ·ng Khµm sˆ, n°o l° ngıÏc Ω¨i nh˘ng ngıÈi Phüp Í Hu∆, n°o l° giŒt Ω≠o l°m cho ngıÈi Phüp kh‹ chŸu, tˆc m÷nh, nhıng Ω‹ cÒng kà l° nh˘ng viŒc nhfi, duy c‹ viŒc trüi vËi ΩiÀu ıËc, khi∆n cho ngıÈi Phüp b∂t b÷nh l∞m, ∂y l° viŒc vua T˙ áˆc l≠i sai sˆ sang triÀu c‚ng nıËc T°u
Th∫t v∫y, kho®ng nØm 1880, vua T˙ áˆc sai sˆ th∑n Ωem Ω„ phıÁng v∫t sang triÀu c‚ng vua Thanh nıËc T°u v° xin T°u cˆu giÓp, trong ˚ vua quan ta tıÍng r±ng vua Thanh nıËc T°u lÓc b∂y giÈ Ωð sˆc ch‚ng c˙ nıËc Phüp m° cˆu viŒn cho nıËc Nam m÷nh ΩıÏc Chœnh phð Phüp th∂y v∫y, nghi ·ng Rheinart l°m kh·ng tr‡n trüch nhiŒm, l° t≠i ·ng kh·ng bi∆t ti∆ng Nam v° phong tÚc ngıÈi Nam, cho n≈n trong s˙ giao thiŒp c‹ nhiÀu ΩiÀu ngØn trÍ hay l° kh·ng r°nh R„i chœnh phð Phüp c¯ ·ng Champeaux Ω∆n thay l°m Khµm
sˆ çng Champeaux l° ngıÈi th≠o ti∆ng ViŒt nam v° hiÃu th∂u tœnh t÷nh phong tÚc cða ngıÈi m÷nh l∞m Nhıng kh‚n thay triÀu Ω÷nh m÷nh, dÔ ·ng khµm sˆ n°o tËi m¥c l›ng, cÒng gµy s˙ l·i th·i vËi ngıÈi ta R‚t cuÊc Ω∆n ·ng Champeaux cÒng ph®i Ωi, r„i ·ng Rheinart l≠i tËi Hu∆ n˘a
á∆n nØm 1882 trÍ Ωi, c·ng cuÊc giao thiŒp gi˘a hai nıËc c°ng th≈m r∞c r‚i, c‹ nhiÀu ch kh·ng thà n‹i ΩıÏc n˘a Thˆ nh∂t l° khi nghe cüi tin quµn Phüp h≠ m∂t th°nh H° NÊi r„i, triÀu Ω÷nh v° b‡n vØn thµn c°ng l∂y l°m u∂t ˆc, v÷ th∂y Ω∂t cüt th°nh tr÷ cða m÷nh cˆ m∂t l∑n m›n mÊt cüch nhÚc nh¨ nhı v∫y, th°nh ra b∂y giÈ kh·ng mu‚n h›a n˘a Tuy m÷nh kh·ng c‹ binh l˙c v° khœ giËi, nhıng ai n∂y ΩÀu hØngn hüi mu‚n liÀu ch∆t m° Ωünh nhau r„i
ra th∆ n°o th÷ ra Th∂y l›ng ngıÈi phπn khœch nhı th∆, n≈n chi ·ng T·n Th∂t Thuy∆t — khi
∂y l°m Binh bÊ thıÏng thı, c‹ binh quyÀn trong tay lËn l∞m — mËi ng∑m læn d˙ bŸ ΩÃ ch‚ng c˙ binh Phüp çng sai c∞m c˜ Í s·ng HıÁng ΩÃ ngØn giËi h≠n b≈n t›a Sˆ v° b≈n Ho°ng th°nh ; l≠i xµy Ω„n, Ω∞p lÒy Í c¯a Thu∫n An, ΩÃ ph›ng gi˘ m¥t biÃn v° luyŒn t∫p binh lœnh c® ng°y, chÈ dŸp cÔng quµn Phüp khai chi∆n V÷ th∂y t÷nh th∆ mÂi ng°y c°ng th≈m r∞c r‚i