Một số biện pháp phát huy tính tích cự của học sinh trong học Toán

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỀ TÀI: MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ ĐỘNG CỦA HỌC SINH TRONG HỌC TOÁN.. Tuy nhiên, phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh như thế nào, bằng n

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ

ĐỘNG CỦA HỌC SINH TRONG HỌC TOÁN.

I/ ĐẶT VẤN ĐỀ

Chúng ta nói đến việc đổi mới phương pháp dạy học, bởi thực trạng trong dạy học hiện nay còn vẫn còn hiện tượng: dạy áp đặt, học thụ động Cốt lõi của sự đổi mới này là phát huy tính tích cực chủ động của người học Tuy nhiên, phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh như thế nào, bằng những biện pháp gì, vận dụng trong tiết dạy Toán ra sao, thì đó vẫn luôn là vấn đề cần bàn luận Bởi thực trạng hiện nay ở đơn vị Trường THCS vẫn còn một phần không nhỏ người dạy vẫn còn sử dụng một số phương pháp cổ điển không phát huy được tính tích cực của học sinh Vì chỉ đơn điệu Thầy hỏi trò trả lời, còn hoạt động kiểm tra bài cũ thì vẫn còn tình trạng người thầy yêu cầu học sinh nhắc lại lý thuyết hàn lâm dài dòng Hơn nữa giáo viên còn ngại đầu tư nhiều vào tiết dạy dẫn đến các bài tập mà giáo viên đưa ra chưa đa dạng, chưa phong phú gây nhàm chán cho học sinh trong giờ học Qua nhiều năm trực tiếp giảng dạy, tìm tòi nghiên cứu tôi nhận thấy dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh là phù hợp với qui luật của tâm sinh lí học, bởi tính tích cực chủ động sẽ dẫn tới tự giác, từ đó khơi dậy tiềm năng to lớn của học sinh

II/ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

Một trong những vấn đề cần lôi cuốn học sinh là kiểm tra bài cũ bởi lẽ nếu hình thức kiểm tra đơn điệu thầy hỏi trò trả lời thầy nhận xét cho điểm thì khó khơi dậy tiềm năng to lớn của học sinh Tôi xin giới thiệu một số phương pháp kiểm tra bài cũ có hiệu quả và một số so sánh với hình thức kiểm tra bài cũ cổ điển để tìm ra cái hay của những biện pháp này

A.Thay đổi hình thức kiểm tra bài cũ:

1.Kiểm tra kiến thức cũ trên một hình vẽ, một đối tượng cụ thể:

Vídụ 1: (Bài góc ngoài của tam giác, Hình học 7)

So sánh hai cách hỏi sau:

b) Phát biểu tính chất góc ngoài của tam giác Chứng minh tính chất đó Cách hỏi này quá thiên về lý thuyết thuần tuý Học sinh phải thuộc định nghĩa góc ngoài của tam giác, thuộc tính chất góc ngoài của tam giác, trong khi không có hình

vẽ góc ngoài của tam giác trước mặt HS nào không trả lời được câu hỏi trên, sẽ mất bình tĩnh, khó lòng trả lời tốt cho câu hỏi dưới

Cách hỏi 2:

Cho hình 1 Trên hình đó chỉ ra góc nào là góc ngoài của tam giác

So sánh độ lớn của góc E 1, D 1, A Giải thích điều đó(phát biểu định lý đã vận dụng)?

A

F

1

E

Ở cách hỏi này, yêu cầu về lý thuyết được giảm nhẹ (chỉ cần HS phát hiện được góc ngoài của tam giác, không nhất thiết phải nói được định nghĩa góc ngoài) nhưng vẫn không bị coi nhẹ (HS phải giải thích bằng cách nêu định lý đã vận dụng) Với một hình vẽ cụ thể trước mặt, bản thân HS được kiểm tra dễ dàng trả lời hơn, cả lớp cũng dễ theo dõi hơn Với một ứng dụng cụ thể trước mắt, kiến thức về góc ngoài của tam giác được khắc sâu hơn

Ở cách hỏi 1, việc kiểm tra lý thuyết chỉ đơn thuần nhằm đạt yêu cầu buộc HS thuộc lý thuyết Cách hỏi 2 xuất phát từ một tình huống cụ thể (so sánh độ lớn của góc

E 1, D 1, A) mà nảy sinh yêu cầu nắm vững kiến thức tương ứng Cách hỏi 2 cần được khuyến khích hơn

Ví dụ 2: (Bài tính chất phép nhân số tự nhiên, Toán 6)

Cách hỏi 1: Phát biểu tính chất kết hợp của phép nhân?

Viết dạng tổng quát

Cách hỏi 2: a) Tính tích sau bằng cách nhanh chóng:

b) Tìm các tích bằng nhau trong các tích sau đây mà không tính kết quả của mỗi tích:

Nêu tính chất đã vận dụng và viết dạng tổng quát tính chất đó

Ở biện pháp này đòi hỏi người dạy phải bỏ nhiều thời gian nghiên cứu nội dung bài học để có câu hỏi hay và phù hợp với đối tượng học sinh Nếu câu hỏi không chuẩn

bị rõ ràng cụ thể trước thì sẽ gây khó đối với người học dẫn đến mục tiêu của phương pháp không đạt được

2 Sử dụng hình thức kiểm tra Trò-Trò:

Ở một số tiết học khi kiểm tra lý thuyết, tôi đã gọi 2 HS cùng lên bảng Em A đặt câu hỏi, em B trả lời, em A nhận xét, cả lớp bổ sung

Với cách làm này, các em không còn là người thụ động trả lời câu hỏi, mà là chủ động đặt câu hỏi Ở cách này đòi hỏi các em phải nắm vững bài cũ mới có thể chọn được những câu hỏi hay Sau đây là một số câu hỏi mà các em đã nêu ra:

(Bài tính chất cơ bản của phân số, Toán 6)

Có phân số nào nằm giữa hai phân số và hay không? Hãy viết các phân số đó ?

Ở biện pháp này khi áp dụng cần chú ý là trình độ nhận thức của HS phải ở mức trung bình thật sự trở lên thì mới có hiệu quả Nếu HS yếu kém mà áp dụng thì sẽ làm cho các em hoang mang tiết dạy không hiệu quả Ở tại trường tôi trực tiếp giảng dạy tôi cũng thử áp dụng nhiều lần nhưng chỉ hiệu quả khi giáo viên chọn đúng đối tượng, đúng trình độ nhận thức của học sinh

B- Đa dạng hoá các hình thức câu hỏi, bài tập buộc học sinh tích cực suy nghĩ:

Ví dụ 1: Điền các số 25; 22; 18; 33 vào chỗ trống(… ) và giải

Lúc….giờ, người ta thắp một ngọn nến có chiều cao … cm đến … giờ cùng ngày, ngọn nến chỉ còn cao … cm Hỏi trong một giờ, ngọn nến giảm bao nhiêu cm? -(Toán 6)

Ở ví dụ này học sinh phải lựa chọn thời điểm giờ là 18 và 22(không thể là 25 và 23) tương ứng với hai thời điểm đó là 33cm và 25 cm Đây có thể nói là cơ sở để cho học sinh tự mình đặt ra bài toán để tự mình xử lí và khi học sinh đã tự điền được vào đề bài thì nó sẽ kích thích trí tò mò đi đến lời giải của học sinh và cũng từ đây giúp học sinh tự tin vào khả năng sáng tạo của mình

Ví dụ 2: Điền từ thích hợp vào chỗ trống (……):

………… có hai đường chéo bằng nhau là hình chữ nhật –(Hình học 8)

Đáp : Điền từ hình bình hành đây là loại bài tập đòi hỏi học sinh phải bổ xung

vào bài giả thiết hay kết luận của một khẳng định hay bài toán Ở dạng câu hỏi này cần lưu ý khi vận dụng là các chỗ trống phải không quá nhiều vì như vậy sẽ làm khó khăn đối với học sinh

Ví dụ 3: Tổng của của hai số nguyên tố có thể là một số nguyên tố không ?

Đáp : Có ví dụ 2 + 3 = 5 - (Toán 6)

Đây là bài toán đòi hỏi học sinh phải lựa chọn câu trả lời thích hợp trong các câu hỏi song đôi Học sinh chỉ được trả lời đúng(có) hoặc sai(không )

Ví dụ 4: Bài vị trí tương đối của hai đường tròn –(Hình học 9)

(là loại bài tập do học sinh tự đặt theo hình vẽ )

2 5 1

5

Hãy nêu các câu hỏi cho hình vẽ sau:

Trả lời : Có thể nêu các câu hỏi :

a/ Tính góc BAC

b/ Chứng minh OO/ là tiếp tuyến của đường tròn có đường kính BC

c/ Chứng minh BC là tiếp tuyến của đường tròn đường kính OO/

d/ Tính BC theo R và r

O o/

Ở dạng bài tập như ví dụ 4 đòi hỏi học sinh phải ở mức trung bình khá trở lên mới có

thể nhìn hình mà đưa ra câu hỏi đúng Cho nên giáo viên khi đặt câu hỏi dạng này cần

phải xác định rõ đối tượng HS của mình như thế nào nếu không thì câu hỏi sẽ rơi vào

tình trạng rất khó đối với HS và điều cần lưu ý ở đây là hình vẽ phải dễ nhận biết

không gây hiểu nhầm cho người học

C-Tổ chức cho học sinh tự tìm tòi khám phá kiến thức:

Ở biện pháp này khi vận dụng thì học sinh sẽ nhớ lâu kiến thức hơn, vì đây là

kiến thức mà tự học sinh tìm tòi, khám phá Sau đây là một ví dụ- bài Tổng ba góc của

một tam giác – Hình học 7

Để tạo cho học sinh nhu cầu chứng minh định lí, tiếp cận định lí và hướng dẫn

học sinh chứng minh, tôi xin giới thiệu một số hoạt động đơn giản sau :

1-Vẽ tam giác bất kỳ dùng thước đo góc, đo 3 góc của mỗi tam giác Có nhận xét

gì kết quả trên? Ở bước này có thể nói có nhiều kết quả khác nhau ở từng học sinh

khác nhau làm cho học sinh có nhu cầu chứng minh định lí (tìm số đo cụ thể ).Vì vậy

cần có vài thao tác nhỏ để hướng dẫn học sinh chứng minh định lí Chẳng hạn :

2-Cắt một tắm bìa hình tam giác Gọi cạnh lớn nhất là BC và đỉnh đối diện là A

Thao tác 1:Đánh dấu D là trung điểm của AB Đánh dấu E là trung điểm của AC

Thao tác 2: Gấp tấm bìa với nếp gấp là DE, lúc đó điểm A trùng với một điểm

nằm trên cạnh BC, ghi tên điển đó là H

Thao tác 3: Gấp tấm bìa sao cho B trùng với H

Thao tác 4: Gấp tấm bìa sao cho C trùng với H

Hãy nhận xét xem góc bẹt H bằng tổng của 3 góc nào

A (A +B+C= ?)

D E

B C

H

Ở hoạt đôïng này có thể xem như một kiểu chứng minh “thô sơ” mà học sinh tự tìm tòi dưới sự hương dẫn của giáo viên Đây là biện pháp nói chung là chưa có gì mới so với cách dạy học hiện nay, nhưng đa số người dạy ngại sử dụng các bước như trên vì nó dài dòng tốn nhiều công cho việc chuẩn bị Chính vì vậy khi người dạy thực hiện đầy đủ các bước như trên sẽ giúp học sinh có niềm tin vào kiến thức mà mình vừa tìm tòi mà khi đã có niềm tin rồi thì người học sẽ tích cực hơn, hứng thú hơn trong học tập

Sau đây tôi xin giới thiệu cách chứng minh định lí trong một trường hợp cụ thể nhưng cũng có thể xem như đây là cách chứng minh tổng quát:

3/ Cho tam giác ABC như hình vẽ Qua A kẻ đường thẳng xy song song với BC

x A y

a-Tính góc BAx

b-Tính góc CAy

c-Tính góc BAC

d- Nhận xét gì về tổng số B 30 0 70 0 C

đo ba góc của tam giác ABC

Thực tế cho thấy sau một thời gian, học sinh sẽ quên cách chứng minh mang tính hàn lâm, sách vở nhưng các hoạt động trực quan thiết thực mang tính thực hành nói trên thì học sinh ghi nhớ lâu dài Trong giải bài tập cũng vậy, học sinh phải được tự tìm tòi, khám phá để đi đến lời giải thì học sinh sẽ nhớ lâu hơn Đây cũng có thể nói là vấn đề chưa có gì mới so với hiện nay, nhưng khi giảng dạy thì phần nhiều giáo viên không tuân thủ theo các bước dẫn đến kiến thức học sinh có được còn mang tính áp đặt dẫn đến mau quên

Ngoài một số biện pháp trên tôi đã vận dụng vào từng trường hợp cụ thể và có kết quả tốt, tôi còn thấy tiết dạy học trên lớp, thường xuyên xuất hiện những sai lầm của học sinh Nhiều trường hợp giáo viên có thể không sửa sai của học sinh, mà đưa ra cho tập thể thảo luận, xem đó là những tình huống tốt để phát huy tính tích cực của học sinh III/ KẾT QUẢ, ỨNG DỤNG, TRIỂN KHAI VÀ KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT

Trên đây là một số biện pháp mà tôi đã áp dụng vào thực tế giảng dạy trong các năm học vừa qua tại Trường THCS Khánh An đã đạt kết quả tốt số học sinh thường xuyên phát biểu xây dựng bài trước và sau khi áp dụng các biện pháp trên thể hiện ở bảng thống kê sau:

+Năm học 2007-2008

Lớp Tổng số học

sinh

Số học sinh thường xuyên phát biểu xây dựng bài trước khi áp dụng các biện pháp

Số học sinh thường xuyên phát biểu xây dựng bài sau khi áp dụng các biện pháp

+ Năm học 2008- 2009

Lớp Tổng số học

sinh Số học sinh thường xuyên phátbiểu xây dựng bài trước khi áp

dụng các biện pháp

Số học sinh thường xuyên phát biểu xây dựng bài sau khi áp dụng các biện pháp

Tuy nhiên như đã nói ở phần trên các biện pháp này chỉ áp dụng có hiệu quả khi giáo viên phải đánh giá chính xác trình độ học sinh của lớp mình phụ trách và phải áp dụng vào từng bài cụ thể chứ không áp dụng tràn lan mà gây khó khăn cho học sinh trong quá trình dạy học

Bên cạnh đó để triển khai và thực hiện sáng kiến kinh nghiệm này đạt hiệu quả thì đòi hỏi rất nhiều của giáo viên phải chuẩn bị nội dung bài thật kĩ phải đầu tư nhiều vào tiết dạy Ngoài ra các cấp lãnh đạo giáo dục cũng cần phải đầu tư xứng đáng cho giáo viên trên mỗi tiết dạy về vật chất và trang thiết bị và cũng không quên thường xuyên dự giờ kiểm tra đánh giá xây dựng tiết dạy để đạt được kết quả mĩ mãn

Trên đây là một số biện pháp mà tôi áp dụng có hiệu quả Rất mong các đồng nghiệp góp ý nhận xét cho những biện pháp của tôi hoàn thiện hơn tôi thành thật biết ơn

Khánh An, ngày 12 tháng 3 năm 2009.

Người thực hiện.

Dương Văn Điệp