Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế quốc dân trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế quốc dân trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam, tài liệu môn học kinh tế chính trị cho các bạn học viên, sinh viên tham khảo trong quá trình học tập, nghiên cứu cũng như ôn luyện.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

GV hướng dẫn: Lê Hùng

SV thực hiện: Võ Thị Ngọc Thủy Lớp: Cao Đẳng 19E1

Khóa:19

TPHCM, 2005

rong lịch sử, một số nước đã tiến hành công nghiệp hóa bắt đầu từ cuối thếkỷ XVIII, mở đầu là nước Anh bằng cuộc cách mạng công nghiệp lần thứnhất Thực chất của công nghiệp hóa trong thời đó là chuyển nền kinh tếnông nghiệp với kỹ thuật thủ công sang nền kinh tế công nghiệp với kỹ thuật máymóc Ngày nay trên thế giới đang diễn ra cuộc Cách mạng khoa học và công nghệ,nó làm cho lực lượng sản xuất có bước phát triển mới về chất, thúc đẩy quá trình cấutrúc lại nền kinh tế thế giới, làm thay đổi sâu sắc mọi mặt đời sống xã hội… Vì thế,trong thời đại ngày nay, công nghiệp hóa, hiện đại hóa có vai trò rất quan trọng đốivới tất cả các nước có nền kinh tế chậm phát triển Công nghiệp hóa, hiện đại hóa làcon đường duy nhất giúp các nước chậm phát triển thoát khỏi nguy cơ tụt hậu so vớicác nước chung quanh.

T

Nước ta tiến lên chủ nghĩa xã hội từ một nền kinh tế sản xuất nhỏ, lao động thủcông là phổ biến Cái thiếu thốn nhất của chúng ta là một nền đại công nghiệp.Chính vì vậy, chúng ta phải tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhằm thay thếlao động thủ công bằng lao động cơ khí hóa và một phần tự động hóa (khi có điềukiện) trong các ngành của nền kinh tế quốc dân để đạt được năng suất lao động xãhội cao Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là con đường tốt nhất để phát triển lực lượngsản xuất vốn đã lạc hậu của nước ta để tạo một quan hệ sản xuất phù hợp cho quátrình xây dựng chủ nghĩa xã hội Vì vậy, trong giai đoạn hiện nay, Đảng ta chú trọngphát triển các ngành của nền kinh tế quốc dân theo hướng công nghiệp hóa, hiện đạihóa nhằm khơi dậy tiềm năng kinh tế của đất nước Do đó, việc nghiên cứu và nhậnthức đúng đắn khái niệm công nghiệp hóa trong từng giai đoạn phát triển của nềnsản xuất xã hội có ý nghĩa to lớn cả về lý luận và thực tiễn Khi đã nhận thức đúngđắn được khái niệm công nghiệp hóa sẽ giúp ta hiểu rõ những đường lối, chính sáchcủa Đảng ta trong thời kỳ xây dựng đất nước tiến lên chủ nghĩa xã hội

1 Quan niệm về công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Ơû thế kỷ XVII, XVIII, khi cách mạng công nghiệp được tiến hành ở Tây Aâu,công nghiệp hóa được hiểu là quá trình thay thế lao động thủ công bằng lao động sửdụng máy móc Những khái niệm kinh tế nói chung và khái niệm công nghiệp hóanói riêng mang tính lịch sử, tức là luôn có sự thay đổi cùng với sự phát triển của nềnsản xuất xã hội, của khoa học công nghệ

Kế thừa có chọn lọc những tri thức văn minh của nhân loại, rút những kinhnghiệm trong lịch sử tiến hành công nghiệp hóa, và từ thực tiễn công nghiệp hóa ởViệt Nam trong thời kỳ đổi mới, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ bảykhóa VI và Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII Đảng Cộng sản việt nam đã xácđịnh: công nghiệp hóa là quá trình chuyển đổi căn bản toàn diện các hoạt động sảnxuất kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế - xã hội từ sử dụng sức lao động thủ cônglà chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với công nghệ, phươngtiện và phương pháp tiên tiến hiện đại dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiếnbộ khoa học – công nghệ tạo ra năng suất lao động xã hội cao

Khái niệm công nghiệp hóa trên đây được Đảng ta xác định rộng hơn nhữngquan niệm trước đó, bao hàm cả về hoạt động sản xuất kinh doanh, cả về dịch vụ vàquản lý kinh tế – xã hội, được sử dụng bằng các phương tiện và các phương pháptiên tiến hiện đại cùng với kỹ thuật và công nghệ cao Như vậy công nghiệp hóatheo tư tưởng mới là không bó hẹp trong phạm vi trình độ các lực lượng sản xuất đơnthuần, kỹ thuật đơn thuần để chuyển lao động thủ công thành lao động cơ khí nhưquan niệm trước đây

Do những biến đổi của nền kinh tế thế giới và điều kiện cụ thể của đất nước,công nghiệp hóa ở nước ta hiện nay có những đặc điểm chủ yếu sau đây:

Thứ nhất, công nghiệp hóa phải gắn với hiện đại hóa vì: Nước ta tiến hành công

nghiệp hóa trong điều kiện thế giới đang diễn ra cuộc Cách mạng khoa học và côngnghệ và một số nước đã bắt đầu phát triển nền kinh tế tri thức, bởi vậy không chỉ

chuyển lao động thủ công thành lao động cơ khí hóa mà còn phải tranh thủ ứng dụngrộng rãi những thành tựu khoa học và công nghệ tiên tiến của thời đại.

Thứ hai, công nghiệp hóa trước đây được tiến hành theo cơ chế kế hoạch hóa,

tập trung quan liêu bao cấp, với các chỉ tiêu pháp lệnh Ngày nay, công nghiệp hóa,hiện đại hóa theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước Kế hoạch chủ yếumang tính định hướng; thị trường phản ánh nhu cầu xã hội, sẽ quyết định việc phânbổ các nguồn lực cho sản xuất, hình thành cơ cấu kinh tế mới, lấy hiệu quả kinh tế –xã hội làm thước đo

Thứ ba, công nghiệp hóa trước đây được coi là việc riêng của Nhà nước; ngày

nay công nghiệp hóa, hiện đại hóa là sự nghiệp của toàn dân, của mọi thành phầnkinh tế Phải giáo dục, phát động, tổ chức để toàn dân, mọi thành phần kinh tế thamgia tích cực vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Tuy nhiên cũng cần thấy rằng, muốn công nghiệp hóa, hiện đại hóa tiến nhanh,phát triển đúng định hướng phải tăng cường sức mạnh kinh tế Nhà nước, làm chokinh tế Nhà nước thật sự giữ vai trò chủ đạo thể hiện ở tiềm lực kinh tế, năng suấtlao động, hiệu quả sản xuất – kinh doanh, có khả năng hướng dẫn, chi phối nền kinhtế đất nước

Thứ tư, công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa phải lấy việc phát huy nguồn

lực con người làm yếu tố cơ bản cho sự phát triển nhanh và bền vững Trong mọi chủtrương, chính sách phải nhằm giải phóng mọi tiềm năng của con người, thườngxuyên quan tâm, bồi dưỡng trí lực, thể lực, sử dụng nhân tài Nâng cao đời sống vậtchất và văn hóa của nhân dân, phát triển văn hóa giáo dục, thực hiện tiến bộ vàcông bằng xã hội, động viên toàn dân cần, kiệm để công nghiệp hóa, hiện đại hóađất nước

Thứ năm, trước đây trên thực tế đã xây dựng một nền kinh tế khép kín, hướng

vào ưu tiên phát triển công nghiệp nặng Ngày nay, Đảng ta đã chủ trương xây dựngmột nền kinh tế mở cả trong nước và với bên ngoài, đa dạng hóa, đa phương hóaquan hệ đối ngoại và kinh tế đối ngoại trên cơ sở giữ vững độc lập chủ quyền; kếthợp kinh tế với quốc phòng an ninh, xây dựng nền kinh tế mở hướng mạnh vào xuấtkhẩu, thay thế nhập khẩu bằng sản phẩm trong nước sản xuất có hiệu quả

Thứ sáu, phải lấy hiệu quả kinh tế – xã hội làm tiêu chuẩn cơ bản để xác định

phương án phát triển, lựa chọn dự án đầu tư và công nghệ Đầu tư chiều sâu để khaithác tối đa năng lực sản xuất hiện có Lựa chọn dự án đầu tư với những quy mô thíchhợp với từng ngành, từng lĩnh vực, từng địa phương, ưu tiên những dự án quy mô nhỏvà vừa, đòi hỏi ít vốn, tạo nhiều việc làm, thu hồi vốn nhanh

Công nghiệp hóa trong điều kiện “chiến lược” kinh tế mở có thể đi nhanh nếuchúng ta biết tận dụng, tranh thủ được thành tựu của thế giới và sự giúp đỡ quốc tế.Công nghiệp hóa trong điều kiện “chiến lược” kinh tế mở cũng gây nên không ít trởngại do những tác động tiêu cực của nền kinh tế thế giới, do “trật tự” của nền kinh tế

thế giới mà các nước tư bản phát triển thiết lập không có lợi cho các nước nghèo, lạchậu Vì thế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa phải đảm bảo xây dựng nền kinh tế nước

ta là một nền kinh tế độc lập tự chủ

Những đặc điểm trên đây ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình công nghiệp hóa ởnước ta hiện nay

2 Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là nhiệm vụ trung tâm trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Từ một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu tiến lên chủ nghĩa xã hội, không quachế độ tư bản chủ nghĩa tất yếu phải tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa nềnkinh tế quốc dân Bởi vì:

Mỗi phương thức sản xuất xã hội chỉ có thể được xác lập vững chắc trên cơ sởvật chất – kỹ thuật tương ứng Cơ sở vật chất – kỹ thuật của một xã hội là toàn bộ hệthống các yếu tố vật chất của lực lượng sản xuất xã hội phù hợp với trình độ kỹ thuậttương ứng mà lực lượng lao động xã hội sử dụng để sản xuất ra của cải vật chất thỏamãn nhu cầu của xã hội Nhiệm vụ quan trọng nhất của nước ta trong thời kỳ quá độlên chủ nghĩa xã hội không qua chế độ tư bản chủ nghĩa, là phải xây dựng cơ sở vậtchất và kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, trong đó có công nghiệp và nông nghiệp hiệnđại, có văn hóa và khoa học tiên tiến Muốn thực hiện thành công nhiệm vụ quantrọng nói trên, nhất thiết phải tiến hành công nghiệp hóa , tức là chuyển nền kinh tếnông nghiệp lạc hậu thành nền kinh tế công nghiệp

Chủ nghĩa xã hội muốn tồn tại và phát triển, cũng cần phải có một nền kinh tếtăng trưởng và phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và chế độ cônghữu xã hội chủ nghĩa về tư liệu sản xuất Cơ sở vật chất – kỹ thuật của chủ nghĩa xãhội Một mặt, kế thừa những thành quả đã đạt được trong xã hội tư bản chủ nghĩa;mặt khác, nó được phát triển và hoàn thiện nhờ ứng dụng những thành tựu của cuộccách mạng khoa học và công nghệ hiện đại theo nhu cầu của chế độ xã hội mới Cơsở vật chất – kỹ thuật đó phải tạo ra được một năng suất lao động xã hội cao Côngnghiệp hóa chính là quá trình tạo ra nền tảng cơ sở vật chất cho nền kinh tế quốc dânxã hội chủ nghĩa Mỗi bước tiến của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa là mộtbước tăng cường cơ sở vật chất – kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội, phát triển mạnh mẽlực lượng sản xuất và góp phần hoàn thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa

Trong xu thế khu vực hóa và toàn cầu hóa về kinh tế đang phát triển mạnh mẽ,trong điều kiện cách mạng khoa học – kỹ thuật và công nghệ hiện đại phát triển rấtnhanh chóng; những thuận lợi và khó khăn về khách quan và chủ quan, có nhiều thời

cơ và cũng nhiều nguy cơ, vừa tạo ra vận hội mới, vừa cản trở, thách thức nền kinhtế của chúng ta, đan xen với nhau, tác động lẫn nhau Vì vậy, đất nước chúng ta phảichủ động sáng tạo nắm lấy thời cơ, phát huy những thuận lợi để đẩy nhanh quá trình

công nghiệp hóa tạo ra thế và lực mới để vượt qua những khó khăn, đẩy lùi nguy cơ,đưa nền kinh tế tăng trưởng, phát triển bền vững

3 Tác dụng của công nghiệp hóa

Công nghiệp hóa ở nước ta trước hết là quá trình thực hiện mục tiêu xây dựngnền kinh tế xã hội chủ nghĩa Đó là một quá trình thực hiện chiến lược phát triểnkinh tế – xã hội nhằm cải tiến một xã hội nông nghiệp thành một xã hội côngnghiệp, gắn với việc hình thành từng bước quan hệ sản xuất tiến bộ, ngày càng thểhiện đầy đủ hơn bản chất ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa

Nước ta đi lên chủ nghĩa xã hội với xuất phát điểm là một nền nông nghiệp lạchậu, đời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn Vì vậy, công nghiệp hóa là quá trìnhtạo ra những điều kiện vật chất kỹ thuật cần thiết về con người và khoa học - côngnghệ, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhằm huy động và sử dụng có hiệu quảmọi nguồn lực để không ngừng tăng năng suất lao động làm cho nền kinh tế tăngtrưởng nhanh, nâng cao đời sống vật chất và văn hóa cho nhân dân, thực hiện côngbằng và tiến bộ xã hội, bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa tạo ra lực lượng sản xuất mới về chất, tạo tiền đềcho sự hình thành nhiều mối quan hệ mới về kinh tế, xã hội, chính trị trong toàn xãhội Trên cơ sở lực lượng sản xuất phát triển, quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa sẽtừng bước được hình thành, mở rộng và củng cố, đời sống của nhân dân sẽ dần dầnđược cải thiện, liên minh công – nông – trí thức và bộ máy chính quyền nhà nước sẽđược củng cố và kiện toàn, cách mạng tư tưởng và văn hóa sẽ có nhiều điều kiệnthực hiện; giai cấp công nhân được trưởng thành về số lượng và chất lượng Sự giúpđỡ của công nghiệp và thành thị đối với nông nghiệp và nông thôn được tăng cườngvà có hiệu quả hơn; tạo ra nhiều điều kiện để thực hiện từng bước sự bình đẳng vềkinh tế giữa các dân tộc, giữa các tầng lớp dân cư, giữa các vùng trong nước Điềuđó đưa đến sự thống nhất ngày càng cao về chính trị và tinh thần trong xã hội

Quá trình công nghiệp hóa tạo điều kiện vật chất để xây dựng nền kinh tế độclập, tự chủ vững mạnh trên cơ sở đó tạo vị thế cho đất nước để mở rộng các quan hệkinh tế đối ngoại, tham gia phân công và hợp tác kinh tế một cách bình đẳng với cácnước

Sự nghiệp công nghiệp hóa đất nước thúc đẩy sự phân công lao động xã hội pháttriển, thúc đẩy quá trình quy hoạch vùng lãnh thổ hợp lý theo hướng chuyên canh tậptrung làm cho quan hệ kinh tế giữa các vùng miền thống nhất cao hơn

Công nghiệp hóa không những có tác dụng thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng pháttriển cao mà còn là yêu cầu khách quan của việc củng cố và tăng cường khả năngquốc phòng – an ninh, của sự thống nhất giữa sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốcxã hội chủ nghĩa

Mục tiêu lâu dài của công nghiệp hóa, hiện đại hóa là cải biến nước ta thànhmột nước công nghiệp có cơ sở vật chất – kỹ thuật hiện đại, có cơ cấu kinh tế hợp lý,quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Nhưvậy, công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế thực chất là một cuộc cải biến cáchmạng sâu sắc và toàn diện, trước hết và chủ yếu là từ phát triển lực lượng sản xuất,dẫn tới một loạt hệ quả tất yếu tác động tích cực đến các mặt của đời sống xã hội,hình thành những yếu tố của hình thái xã hội mới, xã hội xã hội chủ nghĩa Côngnghiệp hóa, hiện đại hóa bảo đảm giành thắng lợi cho chủ nghĩa xã hội Vì thế côngnghiệp hóa, hiện đại hóa là nhiệm vụ trung tâm trong suốt thời kỳ quá độ lên chủnghĩa xã hội xuất phát từ nền kinh tế kém phát triển, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩavà là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩaxã hội ở nước ta.

Đại hội lần thứ VIII của Đảng nhấn mạnh: đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đạihóa là nhiệm vụ trung tâm có tầm quan trọng hàng đầu trong thời gian tới ở nước ta

II NỘI DUNG CỦA CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở NƯỚC TA

1 Công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa là quá trình xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, thực hiện cơ khí hóa nền sản xuất xã hội và ứng dụng những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ

Công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa và cách mạng kỹ thuật (ngày nay gọi là cáchmạng khoa học và công nghệ) là hai khái niệm khác nhau Công nghiệp hóa chỉ tiếnhành ở những nước kinh tế phát triển chưa cao

Cách mạng kỹ thuật không những được tiến hành ở những nước kém phát triển,mà còn được thực hiện ở những nước có nền công nghiệp hoàn chỉnh, phát triển caovà sẽ được tiến hành không ngừng với trình độ ngày càng cao Tuy nhiên, trong điềukiện một nước sản xuất nhỏ, lao động thủ công còn phổ biến tiến lên chủ nghĩa xãhội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa như nước ta thì cả công nghiệp hóa và cáchmạng kỹ thuật đều có một nội dung quan trọng giống nhau về cơ bản Đó là thựchiện cơ khí hóa nền kinh tế quốc dân, thay thế lao động thủ công bằng lao động máymóc

Đi liền với cơ khí hóa là điện khí hóa và tự động hóa sản xuất từng bước và trongtoàn bộ nền kinh tế quốc dân Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đòi hỏi phảixây dựng và phát triển mạnh mẽ các ngành công nghiệp, trong đó then chốt là ngànhchế tạo tư liệu sản xuất Bởi vì, tái sản xuất mở rộng của khu vực sản xuất tư liệusản xuất, đặc biệt là của ngành sản xuất tư liệu sản xuất để sản xuất tư liệu sản xuất,quyết định quy mô tái sản xuất mở rộng (hay tốc độ tăng trưởng) của toàn bộ nềnkinh tế Sự phát triển của các ngành chế tạo tư liệu sản xuất là cơ sở, là “đòn xeo”để cải tạo, phát triển nền kinh tế quốc dân, phát triển khu vực nông – lâm – ngư

nghiệp Do đó, đối tượng công nghiệp hóa, hiện đại hóa là tất cả các ngành kinh tếquốc dân nhưng trước hết và quan trọng nhất là ngành công nghiệp sản xuất tư liệusản xuất.

Cơ khí hóa toàn bộ nền kinh tế quốc dân là quá trình lâu dài, phải được thựchiện từng bước, có trọng tâm, trọng điểm Trong bối cảnh toàn cầu hóa đời sống kinhtế, do trình độ lực lượng sản xuất của nước ta còn thấp, lao động dư thừa còn nhiều,vốn đầu tư còn hạn chế, Đảng ta đã chủ trương:

Kết hợp những bước tuần tự về công nghệ với việc tranh thủ những cơ hội “đitắt”, “đón đầu”, hình thành những mũi nhọn phát triển theo trình độ tiên tiến củakhoa học và công nghệ thế giới

Mức độ và tốc độ tiến hành cơ khí hóa, trang bị lại kỹ thuật không giống nhaugiữa các ngành, các vùng, các khâu trong quá trình sản xuất Tùy theo điều kiện, yêucầu và khả năng của từng thời kỳ mà lựa chọn ngành, vùng, khâu ưu tiên, lựa chọnhướng phát triển công nghệ Do đó, ở nước ta hiện nay cần giải quyết đúng đắn, sángtạo các mối quan hệ sau:

Một là, quan hệ giữa ứng dụng công nghệ hiện đại và cải biến công nghệ hiện

có

Thực hiện kết hợp nhiều trình độ công nghệ, khai thác tối đa năng lực sản xuấtvà công nghệ hiện có, tranh thủ đổi mới, hiện đại hóa công nghệ, trước hết ở nhữngkhâu có ý nghĩa quyết định trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm, nhất là đối vớihàng xuất khẩu, ở những ngành tác động trực tiếp tới việc nâng cao trình độ côngnghệ của nhiều ngành khác

Kết hợp công nghệ truyền thống với công nghệ hiện đại, ưu tiên công nghệ ítvốn, thu hồi vốn nhanh, tạo nhiều việc làm, tranh thủ ứng dụng và phát triển cáccông nghệ tiên tiến như công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, vật liệu mới, chếtạo máy, năng lượng

Hai là, quan hệ giữa phát triển theo chiều rộng và phát triển theo chiều sâu Bảo

đảm vừa mở rộng xây dựng cơ sở mới cần thiết, vừa nâng cao và hiện đại hóa các cơsở hiện có Đầu tư chiều sâu để khai thác tối đa năng lực hiện có, càng về sau cànghướng mạnh vào phát triển theo chiều sâu

Ba là, mối quan hệ giữa các loại quy mô của các doanh nghiệp.

Trong phát triển mới, cần ưu tiên các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ, côngnghiệp tiên tiến, thu hồi vốn nhanh, đồng thời chỉ xây dựng những công trình có quymô lớn khi thật cần thiết và có hiệu quả

Khi xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật mới, thực hiện cơ khí hóa các ngành củanền kinh tế quốc dân, phải giải quyết đồng bộ nhiều vấn đề như: xây dựng phải điđôi với quản lý, sử dụng để phát huy hiệu quả, kết hợp chặt chẽ giữa tổ chức lại sảnxuất với phân công lao động trong từng đơn vị kinh tế, trong phạm vi toàn xã hội;giữa tổ chức sản xuất và phương thức hoạt động của nền kinh tế được cơ khí hóa với

cơ chế quản lý và hệ thống các chính sách, pháp luật; giữa sản xuất cơ giới với kếtcấu hạ tầng sản xuất và các điều kiện khác liên quan đến sản xuất; giữa đội ngũ cánbộ quản lý, kinh doanh với đội ngũ cán bộ khoa học – kỹ thuật và công nhân lànhnghề.

2 Công nghiệp hóa, hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa là quá trình hình thành

cơ cấu kinh tế mới

Hình thành và biến đổi cơ cấu kinh tế là một nội dung quan trọng khác của quátrình công nghiệp hóa, hiện đại hóa Cơ cấu kinh tế hợp lý là điều kiện để nền kinhtế tăng trưởng, phát triển Vì vậy, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đòi hỏi phải xâydựng cơ cấu kinh tế hợp lý hiện đại

Cơ cấu kinh tế không ngừng vận động, biến đổi do sự vận động, biến đổi của lựclượng sản xuất và của quan hệ sản xuất Xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế đượccoi là hợp lý, tiến bộ là tỷ trọng khu vực công nghiệp và xây dựng, đặc biệt là tỷtrọng khu vực dịch vụ ngày càng tăng; tỷ trọng khu vực nông, lâm, ngư nghiệp vàkhai khoáng ngày càng giảm trong tổng giá trị sản phẩm xã hội

Quá trình hình thành và phát triển các ngành kinh tế, nhất là những ngành cóhàm lượng khoa học cao; sự xuất hiện các vùng sản xuất chuyên canh tập trung…không chỉ là biểu hiện của sự phát triển của lực lượng sản xuất, phát triển cơ sở vậtchất – kỹ thuật trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa mà còn làm cho cơ cấukinh tế thay đổi tiến bộ

Cơ cấu kinh tế hợp lý trong một nền kinh tế thị trường hiện đại đòi hỏi công –nông nghiệp – dịch vụ phát triển mạnh mẽ, hợp lý và đồng bộ Mạng lưới dịch vụvới tư cách là một ngành kinh tế phát triển mới có thể phục vụ tốt cho sự phát triểnmạnh mẽ các ngành công nghiệp và nông nghiệp

Xây dựng cơ cấu kinh tế cần thiết là yêu cầu khách quan của mỗi nước trong thờikỳ công nghiệp hóa Vấn đề quan trọng là tạo ra một cơ cấu kinh tế hợp lý Một cơcấu kinh tế được coi là hợp lý khi nó đáp ứng được các yêu cầu sau đây:

Nông nghiệp phải giảm dần về tỷ trọng; công nghiệp, xây dựng và dịch vụ phảităng dần về tỷ trọng

Trình độ kỹ thuật của nền kinh tế không ngừng tiến bộ, phù hợp với xu hướngcủa sự tiến bộ khoa học và công nghệ đã và đang diễn ra như vũ bão trên thế giới.Cho phép khai thác tối đa mọi tiềm năng của đất nước, của các ngành, các địaphương, các thành phần kinh tế

Thực hiện sự phân công và hợp tác quốc tế theo xu thế toàn cầu hóa kinh tế, dovậy cơ cấu kinh tế được tạo dựng phải “cơ cấu mở”

Thông qua cách mạng khoa học – công nghệ và phân công lại lao động vớinhững tính quy luật vốn có của nó, thích ứng với điều kiện nước, Đảng ta đã xác địnhmột cơ cấu kinh tế hợp lý mà “bộ xương” của nó là cơ cấu kinh tế công – nông

nghiệp – dịch vụ gắn với phân công và hợp tác quốc tế sâu rộng Mục tiêu phấn đấucủa nước ta đến năm 2010 là tỷ trọng GDP của nông nghiệp 16-17%, công nghiệp40-41%, dịch vụ 42-43%.

3 Thiết lập quan hệ sản xuất phù hợp theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Công nghiệp hóa ở nước ta nhằm mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội Do đó,công nghiệp hóa không chỉ là phát triển lực lượng sản xuất, mà còn là quá trình thiếtlập, củng cố và hoàn thiện quan hệ sản xuất phù hợp theo định hướng xã hội chủnghĩa

Theo quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ của lựclượng sản xuất, bất cứ sự thay đổi nào của quan hệ sản xuất, nhất là quan hệ sở hữuvề tư liệu sản xuất, cũng đều là kết quả tất yếu của sự phát triển lực lượng sản xuất.Công nghiệp hóa, hiện đại hóa không chỉ là phát triển mạnh lực lượng sản xuất, khơidậy và khai thác mọi tiềm năng kinh tế, mọi nguồn lực để thúc đẩy tăng trưởng kinhtế và tùy theo trình độ phát triển của lực lượng sản xuất mà quan hệ sản xuất sẽ từngbước được cải thiện cho phù hợp

Trình độ xã hội hóa cao của lực lượng sản xuất hiện đại tất yếu đòi hỏi phải xáclập chế độ công hữu về những tư liệu sản xuất chủ yếu Vì vậy, khi cơ sở vật chất –kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội được xây dựng xong về căn bản thì chế độ công hữusẽ chiếm ưu thế tuyệt đối Nhưng để đạt tới trình độ đó phải trải qua quá trình pháttriển kinh tế – xã hội lâu dài, trong đó quan hệ sản xuất được cải biến dần từ thấpđến cao theo trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Tiêu chuẩn căn bản để xétmột quan hệ sản xuất nhất định có phù hợp với tính chất và trình độ lực lượng sảnxuất hay không, có đúng định hướng xã hội chủ nghĩa hay không, là ở chỗ nó có thúcđẩy phát triển lực lượng sản xuất và cải thiện đời sống nhân dân, tạo điều kiện thựchiện công bằng xã hội tốt hơn hay không?

CHƯƠNG 2

TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN

CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở NƯỚC TA

I GIAI ĐOẠN TẠO TIỀN ĐỀ CÔNG NGHIỆP HÓA: TỪ NĂM

1986 ĐẾN NĂM 1995

o Về chế độ sở hữu: từ chỗ dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất với hai

thành phần kinh tế chủ yếu là kinh tế xã hội chủ nghĩa (gồm quốc doanh và tập thể)và phi xã hội chủ nghĩa (gồm các thành phần còn lại), Đại hội VI đã xác định cácthành phần kinh tế – chủ thể giữ vai trò quyết định trong sản xuất hàng hóa của nềnkinh tế nước ta, bao gồm: thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa (gồm khu vực quốcdoanh và khu vực tập thể, cùng với bộ phận kinh tế gia đình gắn với các thành phầnđó) thành phần kinh tế này giữ vai trò chủ đạo, chi phối các thành phần kinh tế kháctrong nền kinh tế quốc dân; các thành phần kinh tế khác (gồm kinh tế tiểu sản xuấthàng hóa: thợ thủ công, nông dân, cá thể, những người buôn bán và kinh doanh dịchvụ cá thể); kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước dưới nhiều hình thức; kinhtế tự nhiên, tự cấp, tự túc trong một bộ phận đồng bào các dân tộc thiểu số ở TâyNguyên và các vùng núi cao khác Đây là một giải pháp có ý nghĩa chiến lược,không chỉ làm cơ sở cho việc hoạch định chính sách phát triển nền kinh tế nói chung,cho việc phát triển từng thành phần kinh tế nói riêng, mà còn góp phần giải phóngvà khai thác mọi tiềm năng để phát triển lực lượng sản xuất, thúc đẩy kinh tế – xãhội phát triển, phù hợp với định hướng xã hội chủ nghĩa Thực chất của bước chuyểnnày là cho phép và khuyến khích sự phát triển của kinh tế tư nhân và kinh tế tư bản

tư nhân; mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài; xuất hiện những hình thức và quan hệkinh tế mới giữa khu vực kinh tế nhà nước với các lực lượng kinh tế phi nhà nước…Đồng thời, xác định mọi thành phần kinh tế đều bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụtrước pháp luật

Hội nghị lần thứ 6 (khóa VI) (1989) đã phát triển thêm một bước về chủ trươngphát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần và khẳng định “… phát triển kinh tếhàng hóa nhiều thành phần là một chủ trương chiến lược lâu dài trong thời kỳ quá độlên chủ nghĩa xã hội” Đó chính là sự điều chỉnh có tính chiến lược, làm cho quan hệsản xuất ngày càng phù hợp hơn với tính chất và trình độ phát triển của lực lượngsản xuất và yêu cầu của thực tiễn, đưa nền kinh tế ra khỏi khủng hoảng Có thể nói,

cơ cấu nhiều thành phần kinh tế không chỉ có ý nghĩa về mặt chính sách mà nó còn