Sự gia tăng này đã đưa đến một số ưu tư cho người bệnh lẫn thầy thuốc trước và sau khi quyết định làm Test – như Test Sinh Hóa ví dụ: thử máu, thử phân… hoặc Vật lý ví dụ: X-Quang, Siêu
Trang 1Chọn lựa Xét nghiệm Y khoa – Chọn
Chuyên hay cần Nhạy?
Với đà phát triển không ngừng của khoa học kỹ thuật, số lượng các Xét nghiệm cận lâm sàng (gọi là Test cho gọn) ngày một gia tăng Sự gia tăng này đã đưa đến một số ưu tư cho người bệnh lẫn thầy thuốc trước và sau khi quyết định làm Test – như Test Sinh Hóa (ví dụ: thử máu, thử phân…) hoặc Vật lý (ví dụ: X-Quang, Siêu âm…)
Nên hay không làm test cận lâm sàng là vấn nạn đầu tiên trước khi làm Test [To test or not to test];
Kế tiếp là phải làm thế nào để tránh làm quá nhiều hoặc quá ít test [To overuse tests or underuse tests];
Và sau khi đã có báo cáo kết quả, cần làm thế nào để tránh đánh giá quá cao hoặc quá thấp các kết quả xét nghiệm, để tránh lo âu hoặc lơ là về bệnh tình [To overestimate or underestimate test results]
Trang 2Một giải pháp cho vấn nạn nêu trên, trong bối cảnh thực tế lâm sàng,
mà không cần phải dùng đến công thức toán học phức tạp, là cần phân tích
kỹ lý do làm Test, ai cần được Test, và Test nên được chọn như thế nào
Lý do cần làm Test
Trước tiên cần hỏi tại sao cần làm Test này hay Test nọ
Test dù đơn giản đến đâu cũng gây ít nhiều phiền toái, ưu tư, tổn phí
về thời gian, công sức, tài chánh cho người bệnh và cộng đồng Do đó, Test cần có những mục tiêu rõ ràng như:
1 để xác định hoặc phủ định một bệnh, và tìm phương hướng chữa trị
bệnh;
2 để liên tục theo dõi một bệnh hoặc biến chuyển của bệnh khi điều
trị;
3 để tiên lượng một bệnh;
4 để sàng lọc (screen) những người có bệnh hoặc có nguy cơ (risk
factors) mắc bệnh;
5 để đáp ứng yêu cầu của pháp y, bảo hiểm, và yêu cầu chính đáng
của người bệnh;
Trang 36 để có thể làm cho người bệnh yên tâm hơn khi hiểu rõ bệnh tình và
chuyển biến thuận lợi
Không có mục tiêu rõ ràng thì không thể biết Test gì sẽ làm, và Test
đó có thực sự chính xác (Accurate) đạt mục tiêu không?
Đối tượng phải làm Test
Căn cứ vào mục tiêu khi làm Test, những người cần được làm Test gồm ba nhóm chính:
1 Những người có triệu chứng chủ quan (Subjective Symptoms),
bệnh sử (History), dấu hiệu khách quan (Objective Signs) khá đặc thù cho một bệnh Ví dụ: đau thắt ngực cần làm ECG (Tâm Điện Đồ); nôn mửa +
"biệt kinh kỳ" cần làm Pregnancy test (Thử thai)
2 Những người có triệu chứng chủ quan (Subjective Symptoms),
bệnh sử (History), dấu hiệu khách quan (Objective Signs) nhưng không rõ rệt cho một bệnh Ví dụ: hay mệt cần làm FBC (Đếm máu tổng quát);
3 Những người không triệu chứng chủ quan (Subjective Symptoms),
bệnh sử (History), dấu hiệu khách quan (Objective Signs) nhưng cần phát
Trang 4hiện bệnh trước khi bệnh biểu hiện Ví dụ thử Cholesterol, Glucose, Mammogram cho phụ nữ trên 50 tuổi
Chọn đúng đối tượng sẽ giúp việc chẩn đoán, xử lý và tiên lượng bệnh hữu hiệu hơn và lại ít phí tổn hơn
Tiêu chuẩn cần dùng để chọn Test
Test cần được chọn là những test đã đạt tiêu chuẩn tối thiểu: PASS
PASS là gì?
P cho Practical: cần ưu tiên chọn test có tính thực tiễn hơn là test có
giá trị lý thuyết kinh điển; cần chọn test nào ít làm mất thời gian, công sức, ít gây phí tổn tài chính cho bệnh nhân hoặc cộng đồng Một test vừa đắt tiền lại không đem lại thay đổi nào về chữa trị và tiên lượng bệnh, cần được dè dặt hơn khi chọn lựa CT scan mọi cơ quan trong cơ thể là điều cần cân nhắc
kỹ trước khi làm "Thử đủ thứ" theo yêu cầu của một số bệnh nhân sẽ là điều không thực tế và không thể thực hiện được
A cho Accurate: Test còn cần chính xác và đạt mục tiêu, nhắm đúng
đối tượng, đo lường đúng cái muốn đo, và thực hiện bởi những Cơ quan xét nghiệm có đạt kiểm tra kỹ thuật Cần tránh chuyện "đau Nam thử Test Bắc"
Trang 5Thử Cholesterol cho một cháu bé dưới 10 tuồi, thực hiện trong đi dạo chơi trong một Shopping Mall, hiển nhiên là một chuyện "phi thường"
S cho Safe: Test không xâm lấn (non-invasive test) như Siêu âm đáng
được dành ưu tiên hơn X-quang cho một phụ nữ có thai Làm một test gọi là sinh thiết trên da dù với vết cắt rất nhỏ vẫn là làm một test xâm lấn (invasive test) vào cơ thể người bệnh, cần đúng chỉ định; một test rạch nhẹ da để tìm
dị ứng cũng là một test có thể gây phản ứng đột ngột nguy hiểm đến tính mạng người bệnh
S cho Sensitive và Specific: Test dù định tính hay định lượng đều có
thể nhạy (sensitive) nhưng lại kém chuyên (specific) Test quá nhạy dễ nhận lầm một người có bệnh trong lúc người ấy thật sự không mắc bệnh (bắt lầm
= false positive = "dương giả" = không mà nói có) Một cái Test thử thai quá nhạy có thể làm cho một phụ nữ mừng (hay sợ) vì tưởng mình có bầu trong lúc chưa thật sự có thai Test quá chuyên có thể không nhận ra một người đang ở một giai đoạn nhất định của bệnh và cho rằng người ấy không mắc bệnh (tha lầm = false negative = "âm giả" = có mà nói không) Một cái Test thử thai quá chuyên có thể làm cho một phụ nữ thất vọng (hay hết sợ) vì tưởng mình không có bầu trong lúc đã thật sư có thai – nhưng test không nhận ra vì độ chuyên nhiều hơn độ nhạy
Trang 6Các nhà thống kê thường nêu những công thức toán học để tính độ nhạy và độ chuyên cũng như để tính giá trị tiên lượng của các Tests Trên thực tế lâm sàng, để xác nhận (rule in) một bệnh, người thầy thuốc thường chọn một test có độ nhạy cao vì muốn "thà bắt lầm hơn tha lỡ" Ngược lại, khi muốn phủ nhận (rule out – exclude) một bệnh, test có độ chuyên cao thường được thầy thuốc chọn hơn
Tóm lại, việc xử lý bệnh trên thực tế thường dựa vào bốn cột trụ cân
bằng SHOW (Symptoms - Triệu chứng, History - Bệnh sử, Observation – Quan sát, Workup – Xét nghiệm)
Xét nghiệm (Workup – Test – Investigation) có một vai trò không thể thiếu và cần cân bằng trong thế "tứ trụ" này Vai trò này có hữu hiệu (hay không) hoàn toàn tùy thuộc kiến thức, kỹ năng, phán đoán của người thầy thuốc Tất nhiên không thể "thử đủ thứ" như một số bệnh nhân đòi hỏi Người thầy thuốc phải chọn lựa mục tiêu, đối tượng và thể loại cái test gửi
đi, vì biết rõ là What You Sent Is What You Get (WYSIWYG)
Bs Nguyễn Nguyên