Chúng ta hiểu Nhã nhạc là loại nhạc thanh lịch, tao nhã với nghĩa rộng như trên, với ý nghĩa là đối lập với tục nhạc là nhạc trong dân gian theo cách hiểu và gọi của chế độ phong kiến Gi
Trang 1trong tế Giao, tế Miếu, lễ Đại triều, lễ Đại yến, lễ Thượng thọ Vì thế có thể hiểu Nhã nhạc hay Lễ nhạc là loại nhạc được triều đình quy định một cách chặt chẽ, mang tính nghi lễ là chủ yếu, chứ không bao gồm các nhạc du hí trong cung đình Nhã nhạc còn có nghĩa hẹp và nghĩa phụ là tên gọi của một tổ chức âm nhạc cung đình Chúng ta hiểu Nhã nhạc là loại nhạc thanh lịch, tao nhã với nghĩa rộng như trên, với ý nghĩa là đối lập với tục nhạc là nhạc trong dân gian (theo cách hiểu và gọi của chế độ phong kiến)
Giữa tháng 12/2003, Tổ chức Văn hoá, Khoa học và Giáo dục của LHQ (UNESCO) công nhận Nhã nhạc cung đình Huế là di sản văn hoá phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại Ngày 31/1/2004 tại Paris thủ đô nước Pháp, lễ đón Bằng công nhận đã được tổ chức Đây
là lần đầu tiên, Việt Nam có một kiệt tác di sản phi vật thể và truyền khẩu được
UNESCO công nhận - một vinh dự to lớn cho cả dân tộc Việt Nam nói chung và Huế nói riêng
Nhã nhạc cung đình Việt Nam hay còn gọi là Nhã nhạc cung đình Huế hoặc Nhã nhạc Huế (vì Huế là kinh đô cuối cùng của triều đại phong kiến Việt Nam) là một loại hình nghệ thuật đặc sắc Trước đó quần thể di tích cố đô Huế đã được UNESCO công nhận là
di sản văn hoá vật thể của nhân loại Với sự công nhận Nhã nhạc cung đình Huế là di sản phi vật thể, một lần nữa Huế lại được tôn vinh, giới thiệu cho thế giới một nghệ thuật đặc sắc mà chỉ một số ít quốc gia có được và giữ gìn đến ngày nay
Giá trị nghệ thuật
Sử sách của triều Nguyễn ghi lại có đến 12 cuộc lễ, mỗi cuộc lễ đều có ghi đầy đủ các bài
ca chương và có 126 bài ca chương ghi đầy đủ lời ca nguyên gốc và bản dịch Phần nhạc khí được quy định gồm 6 loại dàn nhạc Đó là các dàn: Nhã nhạc, Nhạc huyền (bộ nhạc treo), Đại nhạc (Cổ xuý đại nhạc), Tiểu nhạc (ti trúc tế nhạc), Ty chung và Ty khánh (dàn nhạc chuông và khánh đá), Quân nhạc (đội bả lệnh) Các dàn nhạc trên đều có các nhạc khí cụ thể và không dưới 30 chủng loại với số lượng trên hàng trăm nhạc khí Ví dụ riêng dàn Đại nhạc có đến 42 nhạc cụ của 4 chủng loại nhạc khí của 2 bộ gõ và hơi Riêng bộ
gõ thuộc về loại màng rung có 20 trống
Trang 2Về bài bản cũng rất phong phú Ví dụ thể loại Tiểu nhạc và Đại nhạc có các bài bản như sau:
Tiểu nhạc có 15 bài bản gồm Mười bản ngự (Thập thủ liên hoàn) và 5 bản: Ngũ đối thượng, Ngũ đối hạ, Long đăng, Long Ngâm, Tiểu khúc
Đại nhạc có các bài bản: Tam luân cửu chuyển, Ngũ lôi (Đăng đàn cung), Đăng đàn cung đơn, Đăng đàn cung kép, Xàng xê, Kèn chiếu, Phú lục, Tẩu mã, Bông, Mã vũ, Man, Kèn bóp (Du xuân), Cung Nam Nam Ai, Nam Bình, Nam Trĩ
Tất cả các loại dàn nhạc, các nhạc khí, bài bản âm nhạc, ca chương… đều do những nhạc công, ca công, vũ công tài ba nhất của đất nước thực hiện Âm nhạc đã trở thành một cặp song sinh với các đại lễ, trở thành tiếng nói huyền diệu, có khả năng giao cảm với trời đất, thần linh, tổ tiên Đó cũng chính là những giá trị vô giá và trường tồn của dân tộc Nhã nhạc Huế - di sản văn hoá âm nhạc “cổ điển bác học Việt Nam” ẩn chứa những nguyên lý cấu trúc, những tư tưởng văn hoá triết lý phương Đông
Trong bút ký Mười ngày ở Huế viết năm 1918 khi chứng kiến lễ tế Giao diễn ra trong 2 ngày 12 và 13 tháng 2 âm lịch, nhà báo Phạm Quỳnh đã ghi lại cảm xúc của mình như sau: “Ngoài sân phường ca hát ca khúc An thành, vừa múa, vừa hát Đương đêm hơn một trăm con người đồng thành hát ca, nghe rất cảm động, tưởng thấu đến tận trời cao đất thẳm (…) cái tấm lòng thành của cả một dân, một nước”, “Cảnh giao đàn ban đêm như cảnh trong mộng, đèn thắp sáng trong đàn thành từng dãy dọc, dãy ngang, trông xa như một chữ Triện lớn viết bằng những nét chấm sáng mà treo lưng chừng trời Tiếng đàn, tiếng sáo thì như nước chảy, suối reo, tiếng hát như tiếng thiên thần…” Rõ ràng là Nhã nhạc, một thể loại của nghệ thuật cung đình Huế mà trong đó âm nhạc với một hệ thống kết cấu chặt chẽ đã đóng góp một phần hét sức quan trọng trên cả 5 lĩnh vực:
- Sự hoàn chỉnh của cấu trúc các dàn nhạc
- Hệ thống bài bản nhạc không lời hoà tấu
- Nhạc đệm cho phần múa hát
- Ca khúc trong các loại múa có hát
- Các ca chương hát trong các hình thức của buổi lễ
Trang 3Bảo tồn và phát huy
Thành phố Huế mang trong lòng hai di sản văn hoá thế giới Năm 2004, năm diễn ra Festival Huế lần thứ 3 (2 năm Huế tổ chức Festival một lần) là Festival tôn vinh Nhã nhạc Huế Nhiều sân khấu đã tổ chức để trình diễn Nhã nhạc Huế và đều thu được những thành công
Tuy nhiên không phải đến Festival Huế 2004, Nhã nhạc Huế mới được thế giới biết đến Cách đây hơn 45 năm hai nhạc sĩ Trần Văn Khê và Nguyễn Hữu Ba đã tổ chức ghi âm nhạc cung đình Việt Nam giới thiệu với thế giới Trong những năm 90 của thế kỷ XX, nhiều đoàn nghệ sỹ của Huế đã ra nước ngoài biểu diễn Nhã nhạc cung đình Việt Nam và đều được đánh giá cao Ngày 31/1/2004, GS.TS nhạc sỹ Trần Văn Khê sau khi nghe Nhã nhạc Huế vang lên ở Paris, ông vẫn còn nguyên cảm xúc Ông nói: “Tôi cảm thấy rất xúc động bởi vì tiếng đàn, tiếng kèn ngày xưa do các nhạc sư, nghệ nhân cao tuổi biểu diễn Còn ngày hôm nay cũng tiếng đàn đó nhưng nhạc công lại là những người trẻ tuổi, và khi nhìn những gương mặt trẻ tuổi ấy, tôi như thấy được cả một tương lai và cả sự kế thừa những cái hay mà di sản văn hoá của cha ông để lại”
Nhận thấy giá trị của Nhã nhạc và ý nghĩa của nó thời đại hiện nay, trước khi Nhã nhạc Huế được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể, một lớp đào tạo Nhã nhạc Huế đã được khi giảng vào tháng 9/1996 tại trường Đại học nghệ thuật Huế với 15 sinh viên và lớp học đã thành công tốt đẹp Việc bảo tồn, phát huy Nhã nhạc Huế đã được Bộ Văn hoá
- Thể thao – Du lịch và tỉnh Thừa Thiên Huế giao cho trường Đại học Nghệ thuật Huế trước đây, nay là Học viện Âm nhạc Huế và Nhà hát nghệ thuật cung đình Huế cùng với các nhà nghiên cứu, nghệ sỹ, nghệ nhân tâm huyết đảm nhiệm Nhà hát có nhiệm vụ sưu tầm, sưu tra, tập hợp, phục dựng các bài bản, cùng với phương thức trình tấu, hình thức diễn xướng, tổ chức hội thảo về Nhã nhạc Các kỳ Festival Huế 2004, 2006, 2008, Nhã nhạc Huế trình diễn các lễ tế đàn Nam Giao, lẽ tế đàn Xã Tắc, lễ Truyền Lô, lễ thi tiến sỹ
Võ, lễ lên ngôi hoàng đế Quang Trung Nhã nhạc Huế còn được biểu diễn thường kỳ ở Nhà hát Duyệt Thị Đường (Đại nội Huế), Nhà hát Minh Khiêm Đường (Lăng Tự Đức)
Trang 4Ngày nay dàn nhạc, bài bản, ca chương, vũ khúc của Nhã nhạc có thể sử dụng ở các hình thức diễn xướng khác nhau trong các dịp như: Festival Huế, lễ hội dân gian, lễ hội Phật giáo, âm nhạc thính phòng, trong các nghi thức ngoại giao, biểu diễn phục vụ khách du lịch, biểu diễn phục vụ nhân dân trong các cuộc đại lễ hoặc tết cổ truyền dân tộc Như vậy, Nhã nhạc có điều kiện và không gian diễn tấu phong phú hơn rất nhiều so với trước Nhã nhạc đã trở về với nhân dân, chính vì vậy giá trị nghệ thuật của nó cũng sẽ được giữ gìn, trường tồn và không ngừng được phát huy
Nhã nhạc cung đình Huế đã được công nhận là di sản phi vật thể của nhân loại, nhưng công cuộc nghiên cứu vẫn còn tiếp tục Ví dụ như mối quan hệ giữa Nhã nhạc cung đình Việt Nam với Nhã nhạc một số nước trong khu vực; nghiên cứu để có thể đưa trống đồng
và đàn đá là hai loại nhạc khí rất đặc trưng của dân tộc vào “biên chế” của dàn nhạc Nhã nhạc; vấn đề trang phục nhạc công.v v Rồi ý tưởng phải tiến tới xây dựng được một bảo tàng về Nhã nhạc Cái khó hiện nay, ngoài kinh phí đã đành, còn có cái khó chung là
tư liệu về Nhã nhạc ít ỏi, tản mãn; một số nghệ nhân, nghệ sỹ cao tuổi ít nhiều lưu giữ được di sản phi vật thể này “khuất núi” dần Mặt khác quan niệm về Nhã nhạc, cũng như phương pháp bảo tồn, phát huy Nhã nhạc vẫn còn có những ý kiến khác nhau Giải bài toán về mối quan hệ giữa “bảo tồn” và “phát triển” đòi hỏi có sự cẩn trọng và chuyên môn sâu
Nhã nhạc cung đình Huế là một trong những tài sản vô giá của dân tộc ta Giá trị ấy đã trường tồn cùng dân tộc và đã được nhân loại tôn vinh Việc bảo tồn phát huy nó trong xã hội đương đại là công việc rất nặng nề nhưng bước đầu đã thu được những thành quả rất đáng phấn khởi
Trang 5
Tưng bừng lễ hội Háng Đắp - Lạng Sơn
Sáng ngày 4/3/2011 (tức ngày 30 tháng Giêng năm Tân Mão), lễ hội Háng Đắp (Hội chợ cuối tháng Giêng) – thị trấn Lộc Bình, huyện Lộc Bình đã diễn
ra tưng bừng tại sân vận động huyện, thu hút đông đảo nhân dân và du khách gần xa về dự
Ấn tượng về lễ hội (LH) năm nay là những nét văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc được thể hiện qua các màn múa sư tử mèo và nhiều tiết mục văn nghệ giao lưu thắm tình đoàn kết Đáng chú ý, màn múa sư tử khai mạc LH có sự góp mặt của các đội sư tử đến từ huyện Văn Lãng, Cao Lộc và Lộc Bình Chương trình văn nghệ chào mừng với sự tham gia biểu diễn giao lưu của các đội văn nghệ của huyện Lộc Bình và Cao Lộc, Hữu Lũng đã mang lại không khí tươi mới cho lễ hội Tất cả các tiết mục được biểu diễn đều mang đậm chất dân gian truyền thống, tôn vinh được vẻ đẹp của đất và người Xứ Lạng, những nét đẹp bản sắc của quê hương Lộc Bình Từ văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc cho đến những danh lam thắng cảnh, điểm du lịch hấp dẫn như Mẫu Sơn đều được khắc họa rõ nét… Qua đó đã góp phần làm cho không khí ngày hội thêm tươi vui, đồng thời quảng bá, giới thiệu được đậm nét với bạn bè và du khách gần xa về tiềm năng, thế mạnh của tỉnh Lạng Sơn nói chung, huyện Lộc Bình nói riêng trong việc phát triển KT- XH, văn hóa, du lịch thời kỳ hội nhập Quan trọng hơn, thông qua các hoạt động giao lưu tại LH sẽ giúp cho các địa phương trong tỉnh tăng thêm sự hiểu biết lẫn nhau cùng ra sức góp phần xây dựng quê hương Xứ Lạng ngày càng giàu đẹp, làm cho kho tàng văn hóa dân gian của đồng bào các dân tộc thêm phong phú và đa dạng
Trong chương trình LH năm nay, bên cạnh các hoạt động vui hội như cắm trại thanh niên
và các trò chơi bổ ích, ý nghĩa thì người dự hội còn thấy có một gian trưng bày triển lãm giới thiệu về các thành tựu phát triển KT – XH của huyện Lộc Bình và những sản phẩm
Trang 6nông nghiệp tiêu biểu của bà con nông dân sản xuất… Trong đó có thêm góc trưng bày những tờ báo Xuân Tân Mão của nhiều địa phương trong cả nước rất ý nghĩa Gian trưng bày triển lãm là một nét mới, đã thu hút được sự chú ý của nhiều người đến hội
Mặc dù thời tiết ngày hội có nhiều bất lợi do trời rét, mưa phùn… song người đến hội vẫn đông, nhộn nhịp Ngay sau phần khai mạc, người dự hội đã hòa vào không khí tấp nập của chợ Xuân thị trấn Lộc Bình Có thể thấy, với các hoạt động được tổ chức vui tươi đã thực sự khắc họa sâu đậm trong trí nhớ của nhiều người về một LH trong ngày cuối của tháng Giêng trên quê hương Xứ Lạng
Chọi Gà – Trò chơi dân gian trong ngày hội
Chọi gà không chỉ là một trò chơi dân gian trong ngày hội, mà còn là một thú vui chơi thông thường của nhiều người ở đô thị cũng như nông thôn Để có được con gà chọi hay, đòi hỏi người chơi phải đầu tư công phu và kinh nghiệm, từ việc chọn giống gà, gây giống, xem tướng gà, nuôi dưỡng, luyện tập…
Gà đá quan trọng nhất là tông mái, người chủ có gà mái nòi không bao giờ bán
mà họ chỉ tặng, biếu cho người thân để giữ giống Những con gà chịu đòn giỏi,
Trang 7sức bền, có nhiều thế độc là do gà mẹ di truyền Gà nòi cha cũng quan trọng, gà cha cũng phải tài, ăn nhiều độ, chưa thua thì mới sinh ra được gà tài, gà hay Thường một đàn gà con khi tuyển chọn cũng chỉ được một, hai con gà tài Chọn
gà tài trước tiên là xem hình dáng, tướng mạo, xét kỹ 5 bộ phận trên mình gà, gọi là ngũ thường Mỏ to thẳng, miệng rộng; đầu mồng dâu; mắt chữ điền; cổ to, dài, thẳng; lưng rộng, cánh dài Đùi to, phần đùi dài hơn phần cán Chân thanh, ngón thắt, vảy mỏng - khô Tuy nhiên, ông cha xưa thường nói "dị kỳ tướng tất hữu kỳ tài", cũng có trường hợp gà có dị tật nhưng lại có tài Về chọn màu lông, nếu chọn được gà tía ngũ sắc (năm màu lông) là gà tốt Ngoài ra, con gà nào gáy 7 tiếng trở lên nhưng gáy giật từng tiếng, đó cũng là “thần kê” Người sành chơi còn chọn gà khi ngủ, gà ngủ trên cây thòng đầu xuống đất, hoặc ngủ dưới đất trải dài cổ, xoãi cánh là kiểu "ngủ đầu xà", gà này thuộc loại hiếm quý Nhưng quan trọng nhất trong gà đá là đòn và thế Gà đi dưới thì luồn lách đâm lườn, xỏ vỉa hoặc đá mé hầu Một số đòn thế khác như đá khấu, mé, cần ba, quăng chân không cũng là những đòn thế hiểm Gà chạy kiệu cũng là loại gà tài, khi xáp trận, gà kiệu chỉ tranh đá đối phương một vài hiệp rồi bỏ đối phương chạy vòng theo di (mành), đối phương chạy theo thì quay lại đá tạt vào mặt khiến đối phương phải đui mắt hoặc gãy mỏ Song quý nhất trong giao đấu là loại gà biết sinh thế, bất kỳ các loại thế nào của đối phương cũng ứng tác để trừ
và sinh thế khác đánh trả
Chăm sóc gà đá rất khó, đòi hỏi sự kiên trì Khi cho ăn cần treo lên cao để gà phải nhón chân, gà sẽ đá hay hơn Thức ăn cho gà là lúa đã được đãi sạch, đôi khi cho ăn thêm mồi có thể là thịt bò, tép, lươn Ngoài ra, cho ăn thêm giá hoặc
cà để gà mát đá đòn mạnh
Chọi gà vừa mang tính giải trí, vừa là hình thức nuôi dưỡng tinh thần thượng
võ, chất keo gắn kết tinh thần cộng đồng trong các hội làng
Trang 8Lễ hội Đền Đức Hoàng, Nghệ An
Sáng 5/3 (tức ngày 01/2 Tân Mão), tại xã Phúc Thành (huyện Yên Thành, Nghệ An) diễn
ra Lễ hội Đền Đức Hoàng
Đây là dịp để bà con nhân dân địa phương và du khách gần xa tưởng nhớ công đức của Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn - người có công đánh đuổi giặc Nguyên - Mông, đem lại thái bình cho đất nước
Văn bia và phả tộc họ Hoàng (ở Vạn Tràng) ghi chép: Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn sinh năm Giáp Dần (1254) vào đời vua Trần Thái Tông, ở làng Vạn Phần, phủ Diễn Châu, tỉnh Nghệ An
Đời vua Trần Nhân Tông, năm Mậu Tý (1288), tướng nhà Nguyên - Mông là Thoát Hoan và Ô Mã Nhi đem quân sang xâm lược nước ta Tướng quân Hoàng Tá Thốn được cấp ấn phù, thống lĩnh hàng vạn quân cùng tàu thuyền phục kích ở sông Bạch Đằng để đại phá quân giặc Dưới tài tổng chỉ huy của Trần Hưng Đạo, trận đánh diễn ra ác liệt, quân ta đại thắng, Ô Mã Nhi bị bắt sống Vua Trần Nhân Tông phong cho Hoàng Tá Thốn là “Sát Hải Chàng Lại Đại Tướng Quân” Là vị tướng có dũng khí, trí thông minh
và nhiều mưu lược, có công với dân với nước nên sau khi ông mất, triều đình cho lập đền thờ ở nhiều nơi, trong đó có đền Đức Hoàng, xã Phúc Thành huyện Yên Thành Năm
Trang 92000, Đền Đức Hoàng được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia
Vào ngày 30/1 và mồng 1/2 âm lịch hàng năm, nhân dân huyện Yên Thành tổ chức lễ hội để tưởng nhớ công lao của Hoàng Tá Thốn
Lễ hội diễn ra nhiều hoạt động văn hóa - thể thao phong phú, đa dạng, đậm bản sắc dân tộc như: bơi thuyền, kéo co, đẩy gậy, cờ người, chọi gà, vật dân tộc Cùng với các trò chơi dân gian, du khách được thưởng thức các loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống như: Tuồng Kẻ Gám, múa rối cạn, ca trù
Lễ hội dâng hoa Măng của người La Ha: Kho báu nghi thức và nghệ thuật độc đáo
Lễ hội này được hình thành từ thực tiễn cuộc sống khó khăn,
và tổ chức vào mùa xuân hàng năm khi cây măng vầu đắng đội đất mọc lên, khi cây "mạ rế" trong rừng nở hoa vàng đỏ
Dân tộc La Ha, dân số không đông, chủ yếu định cư ở Sơn La-Lai Châu, ở Sơn La chỉ có mấy ngàn người nhưng ở rải rác ba huyện phía Bắc, ven sông Đà là Mường La, Quỳnh Nhai và Thuận Châu, cuộc sống khó khăn vì chỉ trồng cấy trên nương Nhiệm kỳ Quốc hội khóa 8 vừa qua, người phụ
nữ La Ha-cử nhân Lò Thị Nụ đã được cử tri bầu làm đại biểu
Trang 10Quốc hội của mình khi bà là Phó giám đốc Ngân hàng phục vụ người nghèo, nay
là Ngân hàng chính sách xã hội Sơn La
Bà con La Ha Tây Bắc vẫn giữ những nét văn hóa đặc trưng, hàng năm vẫn có những lễ hội tiêu biểu, trong đó có lễ hội "Dâng hoa măng" (Pang-A-Nụu ban) giản đơn, ít tốn kém mà bao hàm nhiều ý nghĩa
Lễ hội này được hình thành từ thực tiễn cuộc sống khó khăn, và tổ chức vào mùa xuân hàng năm khi cây măng vầu đắng đội đất mọc lên, khi cây "mạ rế" trong rừng nở hoa vàng đỏ Cả 2 loại này đều là loại "dược liệu" quý mà các thầy lang bản địa ngày xưa dùng để "cứu nhân độ thế" cho dân bản, khi các hoạt động y tế hiện đại chưa có, cuộc sống dựa vào nhiều kinh nghiệm để tìm thuốc chữa bệnh, hình thành đội ngũ thầy lang chữa bệnh từ bình thường đến các bệnh nặng
Lễ hội Dâng hoa măng trước tiên là để tỏ lòng cảm tạ, tri ân thầy lang có công vì sức khỏe cộng đồng, thứ đến là "tổng kết" khả năng cứu chữa bệnh tật của thầy lang, rồi là truyền lại cách thờ cúng tổ tiên cho con cháu Lễ hội còn là dịp đầu xuân năm mới, việc trên nương chưa nhiều, việc dưới ruộng không có, để con cháu, bà con bản dưới mường trên gặp nhau giao lưu văn hóa, văn nghệ, cùng nhau gìn giữ vốn văn hóa dân tộc, và tiếp nhận nền văn hóa các dân tộc anh em khác trên địa bàn
Lễ hội Dâng hoa măng được tổ chức vào trước ngày rằm hàng tháng trong ba tháng mùa xuân với sự tham gia tự nguyện của các con bệnh được thầy lang chữa khỏi bệnh, ngày khai lễ hội do thầy lang quyết định được thông báo cho làng bản gần xa, chính quyền sở tại được biết