Bài 20.Nước Đại Việt thời Lê sơ (IV.Một số danh nhân xuất sắc của nhân loại

Kiến thức: Hiểu biết sơ lược về cuộc đời và những cống hiến cho lớn của một số danh nhân văn hóa, tiêu biểu là Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông đối với sự nghiệp của nước Đại Việt ở thế kỉ X

Bài 20 NƯỚC ĐẠI VIỆT THỜI LÊ SƠ

(1428 – 1527)

Tiết 44: IV Một số danh nhân văn hóa xuất sắc của nhân loại

I Mục tiêu bài học:

1 Kiến thức:

Hiểu biết sơ lược về cuộc đời và những cống hiến cho lớn của một số danh nhân văn hóa, tiêu biểu là Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông đối với sự nghiệp của nước Đại Việt ở thế kỉ XV

2 Tư tưởng:

Giáo dục lòng tự hào và biết ơn những bậc danh nhân thời Lê, từ đó hình thành

ý thức trách nhiệm gìn giữ và phát huy truyền thống văn hóa của dân tộc

3 Kĩ năng:

Phân tích đánh giá các sự kiện lịch sử

II Phương tiện lịch sử:

-Chân dung Nguyễn Trãi

-Những mẫu chuyện về các danh nhân văn hóa dân tộc

III Tiến trình dạy học:

1 Ổn định tổ chức:

2 Kiểm tra bài cũ:

-Chế độ thời Lê Sơ có đặc điểm gì ?

+Quy củ, chặt chẽ Thi cử qua ba kì: Hương, Hội, Đình

+Nội dung thi là các sách Nho giáo: “Tứ thư”, “Ngũ Kinh”

+Mọi người dân đều có thể đi học, đi thi

+Những người đỗ đạt được trọng vọng, được ra làm quan, được khắc tên vào bia đá

-Nêu một số thành tựu văn hóa tiêu biểu ?

+Văn học: chữ Hán như Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo chữ Nôm

có Quốc Âm thi tập, Hồng Đức quốc âm thi tập

+Sử học: Đại Việt sử kí toàn thư, Lam Sơn thực lục, Hoàng triều quan chế +Địa lý học: Hồng Đức bản đồ, Dư địa chí, An Nam hình thăng đồ

+Y học: Bản thảo thực vật toát yếu

+Toán học: Đại thành toán pháp, Lập thành toán pháp

+Nghệ thuật sân khấu: ca, múa, nhạc, chèo, tuồng

+Kiến trúc, điêu khắc: Lam Kinh (Thanh Hóa), bia Vĩnh Lăng

3 Giảng bài mới:

*Mở bài:

Thời Lê sơ có được những thành tựu tiêu biểu trên nhiều lĩnh vực như vậy, một phần lớn phải kể đến công lao đóng góp của những danh nhân văn hóa như Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Ngô Sĩ Liên, Lương Thế Vinh Muốn biết rõ những cống hiến của họ đối với triều Lê sơ nói riêng và toàn dân tộc ta nói chung, hôm nay cô trò

chúng ta sẽ đến với bài 20 Nước Đại Việt thời Lê sơ, mục IV.Một số danh nhân văn hóa dân tộc

*Hoạt động 1: Tìm hiểu về Nguyễn Trãi.

a Mục tiêu:

-Những công lao, đóng góp của Nguyễn Trãi đối

với đất nước

-Nắm dược nội dung, tư tưởng chủ đạo trong các

tác phẩm của ông

b Nội dung:

GV trình bày sơ lược tiểu sử của Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi (1380 – 1442),con của Thái học

sinh Nguyễn Phi Khanh, cháu ngoại tướng công

Trần Nguyên Đán Năm 1407, giặc Minh xâm

chiếm nước ta, cha bị giặc bắt đem về Trung Quốc,

Nguyễn Trãi bị giam lỏng tại thành Đông Quang

Sau ông trốn vào Lam Sơn theo Lê Lợi kháng

chiến chống giặc Minh

1428, ông thay lê Lợi thảo Bình Ngô đại cáo,

sau đó được cử làm chánh chủ khảo khoa thi đầu

tiên của triều Lê Chẳng bao lâu sau, ông bị bọn

nịnh thần chèn ép, gièm pha, Nguyễn Trãi xin về

Côn Sơn

1440, ông lại được vua vời ra giúp nước

1442, xảy ra vụ án Lệ Chi Viên, ông bị kết án

tru di Mãi đến năm 1464 ông mới được vua Lê

Thánh Tông minh oan

Sau này khi nhận xét về con người và sự

nghiệp của Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông nhận xét

như sau:

(GV treo bảng phụ nội dung: “Ức Trai đương

lúc… được vua tin, quý trọng”),

GV gọi một học sinh đọc sau đó tiến hành thảo

luận

“Qua nhận xét của Lê Thánh Tông, em hãy nêu

những đóng góp của Nguyễn Trãi ?

-Quân sự

-Văn hóa ”

HS tiến hành thảo luận.

GV: Cụ thể của sự đóng góp đó như thế nào,

chúng ta sẽ đi vào tìm hiểu, đầu tiên là về lĩnh

vực quân sự.

GV: Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Nguyễn

Trãi có vai trò như thế nào ?

HS: -Là nhà chính trị, quân sự đại tài, trở thành

quân sư cho nghĩa quân Lam Sơn, ông đã cùng với

1 Nguyễn Trãi (1380 – 1442)

-Là anh hùng dân tộc, là nhà quân sự chính trị đại tài.( Trình bày trên giấy)

Lê Lợi lãnh đạo cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc

đi đến thắng lợi

-Góp tài sức trong xây dựng nhà nước Lê sơ buổi

đầu

GV: Tài năng của ông không chỉ thể hiện trong

đấu tranh chính trị quân sự mà còn được khẳng

định qua những đóng góp to lớn nào với đất

nước?

HS: Là nhà quân sự , chính trị, ông còn là nhà văn

hóa lớn Ông đã sáng tác và biên soạn nhiều tác

phẩm có giá trị, như:

+Văn học: Bình Ngô đại cáo, Quốc âm thi tập

+Sử học: Quân trung từ mệnh tập

+Địa lý học: Dư địa chí

GV trình bày thêm:

-Bình Ngô đại cáo là bảng tổng kết tài tình cuộc

kháng chiến vĩ đại của dân tộc, là thiên anh hùng

ca bất hủ trong kho tàng văn học dân tộc

-Quân trung từ mệnh tập gồm 40 bức thư do

Nguyễn Trãi thay lời Lê Lợi viết gửi bọn tướng tá,

quan lại nhà Minh trong thời gian kháng chiến đã

làm cho bọn tướng giặc hoang mang lo sợ và đã

góp phần quan trọng vào thắng lợi cuối cùng Như

vậy, với ông văn và võ đều là vũ khí, mạnh như vũ

bão, sắc như gươm đao

-Dư địa chí là tác phẩm địa lý học lịch sử đầu tiên

của nước ta, kê rõ những khu vực hành chính, đặc

điểm về địa thế, sản vật, nghề nghiệp của từng

vùng, đặc biệt là những hoạt động về kinh tế, hàng

hóa đương thời

GV : Qua quá trình tự tìm hiểu, qua những

kiến thức các em đã được học ở văn học, hãy

cho biết các tác phẩm của ông tập trung phản

ánh những nội dung gì ?

HS : -Thể hiện niềm tự hào dân tộc, tự hào về một

nước Đại Việt vốn xưng nền văn hiến đã lâu

Như nước Đại Việt ta từ trước Vốn xưng nền văn hiến đã lâu Núi sông bờ cõi đã chia Phong tục bắc nam cũng khác ”

+Cùng Lê Lợi lãnh đạo cuộc kháng chiến đi đến thắng lợi

+Góp phần xây dựng nhà nước Lê sơ trong buổi đầu giành được độc lập

-Là nhà văn hóa kiệt xuất, là tinh hoa của dân tộc, có nhiều cống hiến làm rạng rỡ nền văn hóa dân tộc.( Trình bày trên giấy)

-Tác phẩm:

+Bình Ngô đại cáo +Quốc âm thi tập

+Dư địa chí

-Nội dung:

+Niềm tự hào dân tộc +Tư tưởng nhân nghĩa, lòng yêu nước thương dân

-Đồng thời biểu hiện tinh thần nhân nghĩa, tư

tưởng nhân đạo sâu sắc

“Đem đại nghĩa để thắng hung tàn

Lấy chí nhân để thay cường bạo”

-Ông mong muốn đem tài năng, trí tuệ ra giúp ích

cho nước, cho dân, mong muốn “ăn lộc đền ơn kẻ

cấy cày”, để cho “nơi thôn cùng, xóm vắng, không

một tiếng hờn giận”

GV: Với những nội dung đó, tư tưởng của ông tiêu

biểu cho cả một thời đại

GV: giới thiệu về bức chân dung Nguyễn Trãi

“Trong nhà thờ Nguyễn Trãi ở làng Nhị Khê còn

lưu giữ nhiều di vật quý trong đó có bức chân

dung Nguyễn Trãi mà nhiều nhà nghiên cứu cho là

khá cổ Bức tranh mang những nét hiền hòa đượm

vẻ ưu tư sâu lắng, mái tóc bạc phơ với đôi mắt tinh

anh đã thể hiện khá đạt tấm lòng yêu nước thương

dân của Nguyễn Trãi

GV: Tài năng lỗi lạc, có nhiều cống hiến trong

cuộc kháng chiến trường kì của dân tộc, cả trong

việc phát triển văn hóa, vì thế nên ông bị bọn gian

thần ganh ghét, đố kị hãm hại đến mức bị lãnh án

“tru di tam tộc” một cách oan uổng Vụ án Lệ Chi

Viên là một trong những vụ án nổi tiếng nhất trong

của lịch sử dân tộc Tình tiết của vụ án như thế nào

và nguyên nhân tại sao các em có thể tìm đọc trên

thư viện hay trong sách báo

GV: Kể sơ lược vụ án Lệ Chi Viên( nếu có thời

gian)

Truyền thuyết cho rằng, một hôm, Nguyễn Trãi

dự định cho học trò phát hoang khu vườn, đến đem

nằng mơ thấy một người đàn bà với bầy con dại tới

xin ông thư thả cho ít hôm mới dọn nhà vì con

mọn, sáng ra khi học trò của ông phát cỏ vườn nhà

thì đánh chết một bầy rắn, lúc đó ông mới hiểu ra ý

nghĩa của giấc mơ, ông than thở, cho chôn bầy rắn

và cho học trò biết là loài rắn thường hay thù dai,

thế nào cũng trả thù ông Đêm đó, lúc ông đọc

sách thì có con rắn bò trên xà nhà nhỏ một gọt máu

thấm vào chũ “đại” (đời) qua ba lớp giấy ứng với

việc gia tộc ông bị hại đến ba đời Ngày sau con

rắn hóa thành bà Nguyễn Thị Lộ dụ dỗ ông, hại ba

đời nhà ông và biến thành rắn bỏ đi khi bà Nguyễn

Thị Lộ bị dìm xuống sông

Nhưng thật ra đó chỉ là truyền thuyết, đến

nay, nhiều nhà sử học Việt Nam đã biết được

nguyên nhân đích thực của vụ thảm sát này Chủ

mưu vụ án chính là Hoàng hậu Nguyễn Thị Anh,

vợ vua Lê Thái Tông Do muốn giành ngôi thái

tử cho con mình,Hoàng hậu Nguyễn Thị Anh

tìm cách hãm hại bà Ngọc Dao(mẹ Vua Lê

Thánh Tông sau này)

Nguyễn Trãi cùng một bà vợ thứ là Nguyễn Thị

Lộ đã tìm cách cứu bà Ngọc Dao đem nuôi dấu,

sau bà sinh Hoàng tử Tư Thành (tức vua Lê

Thánh Tông sau này)

1442, vua Lê Thái Tông về qua nhà Nguyễn

Trãi tại Côn Sơn(Hải Dương), vợ Nguyễn Trãi

là bà Nguyễn thị Lộ theo hầu vua Trên đường

về kinh, nhà vua đột ngột qua đời tại vường hoa

Lệ Chi Viên.Nguyễn Trãi ngay lập tức bị triều

đình và hoàng hậu Nguyễn Thị Anh khép vào tội

giết vua và bị tru di tam tộc (giết cả ba họ)

Đến năm 1464, Lê Thánh Tông xuống chiếu

giải oan cho Nguyễn Trãi Minh oan cho ông,

vua Thánh Tông ca ngợi: “Ức Trai tâm thượng

quang Khuê tảo” (tấm lòng Ức Trai sáng như

sao Khuê)

Tài năng và sự đức độ của ông còn được cả

thế giới công nhận và ngưỡng mộ 1980, nhân kỉ

niệm 600 năm ngày sinh của Nguyễn Trãi,

UNESCO đã công nhận ông là danh nhân văn

hóa thế giới

*Hoạt động 2: Tìm hiểu về những đóng góp

của vua Lê Thánh Tông.

GV: gọi HS đọc phần in nghiêng trong sgk “Lê

Thánh Tông 18 tuổi” để nắm được tiểu sử của

ông

GV: Lê Thánh Tông có những đóng góp gì

cho việc phát triển kinh tế, văn hóa ?

HS: Quan tâm phát triển kinh tế, văn hóa giáo

dục, ổn định xã hội ( chăm lo phát triển nông

nghiệp, khuyến khích công thương nghiệp, mở

mang việc học tập thi cử trong nhân dân )

GV: Lê Thánh Tông là một trong những ông

2 Lê Thánh Tông (1442 – 1497)

-Là nhà vua nổi tiếng tài giỏi trên nhiều lĩnh vực chính trị, quân sự, văn hóa

vua ở ngôi lâu nhất trong lịch sử (38 năm) Suốt

mấy chục năm tại ngôi, không phút nào ông lơ

là trách nhiệm, ông coi sóc mọi việc đầy đủ,đảm

bảo cho đất nước phát triển trên nhiều lĩnh vực

Về quân sự, ông trực tiếp chỉ huy nhiều chiến

dịc và chiến dịch nào cũng thắng Lịch sử đã

công nhận ông là một vị anh quân, một ông vua

giỏi, người đã đưa đất nước lên một thời kì thịnh

trị nhất trong cả ngàn năm lịch sử Việt Nam

GV: Vừa là một nhà chính trị, song ông cũng

là một nhà thơ Những đóng góp của ông

trong lĩnh vực văn học là gì?

HS: -Lập Hội Tao Đàn và làm chủ soái, đánh

dấu bước phát triển cao về văn chương đương

thời

-Sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị, bằng cả chữ

Hán( hơn 300 bài) và chữ Nôm

GV: Nội dung tư tưởng tình cảm chứa đựng

trong các tác phẩm của ông là gì?

HS: Thơ văn của ông chứa đựng tinh thần yêu

nước và tinh thần dân tộc sâu sắc

GV: Lê Thánh Tông và Hội Tao Đàn để lại một

khối lượng thơ văn khá lớn, tiêu biểu nhất là tác

phẩm Quỳnh uyển cửu ca (9 khúc ca ở vường

Quỳnh Dao) Những bài thơ trong Quỳnh uyển

cửu ca có những mặt tích cực, phản ánh ý thức

tự cường và tinh thần dân tộc của giai cấp thống

trị, ca ngợi chế độ va công dức của nhà vua

*Hoạt động 3: Tìm hiểu về Ngô Sĩ Liên.

GV: Hiểu biết của em về Ngô Sĩ Liên ?

HS: -1442 đỗ tiến sĩ.

-Là nhà sử học nổi tiếng thời Lê sơ, thế kỉ XV,

tác giả cuốn Đại Việt sử kí toàn thư

GV: Đại Việt sử kí toàn thư có nội dung gì?

HS: Ghi lại lịch sử dân tộc từ thời Hồng Bàng

đến 1427

*Hoạt động 4: Tìm hiểu về Lương Thế Vinh.

GV: Lương Thế Vinh là ai ?

HS: -Ông là nhà toán học nổi tiếng thời Lê sơ,

nổi tiếng thần đồng, học rộng, tài trí, khoáng đạt,

-Lập hội Tao Đàn

-Tác phẩm: Quỳnh uyển cửu ca

-Nội dung: phản ánh ý thức tự cường và tinh thần dân tộc của giai cấp thống trị, có khuynh hướng ca ngợi chế độ, ca ngợi công

đức của nhà vua.

3 Ngô Sĩ Liên ( thế kỉ XV)

-Là nhà sử học nổi tiếng thế kỉ XV

-Tác giả cuốn Đại Việt sử

kí toàn thư

4 Lương Thế Vinh (1442 - ?)

-Đỗ trạng nguyên năm 1463

-Là nhà toán học nổi tiếng thời Lê sơ

được nhân dân tôn trọng.

GV gọi 1 HS đọc mẩu chuyện về Lương Thế

Vinh.

“Người làng Cao Lương, huyện Thiên Bản

(nay là Vụ Bản, Nam Định) Từ nhỏ nổi tiếng là

thần đồng Ông thi đậu trạng nguyên năm 22

tuổi, làm quan trong Viện Hàn lâm dưới thời Lê

Thánh Tông Từ nhỏ ông đã làm cho mọi người

thán phục khi tìm cách lấy một quả bưởi rơi

xuống hố hẹp và sâu bằng cách đổ đầy nước vào

hố cho quả bưởi nổi lên Sứ nhà Minh vô cùng

kinh ngạc về tài trí của ông khi ông nghĩ ra cách

cân voi (Cho voi xuống thuyền, đo ngấn nước

dâng lên mạn thuyền, sau đó cho đá hộc xuống

thuyền, đo mực nước như lần trước và can từng

hòn đá, cộng lại là sức nặng của voi)

GV: Nếu các em nhớ lại bài học trước, triều Lê

Thánh Tông tổ chức 12 khoa thi nhưng chỉ có 9

trạng nguyên, điều này chứng tỏ Lương Thế

Vinh là người rất tài giỏi Tài năng của ông từ

nhỏ đã làm cho nhiều người phải kinh ngạc, nhất

là trong toán học và sau này cũng vậy

GV: Công trình toán học nổi tiếng của ông là

gì?

HS: Đó là Đại thành toán pháp.

GV: Với sự tài hoa, sự hiểu biết thông tuệ, ông

đực người đời ca ngợi là nhân vật “ tài hoa, danh

vọng bậc nhất”, họ trìu mến gọi ông là Trạng

Lường

*Hoạt động 5: Sơ kết

GV: Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Ngô Sĩ Liên,

Lương Thế Vinh là những nhà văn, nhà thơ, nhà

sử học lỗi lạc của dân tộc Những cống hiến của

họ đã làm rạng rỡ thêm nền văn hóa của dân tộc

Qua tấm gương của những danh nhân văn

hóa ấy, các em rút ra bài học gì cho bản thân ?

HS: -Phải phấn đấu học giỏi, không ngừng rèn

luyện, xứng đáng với tên tuổi của vị danh nhân

văn hóa của dân tộc

-Tác phẩm: Đại thành toán Pháp

Cho học sinh điền ô chữ ( theo hàng ngang).

1 Ai là tác giả của Đại Việt sử kí toàn thư ? ( Ngô Sĩ Liên)

2 Năm 1464, Lê Thánh Tông xuống chiếu giải oan cho ông, khen ngợi ông là “Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo”, Ức Trai ở đây muốn nói tới ai ? (Nguyễn Trãi)

3 Hồng Đức quốc âm thi tập được viết bằng thứ chữ gì ? (Nôm)

4 Lê Thánh Tông là chủ soái của hội gì ? (Tao Đàn)

5 Đây là tên gọi khác của Lương Thế Vinh ? (Trạng Lường)

5 Dặn dò :

-Học bài cũ

- Soạn vào vở những câu hỏi có trong nội dung ôn tập của bài 21 Ôn tập chương IV( sách giáo khoa.)

Nhận xét của giáo viên hướng dẫn Sinh viên thực tập

Nguyễn Văn Ba Trần Thị Diễm Thúy

“Người làng Cao Lương, huyện Thiên Bản (nay là Vụ Bản, Nam Định) Từ nhỏ nổi tiếng là thần đồng Ông thi đậu trạng nguyên năm 22 tuổi, làm quan trong Viện Hàn lâm dưới thời Lê Thánh Tông Từ nhỏ ông đã làm cho mọi người thán phục khi tìm cách lấy một quả bưởi rơi xuống hố hẹp và sâu bằng cách đổ đầy nước vào hố cho quả bưởi nổi lên Sứ nhà Minh vô cùng kinh ngạc về tài trí của ông khi ông nghĩ ra cách cân voi (Cho voi xuống thuyền, đo ngấn nước dâng lên mạn thuyền, sau đó cho

đá hộc xuống thuyền, đo mực nước như lần trước và can từng hòn đá, cộng lại là sức nặng của voi)

“ Ức Trai đương lúc Thái Tổ mới sáng nghiệp theo về Lỗi Giang Trong thì bàn

kế hoạch nơi màn trướng, ngoài thì thảo văn thư dụ hàng các thành

Văn chương tiên sinh làm vẻ vang cho nước, lại được vua tin, quý trọng”

(Lê Thánh Tông – Con người và sự nghiệp)

“Qua nhận xét của Lê Thánh Tông, em hãy nêu những đóng góp của Nguyễn Trãi ? -Quân sự: ………

………

………

………

………

………

- Văn hóa: ………

………

………

………

………