Trong Lônh Nam chñch quaâi liïơt truýơn coâ truýơn Nhíịt Traơch Daơ theo baên dõch cuêa Viïơn Nghiïn cûâu Haân Nöm - Töíng tíơp tiïíu thuýịt chûô Haân Viïơt Nam - NXB Thïị Giúâi - 1997 n
Trang 1DOANH NHÍN, DOANH NGHIÏƠP
TRONG TÍM THÛÂC NGÛÚĐI VIÏƠT
1 Thûê ăùơt cíu hoêi, ai lađ thûúng nhín ăíìu tiïn
cuêa nûúâc Viïơt vađ trong tím thûâc cuêa ngûúđi Viïơt ai
lađ võ thíìn linh baêo höơ nghïì buön baân?
Xûa nay trong tím thûâc dín gian Viïơt Nam, coâ
böịn võ thíìn linh ặúơc tön vinh “tûâ bíịt tûê”- biïíu
tûúơng cho sûơ trûúđng töìn, bíịt diïơt cuêa dín töơc ta:
Ăûâc Thaânh Taên (Sún Tinh), Chûê Ăaơo Töí (Chûê Ăöìng
Tûê), Ăûâc Thaânh Gioâng (Phuđ Ăöíng Thiïn Vûúng) vađ
Ăûâc Thaânh Míîu Liïîu Haơnh
Vïì võ thíìn linh Chûê Ăöìng Tûê, trong caâc thû tõch
saâch cöí cuêa nûúâc ta ăïìu coâ ghi cheâp roô rađng Trong
Lônh Nam chñch quaâi liïơt truýơn coâ truýơn Nhíịt
Traơch Daơ (theo baên dõch cuêa Viïơn Nghiïn cûâu
Haân Nöm - Töíng tíơp tiïíu thuýịt chûô Haân Viïơt Nam
- NXB Thïị Giúâi - 1997) nhû sau: “Huđng Vûúng
truýìn ăïịn ăúđi vua thûâ ba thò sinh ặúơc möơt gaâi
tïn lađ Myơ nûúng Tiïn Dung, mûúđi taâm tuöíi, daâng
ngûúđi xinh ăeơp, khöng muöịn líịy chöìng, chó ham
daơo chúi, thñch tuíìn du trong thiïn haơ, vua ýu
chiïìu nïn cho nađng tuđy yâ Möîi nùm vađo khoaêng
thaâng hai thaâng ba, sùưm sûêa thuýìn beđ lïnh ăïnh
chúi núi haêi ngoaơi, ăöi luâc maêi vui qún caê vïì
Bíịy giúđ úê hûúng Chûê Xaâ coâ Chûê Vi Vín sinh ra
Ăöìng Tûê, hai cha con tñnh vöịn tûđ, hiïịu Nhađ gùơp
hoêa hoaơn cuêa caêi saơch sanh, chó cođn laơi möơt chiïịc khöị vaêi, hai cha con ra vađo thay nhau mađ mùơc Ăïịn luâc cha giađ, lím bïơnh, baêo Ăöìng Tûê rùìng:
- Cha chïịt thò cûâ ăïí truöìng mađ chön, giûô khöị laơi cho con, may khoêi xíịu höí
Nhûng ăïịn khi cha míịt, Ăöìng Tûê cûâ líịy khöị liïơm chön, cođn mònh thò thín thïí tríìn truöìng, ăoâi reât khöí súê Ăi ăïịn bïn söng cíìm cíìn cíu caâ, möîi khi thíịy coâ thuýìn buön thò xuöịng dûúâi nûúâc ặâng xin ùn
Khöng ngúđ thuýìn Tiïn Dung ăöơt nhiïn túâi Nghe tiïịng chiïng tröịng saâo keđn, thíịy ăíìy nhûông nghi trûúơng cúđ quaơt, Chûê Ăöìng Tûê kinh súơ, khöng biïịt chaơy nuâp vađo ăíu Trïn baôi caât coâ möơt chođm lau
lú thú ba böịn göịc, beđn vađo íín traânh trong ăoâ, moi caât thađnh höị ăïí giíịu thín, laơi líịy caât phuê lïn trïn Trong khoaênh khùưc, thuýìn cuêa Tiïn Dung xöịc túâi, beđn ăíơu úê ăíịy ăïí lïn baôi daơo chúi, röìi ra lïơnh quay mađn chung quanh chođm lau lađm núi tùưm göơi Tiïn Dung vađo trong mađn cúêi aâo tùưm rûêa, döơi nûúâc lađm cho caât daơt ăi, löơ ra thín hònh Ăöìng Tûê Tiïn Dung kinh ngaơc, nhòn möơt luâc líu biïịt ăoâ lađ ngûúđi con trai, Tiïn Dung noâi:
- Ta vöịn khöng muöịn líịy chöìng Nay gùơp ngûúđi nađy úê tríìn truöìng chung möơt höị, íịy lađ trúđi khiïịn nhû thïị Chađng nïn mau díơy tùưm rûêa ăi
Ban cho aâo quíìn, röìi baêo xuöịng chung möơt thuýìn, ùn uöịng tiïơc tuđng vui veê Ngûúđi trong thuýìn ai níịy ăïìu cho lađ cuöơc gùơp gúô töịt ăeơp xûa
Trang 2nay chûa hïì coâ Ăöìng Tûê noâi hïịt lyâ do vò sao ăïịn
ăíy Tiïn Dung buđi nguđi than thúê, baêo chađng cuđng
kïịt duýn vúơ chöìng Ăöìng Tûê tûđ chöịi Tiïn Dung
noâi:
- Sûơ viïơc gùơp nhau xui ra nhû thïị, ặđng cöị chöịi
tûđ nûôa!
Nhûông keê theo híìu vöơi vïì tíu vúâi Huđng Vûúng
Vua giíơn noâi:
- Tiïn Dung khöng tiïịc danh tiïịt, khöng tiïịc cuêa
caêi cuêa ta, rong chúi ngoađi ặúđng, haơ mònh líịy
ngûúđi ngheđo, cođn mùơt muôi nađo thíịy ta nûôa Tûđ nay
mùơc mađy muöịn lađm gò thò lađm, khöng ặúơc trúê vïì
nûôa
Tiïn Dung nghe súơ, khöng daâm vïì, beđn cuđng
Ăöìng Tûê múê quaân chúơ, líơp phöị xaâ, mua baân vúâi
dín, liïìn thađnh caâi chúơ lúân (chúơ Thaâm)
Thûúng nhín nûúâc ngoađi túâi lui buön baân, kñnh
thúđ Tiïn Dung - Ăöìng Tûê lađm chuâa Coâ möơt khaâch
buön lúân ăïịn baêo Tiïn Dung rùìng:
- Quyâ nhín haôy boê ra möơt díơt vađng, nùm nay
cuđng thûúng nhín nûúâc ngoađi mua víơt quyâ, sang
nùm ặúơc laôi mûúđi díơt
Tiïn Dung nghe ngoâng, baêo Chûê Ăöìng Tûê rùìng:
- Vúơ chöìng ta lađ búêi trúđi mađ nïn, caâi ùn caâi mùơc
lađ do ngûúđi lađm líịy Nay nïn mang möơt díơt vađng
cuđng thûúng nhín ra nûúâc ngoađi mua víơt quyâ ăïí
buön baân sinh söịng
Ăöìng Tûê beđn cuđng thûúng nhín ăi buön baân,
lïnh ăïnh khùưp nûúâc ngoađi Coâ nuâi Quyđnh Vi, trïn
nuâi coâ am coê Thûúng nhín gheâ thuýìn vađo muâc nûúâc, Ăöìng Tûê lïn am daơo chúi Trong am coâ möơt tiïíu tùng tïn Phíơt Quang truýìn pheâp cho Ăöìng Tûê Ăöìng Tûê beđn lûu laơi ăíịy ăïí hoơc pheâp, ặa tiïìn cho thûúng nhín mua hađng Thúđi gian sau, thûúng nhín quay trúê laơi, túâi am ăïí chúê Ăöìng Tûê vïì Tiïíu tùng tùơng cho Ăöìng Tûê möơt cíy gíơy möơt chiïịc noân laâ vađ baêo:
- Caâc pheâp linh dõ thíìn thöng ăaô úê ăíy caê röìi! Ăöìng Tûê vïì, ăem ăaơo Phíơt noâi hïịt vúâi Tiïn Dung Tiïn Dung giaâc ngöơ, beđn boê caê quaân chúơ, nghïì buön ăïí cuđng Ăöìng Tûê tòm thíìy hoơc ăaơo Coâ möơt höm ăi xa, trúđi töịi chûa kõp ăïịn nhađ, taơm nghó laơi doơc ặúđng, dûơng gíơy uâp noân ăïí tûơ che thín Ăïm ăïịn canh ba, hiïơn ra ăuê caâc thûâ thađnh quaâch, líìu chíu ăiïơn ngoơc, ăađi caâc lang vuô, phuê khöị miïịu xaô vađng baơc chíu ngoơc, giûúđng chiïịu trûúâng mađn, kim ăöìng ngoơc nûô, tûúâng sô thõ vïơ la liïơt trûúâc mùưt Saâng höm sau, ai tröng thíịy cuông kinh ngaơc, liïìn ăem caâc thûâ hûúng hoa ngoơc thûơc ăïịn díng, xin lađm bïì töi Tûđ ăoâ coâ trùm quan vùn voô, chia quín tuâc vïơ, riïng thađnh möơt nûúâc
Huđng Vûúng nghe tin, cho lađ con gaâi lađm loaơn, beđn ăem quín ăi ăaânh Khi quín Huđng Vûúng sùưp túâi núi, quíìn thíìn xin ặúơc lïơnh ăem binh chöịng giûô Tiïn Dung cûúđi noâi:
- Khöng phaêi do ta lađm, chñnh lađ trúđi khiïịn víơy Söịng chïịt taơi trúđi, con ăíu daâm chöịng laơi cha Cûâ tin theo leô ăuâng, mùơc cho cheâm giïịt
Trang 3Bíịy giúđ nhûông dín cû múâi túâi ăïìu súơ chaơy tûâ taân,
chó coâ dín cuô úê laơi cuđng Tiïn Dung Khi quín
Huđng Vûúng ăïịn, ăoâng doanh traơi úê chíu Tûơ
Nhiïn, cođn caâch möơt con söng lúân, thò gùơp trúđi töịi,
chûa kõp tiïịn quín Ăïịn nûêa ăïm, böîng nöíi gioâ to,
nhöí cíy tung caât, quín Huđng Vûúng höîn loaơn Tiïn
Dung, Chûê Ăöìng Tûê cuđng quíìn thíìn, böơ haơ, thađnh
quaâch phuât chöịc bay lïn trúđi Chöî ăíịt cuô suơt
xuöịng thađnh caâi chùìm lúân Ngađy höm sau nhín
dín nhòn khöng thíịy nûôa, cho lađ linh dõ, liïìn líơp
miïịu thúđ, thûúđng xuýn cuâng tïị Ăùơt tïn caâi chùìm
íịy lađ “Nhíịt Daơ Traơch”, baôi caât íịy lađ “Tûơ Nhiïn
Chíu” hay “Maơn Truđ Chíu”, caâi chúơ íịy lađ “Hađ Thõ”
(tr.166 - 168)
Trong truýơn cöí tñch, nïịu tûúâc ăi ýịu töị huýìn
thoaơi thò ta seô thíịy ặúơc caâi loôi cuêa lõch sûê, cuêa sûơ
thíơt Chuýơn tònh Tiïn Dung - Ăöìng Tûê theo töi, lađ
cíu chuýơn tònh hay nhíịt trong thû tõch cöí nûúâc
nhađ, vò noâ mang ặúơc nhûông neât ríịt tiïịn böơ Chó
möơt cíu Kiïìu “Xùm xùm bùng löịi vûúđn khuya möơt
mònh” ra ăúđi sau ăoâ hađng ngađn nùm víîn cođn
khiïịn khöng ñt ngûúđi “ăaơo ặâc” nhùn mùơt, khoâ
chõu thò úê ăíy, nađng Tiïn Dung ăaô chuê ăöơng tòm
ăïịn ngûúđi mònh ýu, duđ tin ăoâ lađ “cú duýn” do
“trúđi khiïịn” Nađng duông caêm ăùơt víịn ăïì trûúâc,
khöng phaêi bõ rađng buöơc búêi quan niïơm “tríu tòm
cöơt, ăúđi nađo cöơt tòm tríu” Tònh ýu ăöi lûâa lađ möơt
sûơ tûơ nguýơn, chûâ khöng phaêi theo lïî giaâo “cha meơ
ăùơt ăíu con ngöìi ăíịy” vađ Tiïn Dung cuông khöng
cíìn “mön ăùng höơ ăöịi”! Riïng chi tiïịt, “Tiïn Dung vađo trong mađn cúêi aâo tùưm rûêa, döơi nûúâc lađm cho caât daơt ăi, löơ ra thín hònh Ăöìng Tûê”, lađ möơt chi tiïịt gúơi caêm ríịt hiïơn ăaơi, vađ ríịt ăùưt giaâ cuêa nghïơ thuíơt thûâ baêy!
Möơt thuâ võ nûôa, trong truýơn cođn cho biïịt vúơ chöìng nađng ăaô ùn nïn lađm ra, “thuíơn vúơ thuíơn chöìng taât biïín ăöng cuông caơn” vađ nhíịt lađ biïịt boê vöịn ra ăïí ăi buön! Nhûông chi tiïịt nađy cuđng vúâi viïơc hoơc ăaơo - ăaơo Tiïn, cuêa vúơ chöìng nađng, chûâng toê truýơn nađy ra ăúđi tûđ thuúê bònh minh cuêa ngûúđi Viïơt cöí, luâc íịy ăaơo Phíơt vađ ăaơo Khöíng chûa du nhíơp vađo nûúâc ta
Do buön baân gioêi nïn vúơ chöìng Tiïn Dung trúê nïn giađu coâ Ăiïìu ăaâng noâi lađ hoơ khöng bo bo lađm giađu cho riïng mònh, mađ cođn biïịt lađm cho caê möơt vuđng ăíịt trúê nïn truđ phuâ, thõnh vûúơng, thu huât dín chuâng tòm ăïịn líơp nghiïơp sinh söịng Lađm ùn phaât ăaơt, Chûê Ăöìng Tûê cođn ăem vöịn liïịng vûúơt biïín ăi buön! Chûâng toê ngûúđi Viïơt cöí súê trûúđng vïì söng nûúâc, khöng chó phaât huy ăïí ăaânh giùơc giûô nûúâc mađ cođn tíơn duơng súê trûúđng íịy ăïí lađm giađu Hònh aênh Chûê Ăöìng Tûê phong ba núi soâng to, gioâ lúân tòm ăïịn nhûông vuđng ăíịt xa laơ khaâc hoùơc nhûông thuýìn thûúng nhín núi xa tòm ăïịn chúơ Thaâm buön baân, trao ăöíi hađng hoâa cho thíịy sûơ giao thûúng thuúê íịy ăaô hònh thađnh vađ nïìn thûúng nghiïơp cuêa ngûúđi Viïơt cöí ăaô phaât triïín
Liïn tûúêng ăïịn truýơn Mai An Tiïm, ngûúđi úê núi
Trang 4hoang ăaêo ăaô ăem dûa híịu do chñnh tay mònh
tröìng ăöíi líịy luâa gaơo, víơt duơng vúâi caâc thûúng
nhín nûúâc ngoađi ăaô goâp phíìn chûâng minh sûơ
nhíơn ắnh trïn lađ coâ cú súê Chó ăïịn khi ăaơo Khöíng
du nhíơp vađo nûúâc ta, vúâi quan niïơm “tûúâc hûôu nguô
sô cû kyđ liïơt, dín hûôu tûâ sô vi chi tiïn” thò nghïì
buön múâi bõ reê ruâng Quan niïơm lïơch laơc nađy töìn
taơi hađng ngađn nùm vađ noâ chó thay ăöíi khi mađ lađn
gioâ Duy tín ăíìu thïị kyê XX do caâc nhađ nho cíịp
tiïịn khuíịy ăöơng ríìm röơ tûđ Nam chñ Bùưc
Nïịu Mai An Tiïm ặúơc nhín dín tön lađ “Böị caâi
dûa Tíy” thò Chûê Ăöìng Tûê khöng chó ặúơc tön öng
Töí cuêa ăaơo Tiïn (Chûê Ăaơo Töí), mađ cođn ặúơc tön lađ
anh huđng khai phaâ (chinh phuơc ăíìm líìy, múê
mang nghïì nöng, phaât triïín buön baân nhùìm
phaât triïín sûơ thõnh vûúơng cuêa cöơng ăöìng) Ta coâ
thïí khùỉng ắnh Chûê Ăöìng Tûê lađ thûúng nhín ăíìu
tiïn cuêa nûúâc Viïơt vađ trong tím thûâc cuêa ngûúđi
Viïơt öng cođn lađ võ thíìn linh baêo höơ nghïì buön
baân “Cuông tûđ xa xûa, taơi bïịn Ăa Hođa núi nhòn
sang baôi Tûơ Nhiïn bïn kia söng Höìng, dín chađi
lûúâi líơp möơt hađnh ăađi thúđ Chûê Ăöìng Tûê -Tiïn
Dung Caâc nhađ buön möîi líìn qua ăíy ăïí lïn Keê
Chúơ hoùơc xuöịng Phöị Hiïịn cíịt hađng, baân hađng ăïìu
dûđng thuýìn lïn ăïìn thúđ voơng nađy thùưp hûúng
khíịn cíìu vúơ chöìng ngađi phuđ höơ Vađ caâc quan coâ
nùm khöng vađo ặúơc Ăïìn Hoâa, töí chûâc díng
hûúng ngay taơi hađnh ăađi nađy Ngöi ăïìn nhoê, cheo
leo trïn búđ söng döịc ặâng nhûng ngađy ăïm rûơc rúô
hûúng ăùng, tíịp níơp khaâc thíơp phûúng lïî baâi”
(Theo Chûê Ăöìng Tûê -Tiïn Dung vuđng ăíịt vađ con ngûúđi - Lï Vùn Ba - NXB Vùn Hoâa - 1994).
Tûúêng nhúâ ún ặâc cuêa Chûê Ăaơo Töí, nhín dín líơp ăïìn thúđ ngađi úê nhiïìu núi, nhûng quíìn thïí vùn hoâa thuöơc lađng Ăa Hođa, huýơn Chíu Giang (Hûng Yïn), caâch Hađ Nöơi hún 20 km víîn lađ núi nöíi tiïịng ăeơp vađ trang nghiïm nhíịt: Ăïìn Chñnh (tûâc ăïìn Ăa Hođa vò nùìm trïn ắa phíơn lađng nađy); ăïìn Hoâa (tûâc ăïìn Ăïìn Daơ Traơch) thuöơc xaô Daơ Traơch, tûúng truýìn ăíy lađ núi ngađi cuđng vúơ bay vïì trúđi; Baôi caât Tûơ Nhiïn (thuöơc xaô Höìng Chíu), khi diïîn ra lïî höơi nhín dín che tađn vađng loơng tña rûúâc kiïơu thúđ ra ăíy dòm xuöịng nûúâc, tûúêng nhû xûa kia cöng chuâa Tiïn Dung víy mađn tùưm núi nađy; Ăïìn vađ lùng Thaânh Phuơ, Thaânh Míîu (xaô Vùn Ăûâc, thön Chûê Xaâ) lađ núi thúđ öng bađ thín sinh Chûê Ăöìng Tûê
Höơi lađng Ăa Hođa diïîn ra tûđ hađng nùm diïîn ra trong 3 ngađy tûđ ngađy 10 ăïịn ngađy 15 thaâng Ba ím lõch; taơi lađng Daơ Traơch diïîn ra tûđ ngađy 10 ăïịn ngađy
12 thaâng Hai ím lõch vúâi nhiïìu nghi thûâc trang nghiïm nhùìm tûúêng nhúâ ún ặâc cuêa vúơ chöìng Chûê Ăöìng Tûê Nhín dín taơi ăíy cođn kiïng goơi tïn hoùơc goơi chïơch möơt söị võ thaânh thíìn nhû: tûê - taêi; dung
- dong; tiïn - tún; man - muön; lûúng - lang Khöng roô Chûê Ăaơo Töí sinh vađ “hoâa” vađo ngađy thaâng nađo, chó biïịt hiïơn nay taơi ăïìn Daơ Traơch choơn ngađy sinh Chûê Ăöìng Tûê (12.8 ím lõch); ngađy
“hoâa” bay vïì trúđi 17.11 ím lõch
Trang 52 Qua nhûông tađi liïơu ăaâng tin cíơy nađy, roô rađng
tûđ ngađn xûa ngûúđi Viïơt ta ăaô coâ võ “thíìn linh” baêo
höơ cho nghïì buön baân noâi chung Thïị nhûng,
khöng hiïíu sao nađy nay caâc doanh nhín ta laơi
khöng nhúâ ăïịn Chûê Ăöìng Tûê Taơi sao? Cíu traê lúđi
nađy xin dađnh cho caâc nhađ nghiïn cûâu
Hiïơn nay, trong tû gia hoùơc cú súê lađm ùn caâ thïí
ta thíịy phöí biïịn nhíịt lađ thúđ öng thíìn Tađi, nhûng
tûúơng thíìn Tađi ặúơc ngûúđi Viïơt thúđ tûđ bao giúđ? Caâc
nhađ nghiïn cûâu Nguýîn Ăaơi Phuâc - Huyđnh Ngoơc
Traêng ăaô dađnh nhiïìu cöng sûâc tòm hiïíu víịn ăïì
nađy, trong tíơp Thíìn Tađi tñn ngûúông vađ tranh
tûúơng (NXB Vùn Hoâa -1997) ăaô cho biïịt:
“Thíơt khoâ xaâc ắnh ặúơc thúđi ăiïím chñnh xaâc cuêa
viïơc thíìn Tađi ặúơc thúđ tûơ úê xûâ ta, nhíịt lađ khi thíìn
Tađi ặúơc höơi nhíơp vađo hïơ thöịng thíìn baêo gia - tûâc
caâc thíìn linh baêo höơ cho gia ằnh Tuy nhiïn, úê
caâc giai thoaơi ăíìu thïị kyê XX, chuâng ta thíịy thíìn
Tađi ăaô ặúơc thúđ trong gia ằnh vađ ăaô trúê nïn gíìn
guôi ăïịn mûâc bõ ngûúđi ăúđi ăem ra ăuđa cúơt vađ chûêi
búâi Nguýîn An Cû (chuâ cuêa Nguýîn An Ninh) möơt
lûúng y nöíi tiïịng úê vuđng Hoâc Mön, ăaô viïịt ăöi liïîn
daân úê chöî thúđ chung Thöí Ăõa, thíìn Tađi vađ öng Taâo
rùìng:
Ñt giíịy heơp hođi thúđ möơt chöî,
Giuâp töi giađu coâ búâ ba öng.
(Theo Huyđnh Minh: Gia Ăõnh xûa vađ nay, tr 168)
Öng Ăöì Saâu Múâi (úê lađng Öng Vùn, huýơn Chúơ
Gaơo - nay thuöơc tónh Tiïìn Giang) lađ möơt ngûúđi nhiïơt tím ăoâng goâp tiïìn baơc cho phong trađo Duy tín úê Nam Kyđ höìi ăíìu thïị kyê nađy Öng saâng taâc bađi thú Võnh thíìn Tađi nhùìm phï phaân nhûông keê giađu coâ mađ khöng xuíịt tiïìn ăoâng goâp cho viïơc nghôa luâc bíịy giúđ ÚÊ ăoâ thíìn Tađi ăaô bõ Öng Ăöì cho xađi “tiïìn chùĩn’’:
Ă h thíìn Tađi thiïơt quaâ ngu, Ngûúđi sao nhoâc tuâi, keê trún lu.
Vùưng hoe ruöơt ngûơa, kòa quín tûê.
Ăíìy ríîy rûúng xe, noơ thíịt phu.
Nhađ laơi coâ thïm vađng vúâi baơc, Nûúâc ngheđo khöng giuâp ăiïịu cuđng xu Heđn chi troât kiïịp lođn trön ghïị,
Khöng loâ ăíìu ra vúâi ắa cíìu.
(Theo Huyđnh Minh: Ăõnh Tûúđng xûa vađ nay)
“Qua caâc giai thoaơi nađy, chuâng ta thíịy thíìn Tađi ăaô thúđ chung vúâi Thöí Ăõa khöng phaêi lađ trûúđng húơp caâ biïơt cuêa Nguýîn An Cû mađ caê viïơc ặúơc thúđ dûúâi ăíịt cuđng vúâi Thöí Ăõa nhû trûúđng húơp öng Ăöì
Saâu Múâi miïu taê “suöịt kiïịp lođn trön ghïị”; vađ dûúđng
nhû cöng nùng cuêa võ gia thíìn chuê vïì tiïìn tađi nađy víîn chûa thíơt sûơ taâch khoêi tñn lyâ phöìn thûơc cuêa Thöí Ăõa (öng Ăõa) - möơt gia thíìn vöịn coâ cöng nùng phođ trúơ cho gia chuê ặúơc muđa, giađu coâ
“Cuöịi thïị kyê XIX, sûơ phín biïơt giûôa Thíìn Ăíịt
(Thöí Thíìn) vađ Tađi Thíìn víîn chûa thûơc sûơ roô rïơt Trong Ăaơi Nam quöịc ím tûơ võ (xuíịt baên 1895), taâc
Trang 6giaê Huyđnh Tõnh Cuêa cùưt nghôa Thöí Thíìn vađ Tađi
Thíìn ăïìu lađ “Thíìn ăíịt, thíìn giûô tiïìn baơc’’ (Tom II,
tr 336) Sûơ nhíơp nhùìng xem ra vö lyâ nađy laơi ặúơc
thûơc tïị cöng nhíơn: ngûúđi ta thûúđng thúđ chung öng
Ăõa vađ thíìn Tađi cuđng möơt chöî vađ cûâ nhû lađ hai võ
thíìn nađy lađ möơt cùơp ăöi khöng thïí nađo taâch rúđi
ặúơc! Hiïơn tûúơng phöí biïịn nađy coâ nguöìn göịc tûđ tñn
lyâ cöí xûa vïì thíìn Ăíịt - goơi lađ öng Ăõa, Thöí thíìn,
Thöí ắa Võ thíìn nađy coâ hai cöng nùng: möơt lađ
thíìn baêo höơ cho möơt diïơn tñch ăíịt ăai nađo ăoâ (nïìn
nhađ, vuöng vûúđn, xoâm íịp ); vađ hai lađ tñn lyâ sinh
saên (hoa mađu, nöng saên ) cuêa ăíịt theo tñn ngûúông
phöìn thûơc Noâi caâch khaâc Thöí ắa cuông lađm cho
chuê nhađ phaât ăaơt, giađu coâ (ặúơc muđa, böơi thu )
Ăoâ lađ tñn lyâ cuêa thúđi nöng nghiïơp cođn lađ hoaơt ăöơng
saên xuíịt chñnh ýịu, nhûng vïì sau, kinh tïị hađng
hoâa phaât triïín, thûúng nghiïơp cađng luâc cađng coâ võ
trñ quan troơng trong hoaơt ăöơng kinh tïị thò tiïìn baơc,
vađng lađ díịu hiïơu cuêa sûơ giađu coâ chûâ khöng phaêi
“luâa thiïn, ruöơng míîu” thò con ngûúđi cíìn möơt hònh
tûúâng múâi chuýn traâch cho viïơc phaât tađi: öng thíìn
Tađi Noâi tùưt möơt lúđi: öng Ăõa, thíìn Tađi lađ hai mùơt
cuêa möơt víịn ăïì Öng Ăõa lađ lyâ, thíìn Tađi lađ sûơ; vađ
hai öng thúđ chung vúâi nhau lađ “lyâ sûơ viïn dung’’
cuêa thúđi ăaơi mađ nöng thûúng cođn ăoâng vai trođ
quan troơng trong cú cíịu kinh tïị quöịc dín
“Noâi toâm laơi, dûơa trïn tađi liïơu thû tõch ñt oêi nïu
trïn, chuâng ta thíịy rùìng thíìn Tađi ặúơc thúđ tûơ tûđ
cuöịi thïị kyê XIX vađ ăïịn ăíìu thïị kyđ XX ăaô trúê nïn
möơt gia thíìn phöí biïịn vađ gíìn guôi vúâi caâc “tñn ăöì” cuêa mònh Ăiïìu nađy xem ra coâ phíìn phuđ húơp vúâi nhûông biïịn ăöíi vïì kinh tïị - xaô höơi cuöịi thïị kyê XIX ăíìu thïị kyê XX, giai ăoaơn lõch sûê mađ nïn kinh tïị hađng hoâa phaât triïín vađ phong trađo tranh thûúng ăaô ặúơc díịy lïn búêi tíìng lúâp ăiïìn chuê tû saên Viïơt Nam, theo ăoâ nghïì nghiïơp doanh thûúng ăaô khöng cođn bõ ăaânh giaâ thíịp nhû thúđi phong kiïịn trûúâc ăoâ” (tr 11-13)
Nhû ta ăaô biïịt, trûúâc ăoâ, öng thíìn Tađi nađy ặúơc thúđ bùìng tranh veô vađ díìn phöí biïịn nhíịt lađ thúđ bùìng tûúơng Coâ möơt ăiïìu thuâ võ lađ tûúơng nađy ặúơc lađm bùìng nhiïìu “míîu maô”, chíịt liïơu khaâc nhau, khöng thöịng nhíịt, mađu sùưc sùơc súô tröng ăeơp mùưt thûúđng ặúơc ăùơt úê chñnh phođng, mùơt hûúâng ra ngoô Tûúơng öng thíìn Tađi phöí biïịn ăïịn nöîi, ngay caê tuê baân thuöịc laâ bïn lïì ặúđng, trïn tuê kñnh ngûúđi
ta cuông chûng möơt öng Vađ öng thíìn Tađi nađy cuông dïî tñnh, vui veê vò ta thíịy chuê nhín ăöi luâc cođn
“möìi” cho möơt ăiïịu laâ ăíìu loơc cùưm vađo tay!
3 Mađ muöịn lađm ùn, buön baân thò phaêi coâ vöịn,
coâ tiïìn Tûđ khi nûúâc ta ăuâc tiïìn thò ăöìng tiïìn cuông díìn díìn ăi vađo ca dao, tuơc ngûô Nïịu khaêo saât thò
ta seô tòm ra nhûông ăiïìu ríịt thuâ võ Nay chó xin lûúât qua Coâ möơt loaơi tiïìn khöng hïì coâ thíơt, chó xuíịt hiïơn trong truýơn cöí tñch nhûng ăaô ăi vađo ca dao lađ ăöìng tiïìn “Vaơn Lõch” Chuýơn rùìng: Ngađy xûa coâ möơt ngûúđi laâi buön giađu coâ tïn Vaơn Lõch, tñnh hay ghen, vúơ lađ Mai thõ Ngađy kia, möơt ngûúđi ăaânh giíơm
Trang 7ăïịn laơi bïn thuýìn, xin thõ möơt miïịng tríìu Ăang
nguê, giíơt mònh tónh giíịc thíịy vúơ ặa tríìu ngûúđi
khaâc, ngúô lađ ăöi bïn coâ tònh yâ nïn y nöíi ghen
ăuđng ăuđng röìi thùỉng tay ăuöíi vúơ ăi Sau, Mai thõ
kïịt duýn vúâi ngûúđi ăaânh giíơm nađy Ngađy noơ, thíịy
ăađn gađ ăïịn möí thoâc, ngûúđi ăaânh giíơm líịy nhûông
thoêi vađng trong thuâng khíu cuêa vúơ neâm gađ, nhûng
neâm maơnh quaâ nïn vađng vùng luön xuöịng söng!
Mai thõ chò chiïịt:
- Sao anh ngöịc thïị! Coâ biïịt vûđa neâm míịt caâi gò
khöng?
Anh ta thíơt thađ:
- Chaê biïịt!
Mai thõ cađng ăiïn tiïịt:
- Vađng ăíịy!
Anh ta cûúđi öì:
- Baâu gò! Khi bùưt caâ úê vuông kia töi thíịy thûâ nađy
nhiïìu lùưm, nhûng khöng biïịt lađm gò nïn vûât boê
laơi
Nghe noâi, Mai thõ höịi haê baêo chöìng ặa ăïịn núi
Quaê thíơt lađ vađng, trïn coâ khùưc hiïơu “Vaơn Lõch” Thõ
khöng ngúđ ăíy lađ söị vađng cuêa ngûúđi chöìng cuô, do
möơt chuýịn ăi buön gùơp baôo, ăùưm thuýìn Tûđ
ăoâ, hoơ trúê nïn giađu coâ vađ ặúơc nhađ vua phong cho
chûâc quan thúị vuơ Ngađy noơ, Vaơn Lõch ăïịn nöơp
thúị, khöng ngúđ ngûúđi ngöìi trûúâc aân lađ vúơ cuô cuêa
mònh! Y xíịu höí quay vïì, lađm giíịy kï khai tađi saên
biïịu cho Mai thõ noâi lađ chuöơc löîi líìm ngađy xûa röìi
ăím cöí tûơ tûê Trûúâc caâi chïịt nađy, Mai thõ cuông höịi
híơn, tíu vua xin líịy toađn böơ tađi saên cuêa Vaơn Lõch ăuâc möơt loaơi tiïìn goơi lađ tiïìn “Vaơn Lõch” röìi ăem phín phaât cho dín ngheđo
Qua cíu chuýơn nađy coâ möơt chi tiïịt cho ta biïịt ăíy lađ nhûông ăöìng tiïìn ặúơc ăuâc bùìng vađng Mađ thíơt laơ, ríìy vúơ vò hiïíu líìm, sau khi hiïíu ra sûơ viïơc phaêi tûơ tûê thò ngađy nay quaê chuýơn hiïịm coâ! Nïịu cùn cûâ vađo baêy cúâ “thíịt xuíịt” ăïí ríîy vúơ cuêa thúđi xûa: khöng con; dím díơt, lûúđi nhaâc; khöng hiïịu kñnh, chùm soâc cha meơ chöìng; ngoa ngoùưt lùưm ăiïìu; tröơm cùưp; ghen tuöng; coâ aâc tíơt thò roô rađng Mai thõ
bõ oan nïn Vaơn Lõch múâi coâ quýịt ắnh nhû thïị chùng? Trong dín gian ăïịn nay víîn cođn lûu truýìn:
Ăöìng tiïìn Vaơn Lõch thñch böịn chûô vađng Anh tiïịc cöng anh gùưn boâ vúâi cö nađng bíịy líu
Bíy giúđ cö líịy chöìng ăíu?
Ăïí anh giuâp ăúô trùm cau nghòn vađng Nùm trùm anh ăöịt cho nađng Cođn nùm trùm nûôa giaêi oan lúđi thïì Xûa kia noâi noâi thïì thïì Bíy giúđ beê khoâa trao chòa cho ai?
Bíy giúđ nađng ăaô nghe ai Gùơp anh gheâ noân, chaơm vai chùỉng chađo!
Trong lúđi ùn tiïịng noâi cuêa dín gian coâ nhiïìu cíu liïn quan ăïịn ăöìng tiïìn Vïì “sûâc maơnh cuêa ăöìng
tiïìn” ta thíịy coâ nhûông cíu thíơt íịn tûúơng nhû “tiïìn
ăi trûúâc, mûơc thûúâc ăi sau”, “tiïìn ăïịn ăíu mau ăïịn ăíịy”, “neân baơc ăím toaơc túđ giíịy”, “ăöìng tiïìn khöng phíịn, khöng höì; ăöìng tiïìn kheâo ăiïím kheâo
Trang 8tö mùơt ngûúđi”, “ăöìng tiïìn nhû miïịng thõt chñn”, “böị
ẵ giađu, böị ẵ tiïn; öng töíng khöng tiïìn, öng töíng
tïính”, “coâ tiïìn mua tiïn cuông ặúơc”, “chùỉng gò
tûúi töịt bùìng vađng, chùỉng gò lõch sûơ núê nang bùìng
tiïìn”, “coâ tiïìn chaân vaơn ngûúđi híìu, coâ bíịc coâ díìu
chaân vaơn keê khïu” Thíơm chñ:
Vai ăeo tuâi baơc keđ keđ Noâi phaêi noâi quíịy ngûúđi nghe íìm íìm
nhûng:
Trong lûng chùỉng coâ möơt ăöìng
Lúđi noâi nhû röìng chuâng chùỉng theđm nghe
Luâc “coâ tiïìn khön nhû raâi, khöng tiïìn daơi nhû
vñch”, “coâ tiïìn khön nhû mađi maơi, khöng tiïìn daơi
nhû ăođng ăong”, “khön nhû tiïn, khöng tiïìn cuông
daơi; daơi nhû choâ coâ loâ (luâa) cuông khön” Víîn biïịt
“ăöìng tiïìn liïìn khuâc ruöơt”, nhûng kiïịm tiïìn bùìng
caâch nađo múâi lađ ăiïìu ăaâng noâi Öng bađ ta cho
rùìng: “tiïìn buön tiïìn baân thò ăïí trong nhađ; tiïìn cúđ
tiïìn baơc ăïí ra ngoađi ặúđng”, yâ muöịn noâi tiïìn kiïịm
ặúơc tûđ saât phaơt ăoê ăen khöng phaêi lađ ăöìng tiïìn
chñnh ăaâng, khöng choâng thò chađy noâ cuông “ăöơi
noân ra ăi”, khöng giûô laơi ặúơc Töi tûđng nghe nhiïìu
chuê “ăïì” tuýn böị rùìng, nhûông ăöìng tiïìn do truâng
“ăïì” mađ coâ, chó ăem vïì xíy möì maê öng bađ may ra
cođn giûô ặúơc, chûâ trûúâc sau cuông loơt laơi vađo tay
chuê “ăïì”! Nghe mađ nöíi da gađ!
Vúâi nhûông ngûúđi coâ nhiïìu tiïìn, ta nghe vñ von
“tiïìn dû, thoâc muơc”, “tiïìn ăíìy gaâc, baơc ăíìy nong”,
“tiïìn khöịi, baơc ăöìng”, “tiïìn nghòn baơc vaơn”, “tiïìn rúđi, thoâc ăöịng”, “tiïìn trùm, baơc chuơc”, “tiïìn rong, baơc chaêy” Cođn nhûông ngûúđi phaêi “giíơt gíịu vaâ
vai” kiïịm tûđng xu, tûđng cùưc ngûúđi ta noâi “tiïìn hađng xaâo” Nhûông ngûúđi ăi vay tiïìn, thöng thûúđng coâ
tím lyâ “tiïìn ngùưn, mùơt dađi”, lo lùưng khöng traê ặúơc núơ vò “tiïìn nùìm, laôi chaơy”, “laôi meơ ăeê laôi con”! Vúâi ngûúđi ngheđo “tiïìn vađo nhađ khoâ nhû gioâ vađo nhađ tröịng” nađo lađ:
Ăöìng ùn, ăöìng gûêi cho chöìng Ăöìng thò lñnh traâng möîi ăöìng möîi ghï Tröng anh chùỉng thíịy anh vïì Quan dađi, quan ngùưn gûêi ăi díìn díìn Trong khi ăoâ “tiïìn vađo nhađ quan nhû than vađo lođ” hoùơc “ho ra baơc, khaơc ra tiïìn”!
Coâ tiïìn thò phaêi biïịt caâch sûê duơng tiïìn, nïn ăem
ra kinh doanh vò “tiïìn trong nhađ tiïìn chûêa, tiïìn ra khoêi cûêa tiïìn ăeê” Cíìm ăöìng tiïìn ăi mua hađng
phaêi biïịt lûơa choơn víơt duơng xûâng vúâi ăöìng tiïìn boê
ra, chûâ ặđng nhû ai kia:
Tiïìn trinh mua vöơi mua vađng Mua phaêi caâ thöịi, mua nađng ngíín ngú
vađ khen:
Tiïìn chò mua ặúơc caâ tûúi Mua rau múâi haâi, mua ngûúđi núê nang Trong mua baân phaêi sođng phùỉng “tiïìn coâ ăöìng, caâ coâ con”, “tiïìn trao chaâo muâc”, “tiïìn trao ra, gađ
Trang 9bùưt líịy”, “tiïìn traê maơ nhöí”, ặđng qún “reê tiïìn
mùơt, ăùưt tiïìn chõu” Öng bađ ta cuông khuýn “ăöìng
tiïìn ăi trûúâc ăöìng tiïìn khön, ăöìng tiïìn ăi sau ăöìng
tiïìn daơi” ; chï bai nhûông keê “neâm tiïìn qua cûêa
söí”, “neâm tiïìn xuöịng ao khöng ặúơc xem tùm” ;
chï cûúđi nhûông ai “tiïìn buöơc daêi ýịm bo bo; trao
cho thíìy boâi ăím lo vađo mònh”, “tiïìn khöng möơt
ăöìng, muöịn ùn höìng khöng höơt”, “tiïìn coâ ñt thõt
muöịn nhiïìu”, “tiïu tiïìn nhû nûúâc” Víîn biïịt tiïìn
lađ quyâ, nhûng “tiïìn lađ gaơch, ngaôi lađ vađng”, ặđng
bao giúđ “tham vađng boê ngaôi”, “tiïìn tađi, nhín ngaôi
tíơn”, “tiïìn tađi phaâ nhín nghôa”, “tiïìn cuêa nhû nûúâc
thuêy triïìu”
Tiïìn tađi nay ăöíi mai dúđi
Nghôa nhín gòn giûô troơn ăúđi vúâi nhau
Nhûông lúđi khuýn nađy khöng bao giúđ thûđa
Trong tònh ýu ăöịi lûâa khöng ñt ngûúđi lím vađo
caênh “tònh nghôa ăöi ta chó thïị thöi” cuông chó vò:
Ăöìng tiïìn chiïịc ăuôa phín ly
Thiïịp ăi ặúđng thiïịp, chađng ăi ặúđng chađng
Trong quan hïơ tònh caêm khi ăaô coâ ăöìng tiïìn loơt
vađo, khoâ mađ bïìn vûông:
Chõ em hiïìn thíơt lađ hiïìn
Lím ăïịn ăöìng tiïìn míịt caê chõ em
Nïịu ai cuông quan niïơm “tiïìn tađi nhû phíịn thöí,
nhín nghôa túơ thiïn kim”, tiïìn baơc nhû ăíịt buơi,
nhín nghôa tûơa nghòn vađng thò ăíu ăïịn nöîi
Lûúât qua ăöi neât vïì vai trođ cuêa ăöìng tiïìn trong
ca dao, tuơc ngûô ta thíịy ăöìng tiïìn ăaô ăoâng möơt vai trođ hïịt sûâc quan troơng Duđ cíìn tiïìn, biïịt tiïìn lađ quyâ nhûng öng cha ta cuông coâ thaâi ăöơ roô rađng: troơng ngûúđi coâ nghôa hún lađ troơng ngûúđi coâ nhiïìu tiïìn! Ăoâ cuông lađ baên lônh vađ thaâi ăöơ cuêa keê sô ặúng thúđi nïn trong thú vùn thi phuâ ta thíịy ñt coâ bađi viïịt vïì ăöìng tiïìn, nïịu coâ chùng cuông lađ caâi
nhòn khinh miïơt Chùỉng haơn trong Võnh ăöìng tiïìn,
nhađ nho tađi hoa Nguýîn Cöng Trûâ haơ buât:
Ăûúng om sođm, chúâp giíơt síịm ran Nghe xoâc xaâch, laơi gioâ hođa mûa thuíơn! Keê tađi böơ ăaô vađo phûúđng víơn ăaơt Khöng ngûúi, cuông naât vúâi coê cíy!
Nghe chua chaât, ăúân ăau cho nhín tònh thïị thaâi khi ăöìng tiïìn ăaô chen vađo quan hïơ cuêa ăöi bïn Chñnh vò cùm gheât ăöìng tiïìn, trong cíu ăöị cuêa dín gian lúđi leô thíơt quay quùưt Möîi cíu ăoơc lïn cûâ nghe nhû ăang ăay nghiïịn, chò chiïịt:
Caâi gò thöng mađ thöng döịt Döịt mađ döịt ăùơc
Ăùơc mađ ăùơc höíng Höíng mađ höíng vuöng Vuöng mađ vuöng hònh trođn Trođn mađ trođn deơt?
Viïịt vïì ăöìng tiïìn chó coâ dùm cíu, khöng nhûông miïu taê ặúơc hònh daâng mađ cođn bađy toê ặúơc thaâi ăöơ miïơt thõ nhû thïị quaê tađi tònh!
Trang 10Hiïơn nay, ăöìng tiïìn ăaô “biïịn hoâa” dûúâi nhiïìu
hònh thûâc khaâc nhau, vò trong quaâ trònh ăoâng vai
trođ trung gian trao ăöíi thò noâ cođn giuâp cho ngûúđi
ta thûơc hiïơn möơt hoaơt ăöơng ăíìu tû, tñn duơng Qua
ăoâ nhûông víơt thïí khaâc cuông ăoâng vai trođ tûúng tûơ
nhû tiïìn tïơ cuông ăaô xuíịt hiïơn lađ chi phiïịu, thûúng
phiïịu, hoâa phiïịu, theê tñn duơng v.v
4 Nhû ăaô noâi, muöịn lao ra thûúng trûúđng thò
phaêi coâ vöịn “Coâ böơt múâi göơt nïn höì”, “caê vöịn lúân
laôi”; muöịn kiïịm laôi nhiïìu thò “buön tíơn göịc, baân
tíơn ngoơn” chûâ khöng qua trung gian Thöng
thûúđng nhûông ngûúđi buön baân nhoê, vöịn ñt thò hoơ
“buön gaânh baân bûng, “buön thuâng baân
meơt”,”buön ngûúơc baân xuöi” thíơm chñ “buön ăíìu
chúơ, baân cuöịi chúơ”, tíìn taêo “buön Súê baân Tíìn”,
“baân ngađy lađm ăïm” hoùơc:
Nûêa ăïm ín aâi cuđng chöìng
Nûêa ăïm vïì saâng gaânh göìng ra ăi.
Chûa kïí gùơp luâc “chúơ chûa hoơp, keê cùưp ăaô ăïịn”;
buön baân ăíu phaêi luâc nađo cuông “xuöi cheđo maâi
maâi”, “mua may baân ăùưt” mađ thíịt thûúđng tuđy luâc
nhû “buön tríìu gùơp nùưng, buön ăađng gùơp mûa”
hoùơc:
Ăùưt hađng nhûông aê cuđng anh
ÏỊ hađng gùơp nhûông thong manh quaâng gađ.
Kiïịm ặúơc ăöìng tiïìn quaê cuông chaêy maâu con
mùưt Chùỉng thađ nhû víơy, cođn hún nhûông keê “baân
möìm nuöi miïơng”,”ùn nhû röìng cuöịn, uöịng nhû
röìng leo, lađm nhû međo mûêa”, khoaâc laâc möơt tíịt ăïịn trúđi “baân trúđi khöng múđi Thiïn löi”, “baân nùưng cho trúđi, baân síịm cho Thiïn löi”, húnh hoang
“buön míy baân gioâ” nhûng thûơc ra chaê lađm nïn
trođ tröịng gò! Dín gian cuông chï cûúđi nhûông keê
“buön hûúng baân phíịn”, “baân trön nuöi miïơng”,
“baân phíịn buön son”, “baân thõt buön ngûúđi”
Tíịt nhiïn, khi buön baân thò ai cuông muöịn coâ vöịn
to ăïí buön lúân, nhûng “thuýìn lúân thò soâng lúân”,
phaêi tñnh toaân, lao tím khöí tûâ nhiïìu hún:
Öng caê nùìm trïn síơp vađng, caê ùn caê mùưc, laơi cađng caê lo
Öng bïịp nùìm trong xoâ tro, ñt ùn, ñt mùơc,
ñt lo, ñt lađm.
Coâ phaêi vò tím lyâ nađy mađ ngûúđi Viïơt xûa ñt coâ nhûông cûêa hiïơu lúân, nhûông ngûúđi buön ăöng baân
tíy “buön vaơn baân nghòn” chùng? Mađ khi buön baân thò khöng nïn baân riïng leê, phaêi “buön coâ höơi, baân coâ thuýìn” vađ thûơc tïị ăaô cho thíịy ngûúđi tiïu
duđng cuông muöịn ăïịn nhûông núi bađy baân nhiïìu mùơt hađng, dïî choơn lûơa; hoùơc nïn choơn nhûông ắa
ăiïím buön baân thuíơn lúơi nhû “nhíịt cíơn thõ, nhõ cíơn giang Buön baân núi chúơ, ăöng ăuâc ngûúđi qua
keê laơi; gíìn söng, núi tíịp níơp ngûúđi lïn keê xuöịng thò
múâi coâ thïí “buön gùơp chíìu, cíu gùơp chöî”, “buön möơt baân mûúđi”
Nhûông ngûúđi buön baân khön ngoan, chùỉng bao
giúđ “mua tríu, baân chaê”, “mua vaêi, baân aâo”
-nghôa lađ ăíìu tû lúân nhûng laơi thu vïì nhoê gioơt,