Tăng cường quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội ở Việt Nam.DOC

Tăng cường quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội ở Việt Nam

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ 3

MỞ ĐẦU 4

PHẦN 1 SỰ CẦN THIẾT PHẢI QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI 6

I KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI 6

1 Khái niệm và đặc điểm quản lý nhà nước 6

a Khái niệm quản lý nhà nước 6

b Đặc điểm quản lý nhà nước 8

c Cơ cấu hệ thống và các yếu tố tạo nên hoạt động quản lý nhà nước 9

2 Khái niệm và đặc điểm của bảo hiểm xã hội 11

a Khái niệm về bảo hiểm xã hội 11

b Đặc điểm của bảo hiểm xã hội 12

3 Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động bảo hiểm xã hội 13

a Sự phát triển của nền kinh tế 13

b Hệ thống chính sách pháp luật của nhà nước 14

c Người sử dụng lao động 14

d Nhận thức của người lao động 15

4 Quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội 15

a Quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH 15

b Đặc điểm quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội 16

II SỰ CẦN THIẾT PHẢI TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI 17

1 Xuất phát từ đòi hỏi của sự phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 17

III NỘI DUNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO

HIỂM XÃ HỘI 19

1 Nhà nước ban hành và tổ chức thực hiện văn bản quy phạm pháp luật về bảo hiểm xã hội 19

2 Tổ chức và hoàn thiện bộ máy thực hiện bảo hiểm xã hội 21

3 Nhà nước tổ chức quản lý hoạt động bảo hiểm xã hội 21

a Xây dựng chiến lược, chế độ, chính sách bảo hiểm xã hội 21

b Thực hiện áp dụng hệ thống các biện pháp nhằm quản lý hoạt động BHXH 23

4 Nhà nước thực hiện thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHXH; Giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về BHXH 25

5 Công cụ quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội 26

IV KINH NGHIỆM VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI 27

PHẦN 2 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở VIỆT NAM 29

I LỊCH SỬ HÌNH THÀNH CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM 29

II XÁC ĐỊNH CÁC CHỦ THỂ VÀ KHÁCH THỂ TRONG QUẢN LÝ BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM 32

1 Chủ thể quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội 32

2 Đối tượng quản lý trong bảo hiểm xã hội 35

III ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI 36

1 Thực trạng ban hành văn bản quy phạm pháp luật về bảo hiểm xã hội .36

được quy định ở điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 41

b Quản lý và phát triển Quỹ bảo hiểm xã hội 44

3 Thực trạng thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHXH; Giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về BHXH 51

4 Hệ thống tổ chức quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội 52 PHẦN 3 GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM 57

I QUAN ĐIỂM VỀ ĐỔI MỚI QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM 57

1 Nhận thức về vai trò quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH, quản

4 Thực hiện quản lý chặt chẽ các chế độ BHXH bắt buộc theo quy định của Luật BHXH, triển khai kịp thời và quản lý có hiệu quả chế độ BHXH thất nghiệp, chế độ BHXH tự nguyện 59

II KIẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP NHẰM TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BHXH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 59

1 Tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đối với BHXH bắt buộc đồng thời xây dựng và hoàn thiện Luật BHXH Thất nghiệp và BHXH Tự nguyện 59

quỹ BHXH 61

a Hoàn thiện quy trình quản lý thu BHXH phù hợp với từng loại đối tượng tham gia BHXH 62

b Nâng cao hiệu quả công tác cấp, quản lý và sử dụng sổ BHXH 63

c Tăng cường công tác quản lý chi BHXH 64

d Tăng cường phát triển quỹ BHXH 64

4 Hoàn thiện tổ chưc bộ máy, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác BHXH, công tác quản lý và theo dõi hoạt động BHXH ở cơ sở 65

5 Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra; nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra, kiểm tra và sử lý vi phạm Luật BHXH 66

6 Ứng dụng công nghệ tin học trong quản lý 67

KẾT LUẬN 69

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 70

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BHXH : BẢO HIỂM XÃ HỘI

UBND : UỶ BAN NHÂN DÂN

HĐND : HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN

XHCN : XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

NSNN : NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

BHXHVN : BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM

BHYT : BẢO HIỂM Y TẾ

ASXH : AN SINH XÃ HỘI

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 1: Đối tượng tham gia BHXH ở Việt Nam từ 2003 – 2007 42 B¶ng 2: Tỷ lệ đóng góp (%) trên tổng quỹ lương qua các thời kỳ 45 Bảng 3: Tỷ lệ chi các chế độ BHXH từ nguồn quỹ BHXH và từ Ngân sách Nhà nước 46 Bảng 4: Tình hình thu Quỹ BHXH ở Việt Nam từ năm 2004 – 2007 47 B¶ng 5: Bảng tổng hợp lãi từ đầu tư quỹ BHXH giai đoạn 2000 – 2005 48 Bảng 6: Tình hình nợ đọng BHXH 49

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ

Trang

Sơ đồ 1: Trình tự xây dựng thể chế chính sách về BHXH 20

Sơ đồ 2: Bộ máy tổ chức BHXH Việt Nam 31

ĐỒ THỊ BIỂU DIỄN TỔNG SỐ LAO ĐỘNG THAM GIA BHXH QUA CÁC NĂM 43

ĐỒ THỊ BIỂU THỊ NỢ BHXH 49

MỞ ĐẦU

Nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam – Nhà nước của dân, do dân

và vì dân Mọi đướng lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ta đều nhằmphục vụ cho lợi ích của nhân dân lao động, của toàn dân Chính sách Bảohiểm xã hội là một trong những chính sách lớn của Đảng, Nhà nước ta nhằmphục vụ cho mục đích trên của Nhà nước ta Vì vậy, chính sách bảo hiểm xãhội đã được Đảng, Nhà nước ta hết sức chú trọng và liên tục hoàn thiện kể từkhi Nước Việt Nam dân chủ cộng hoà được thành lập cho đến nay LuậtBHXH đã được quốc hội nước Cộng hoà XHCN Việt Nam thông qua và Chủtịch nước đã ký sắc lệnh số 13/2006/L-CTN ngày 12/7/2006 công bố LuậtBHXH có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2007 Như vậy sau hơn 60 năm từ khithành lập nước, đến nay nước ta đã có khung pháp lý cao nhất để điều chỉnhcác quan hệ trong hoạt động BHXH, tạo cơ sở mới cho việc mở rộng mạnglưới an sinh xã hội, ngày một đáp ứng nhu cầu của người lao động nói riêng

và của toàn dân nói chung Tuy vậy để luật BHXH thực sự đi vào cuộc sốngngười lao động thì cần có sự quản lý chặt chẽ của nhà nước

Luật BHXH đã có hiệu lực hơn một năm, nhưng dường như vai trò quản

lý của của nhà nước đối với hoạt động BHXH mới chỉ dừng lại ở việc banhành các văn bản luật, văn bản hướng dẫn thi hành, các biện pháp quản lý cụthể vẫn chưa thiết thực Thậm chí các văn bản ban hành xuống vẫn còn chậm,chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế Vì thế nhiều vấn đề cụ thể về BHXHchưa rõ ràng, nhiều khúc mắc, kiến nghị của người lao động chưa được giảiquyết thoả đáng

Để nâng cao hơn nữa vai trò của nhà nước trong việc quản lý hoạt động

BHXH, tôi lựa chọn đề tài chuyên đề tốt nghiệp: “Tăng cường quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội ở Việt Nam”.

Mục tiêu đề tài: Nghiên những vấn đề lý luận có liên quan, thực trạng

quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH Từ đó đề xuất một số giải phápkiến nghị nhằm tăng cường hơn nữa vai trò quản lý nhà nước đối với hoạtđộng bảo hiểm xã hội ở Việt Nam trong thời gian tới

Đối tượng nghiên cứu: Là vấn đề quản lý, điều hành của Nhà nước đối

với hoạt động BHXH ở Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu: Là các quan hệ xã hội xuất hiện trong lĩnh vực

BHXH được luật bảo hiểm xã hội điều chỉnh; thực trạng quản lý nhà nước đốivới hoạt động BHXH ở Việt Nam trong thời gian qua

Phương pháp nghiên cứu: Thu thập tài liệu, tư liệu, số liệu; phân tích

tổng hợp; so sánh; đồ thị; tham khảo ý kiến chuyên gia

Kết cấu đề tài: Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham

khảo và danh mục viết tắt đề tài gồm 3 phần:

- Phần 1: Sự cần thiết phải quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm

PHẦN 1

SỰ CẦN THIẾT PHẢI QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT

ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI

I KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI

1 Khái niệm và đặc điểm quản lý nhà nước

a Khái niệm quản lý nhà nước

 Quản lý

Để nghiên cứu khái niệm quản lý nhà nước, trước hết cần làm rõ khái

niệm “quản lý” Thuật ngữ “quản lý” thường được hiểu theo những cách khác

nhau tuỳ theo góc độ khoa học khác nhau cũng như cách tiếp cận của ngườinghiên cứu Quản lý là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội

và khoa học tự nhiên Mỗi lĩnh vực khoa học có định nghĩa về quản lý dướigóc độ riêng của mình và nó phát triển ngày càng sâu rộng trong mọi hoạtđộng của đời sống xã hội

Theo quan niệm của C.MÁC ( Các Mác – Ph Ăng ghen, toàn tập, tập

23, trang 23): “Bất kỳ lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào đó

mà được tiến hành tuân theo một quy mô tương đối lớn đều cần có sự quản lý

ở mức độ nhiều hay ít nhằm phối hợp những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất, sự vận động này khác với sự vận động của các cơ quan độc lập của cơ thể đó Một nhạc công tự điều khiển mình, nhưng một dàn nhạc phải có nhạc trưởng”

Tức theo Mác quản lý là nhằm phối hợp các lao động đơn lẻ để đạt đượccái thống nhất của toàn bộ quá trình sản xuất Ở đây Mác đã tiếp cận kháiniệm quản lý từ góc độ mục đích của quản lý

Theo quan niệm của các nhà khoa học nghiên cứu về quản lý hiện nay:Quản lý là sự tác động chỉ huy, điều khiển các quá trình xã hội và hành vihoạt động của con người để chúng phát triển phù hợp với quy luật, đạt tớimục đích đã đề ra và đúng với ý trí của người quản lý

Theo cách hiểu này thì quản lý là việc tổ chức, chỉ đạo các hoạt động của

xã hội nhằm đạt được một mục đích của người quản lý Theo cách tiếp cậnnày, quản lý đã nói rõ lên cách thức quản lý và mục đích quản lý

Như vậy, theo cách hiểu chung nhất thì quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu quản lý Việc tác động theo cách nào còn tuỳ thuộc vào các góc độ khoa học khác nhau ,các lĩnh vực khác nhau cũng như cách tiếp cận của người nghiên cứu

 Quản lý nhà nước:

Theo Giáo trình quản lý hành chính nhà nước tập 1 (trang 407): “Quản

lý nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực Nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật nhằm thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước trong công cuộc xây dựng CNXH và bảo vệ tổ quốc XHCN”.

Như vậy, quản lý nhà nước là hoạt động mang tính chất quyền lực nhànước, được sửa dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội.Quản lý nhà nước được xem là một hoạt động chức năng của nhà nước trongquản lý xã hội và có thể xem là hoạt động chức năng đặc biệt.uản lý nhà nướcđược hiểu theo hai nghĩa

Theo nghĩa rộng: quản lý nhà nước là toàn bộ hoạt động của bộ máy nhànước, từ hoạt động lập pháp, hoạt động hành pháp, đến hoạt động tư pháp.Theo nghĩa hẹp: quản lý nhà nước chỉ bao gồm hoạt động hành pháp

Quản lý nhà nước được đề cập trong đề tài này là khái niệm quản lý nhànước theo nghĩa rộng; quản lý nhà nước bao gồm toàn bộ các hoạt động từban hành các văn bản luật, các văn bản mang tính luật đến việc chỉ đạo trựctiếp hoạt động của đối tượng bị quản lý và vấn đề tư pháp đối với đối tượngquản lý cần thiết của Nhà nước Hoạt động quản lý nhà nước chủ yếu và trướchết được thực hiện bởi tất cả các cơ quan nhà nước, song có thể các tổ chứcchính trị - xã hội, đoàn thể quần chúng và nhân dân trực tiếp thực hiện nếuđược nhà nước uỷ quyền, trao quyền thực hiện chức năng của nhà nước theoquy định của pháp luật.

b Đặc điểm quản lý nhà nước

Từ khái niệm trên về quản lý nhà nươc ta rút ra các đặc điểm của quản lýnhà nước như sau:

Quản lý nhà nước mang tính quyền lực đặc biệt, tính tổ chức cao và tínhmệnh lệnh đơn phương của nhà nước Quản lý nhà nước được thiết lập trên cơ

sở mối quan hệ “quyền uy” và “sự phục tùng”

Quản lý nhà nước mang tính tổ chức và điều chỉnh Tổ chức ở đây đượchiểu như một khoa học về việc thiết lập những mối quan hệ giữa con ngườivới con người nhằm thực hiện quá trình quản lý xã hội Tính điều chỉnh đượchiểu là nhà nước dựa vào các công cụ pháp luật để buộc đối tượng bị quản lýphải thực hiện theo quy luật xã hội khách quan nhằm đạt được sự cân bằngtrong xã hội

Quản lý nhà nước mang tính khoa học, tính kế hoạch Đặc trưng này đỏihỏi nhà nước phải tổ chức các hoạt động quản lý của mình lên đối lên đốitượng quản lý phải có một chương trình nhất quán, cụ thể và theo những kếhoạch được vạch ra từ trước trên cơ sở nghiên cứu một cách khoa học

Quản lý nhà nước là những tác động mang tính liên tục, và ổn định lêncác quá trình xã hội và hệ thống các hành vi xã hội Cùng với sự vận động

biến đổi của đối tượng quản lý, hoạt động quản lý nhà nước phải diễn rathường xuyên, liên tục, không bị gián đoạn Các quyết định của nhà nước phải

có tính ổn định, không được thay đổi quá nhanh Việc ổn định của các quyếtđịnh của nhà nước giúp cho các chủ thể quản lý có điều kiện kiện toàn hoạtđộng của mình và hệ thống hành vi xã hội được ổn định

c Cơ cấu hệ thống và các yếu tố tạo nên hoạt động quản lý nhà nước

 Cơ cấu, hệ thống quản lý nhà nước bao gồm các yếu tố sau đây tạo thành: chủ thể quản lý, đối tượng quản lý và mối quan hệ giữa

chủ thể quản lý và đối tượng quản lý trong quá trình quản lý

Chủ thể quản lý nhà nước được xác định theo vùng lãnh thổ trên cơ sởhình thành các đơn vị hành chính và có mối quan hệ chặt chẽ với nhau theoquy định của pháp luật Hệ thống quản lý nhà nước được xây dựng theo hệthống chức năng chiều dọc, tạo ra cơ cấu quản lý phù hợp với chức năng quản

lý của từng lĩnh vực theo các cơ quan nhà nước và theo nghành Hệ thốngquản lý nhà nước là một tập hợp các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội đượcnhà nước uỷ quyền Trong các cơ quan tổ chức đó, cán bộ, công chức nhànước được xác định cụ thể về quyền và nghĩa vụ

Xác định đối tượng quản lý nhà nước giúp cho ta trả lời câu hỏi “quản

lý ai” và suy cho cùng đối tượng quản lý nhà nước chính là con người, hay cụ

thể hơn là hành vi cong người trong xã hội Căn cứ vào các tiêu chí khác nhau

có thể phân chia đối tượng quản lý nhà nước ra nhiều loại, như các cấp độ đốitượng quản lý (con người, tập thể, toàn bộ hệ thống tổ chức)

Trong quản lý nhà nước cần làm rõ khách thể của quản lý nhà nước.Khách thể của quản lý nhà nước chính là hệ thống các hành vi, hoạt động củacon người, các tổ chức con người trong cuộc sống xã hội, là hệ thống trong đóbao trùm các lĩnh vực sản xuất và tái sản xuất các giá trị vật chất và tinh thầncũng như các điều kiện sống của con người trong xã hội Có thể chia khách

thể của quản lý nhà nước theo các lĩnh vực: Kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội,

an ninh, quốc phòng

Để xem xét được mối quan hệ giữa chủ thể quản lý, đối tượng quản lý vàkhách thể quản lý cần xem xét mối quan hệ này trong từng lĩnh vực cụ thể

 Các yếu tố tạo nên hoạt động của quản lý nhà nước: Mục đích

nhiệm vụ của quản lý nhà nước; phương pháp quản lý nhà nước vàchương trình quản lý nhà nước

Mục đích, nhiệm vụ của quản lý nhà nước là mục tiêu hướng tới của chủthể quản lý đối với đối tượng bị quản lý

Phương pháp quản lý nhà nước là phương thức, cách thức mà chủ thểquản lý tác động lên khách thể quản lý (hành vi, đối tượng quản lý) nhằm đạtđược những mục đích quản lý Phương pháp quản lý nhà nước thể hiện ý chícủa nhà nước, nó phản ánh thẩm quyền của các cơ quan nhà nước và đượcbiểu hiện dưới những hình thức nhất định Các phương pháp quản lý tronghoạt động quản lý nhà nước là: thuyết phục, cưỡng chế, hành chính, kinh tế,theo dõi, kiểm tra; ngoài ra còn những phương pháp riêng áp dụng trong quátrình thực hiện những chức năng riêng biệt hoặc những khâu những giai đoạnriêng biệt của quá trình quản lý

Chương trình quản lý được diễn ra kế tiếp nhau theo trình tự thời giantương ứng với việc giải quyết một số nội dung trong quản lý như: đánh giátình hình các vấn đề cần giải quyết; chuẩn bị dự thảo quyết định; thông quaquyết định; ban hành quyết định; tổ chức thực hiện quyết định và kiểm trađánh giá thực hiện các quyết định

Tóm lại, quản lý nhà nước phụ thuộc vào các yếu tố nội tại trong nó.Muốn đánh giá hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước thì cần phải phân tích cơcấu quản lý tạo nên hoạt động quản lý và sự tác động của từng yếu tố đó đếnhoạt động quản lý

2 Khái niệm và đặc điểm của bảo hiểm xã hội

a Khái niệm về bảo hiểm xã hội

Cuộc sống con người là sự đấu tranh với chính bản thân mình, với xã hộixung quan nhằm đạt được một vị trí, một thế lực trong xã hội đó Con đườngchân chính để đạt mục đích đó là lao động Trong quá trình lao động, conngười không ngừng nỗ lực, phấn đấu để đạt kết quả cao nhất Một trongnhững mục đích cuối cùng của con người là kinh tế Đó cũng là một trongnhững mục tiêu của sự phát triển Trong lao động, con người làm ra của cảicho chính bản thân mình và cho xã hội Tuy vậy không phải bất cứ lúc nào sự

nỗ lực của con người cũng được đền đáp xứng đáng Có những sự nỗ lực đãgặp phải những khó khăn, chắc trở hoặc những rủi ro ngoài ý muốn do điềukiện tự nhiên, môi trường sống hoặc môi trường xã hội làm cho con ngườigặp khó khăn trong cuộc sống của mình, mà ta gọi chung là rủi ro trong laođộng Những rủi ro này có thể là: ốm đau, tai nạn, mất việc làm, già yếu, tửvong ; những rủi ro này làm cho người lao động giảm khả năng lao động dẫnđến việc làm giảm hoặc mất thu nhập, nói một cách chung nhất là gặp khókhăn về kinh tế trong cuộc sống hiện tại Để khắc phục những rủi ro này thìchính sách bảo hiểm xã hội được coi là một chính sách mang tính chất xã hội

có hiệu quả tốt, đáp ứng nhu cầu của phần lớn người lao động và được hầu hếtcác nước trên thế giới áp dụng Vậy bảo hiểm xã hội là gì?

Theo tổ chức Lao động thế giới (ILO): “Bảo hiểm xã hội là sự bảo vệ

của xã hội đối với tất cả các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng để đối phó với những khó khăn về kinh tế xã hội do bị ngừng việc hoặc bị giảm bớt nhiều về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, gây mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và tự cấp cho các gia đình đông con”[ Công ước quốc tế 102 ].

Theo điều 3.1 Luật Bảo hiểm xã hội do Quốc hội nước Cộng hoà xã hộichủ nghĩa Việt Nam khoá XI, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 29 tháng 6 năm

2006: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu

nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”.

Từ các quan điểm về BHXH trên chúng ta có thể khái quát về BHXHnhư sau:

BHXH là hệ thống bảo đảm khoản thu nhập thay thế cho người lao độngkhi người lao động bị mất hoặc giảm thu nhập trong các trường hợp được quyđịnh trong Luật Bảo hiểm xã hội, thông qua việc hình thành và sử dụng quỹtài chính do sự đóng góp của các bên tham gia và có sự ủng hộ của Nhà nước.Quỹ BHXH được sử dụng để trả lương hưu và các khoản trợ cấp BHXHcho người lao động nhằm góp phần bảo đảm ổn định đời sống cho người laođộng và gia đình họ đồng thời góp phần bảo vệ an toàn xã hội

Đối tượng của BHXH chính là thu nhập ( có thể coi là số tiền ) bị biếnđộng giảm hoặc mất do các trường hợp được quy định trong Luật Bảo hiểm

xã hội của những người lao động tham gia BHXH

Bảo hiểm xã hội đã lấy số đông bù số ít và thực hiện chức năng phânphối lại thu nhập theo cả chiều dọc và chiều ngang giữa những người laođộng có thu nhập thấp hơn, giữa những người khoẻ mạnh đang làm việc vớinhững người ốm yếu phải nghỉ việc Nói cách khác, BHXH góp phần đảmbảo sự “thăng bằng” về thu nhập cho người lao động và gia đình họ Điều này

đã góp một phần vào việc thực hiện công bằng xã hội

b Đặc điểm của bảo hiểm xã hội

Từ việc nghiên cứu khái niệm về bảo hiểm xã hội ở trên ta có thể đưa ra những đặc điểm cơ bản của BHXH như sau:

Quỹ tài chính tập trung được hình thành (nguồn thu quỹ BHXH ) thôngqua sự đóng góp của các bên tham gia BHXH: Người lao động, người sửadụng lao động, tiền sinh lời của hoạt động đầu tư quỹ và có sự hỗ trợ của nhànước, có thể được hình thành từ các nguồn thu hợp pháp khác ( nguồn này ởViệt Nam không đáng kể và hầu như không có).

Việc tham gia BHXH về nguyên tắc là bắt buộc đối với mọi người laođộng làm công ăn lương trong các doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức Trừ một

số trường hợp, người lao động có thu nhập không ổn định do công việc làmthường xuyên không ổn định, hoặc theo mùa vụ

Nguồn đóng của các bên tham gia được đưa vào quỹ riêng độc lập, tậptrung nằm ngoài Ngân sách Nhà nước để chi trợ cấp cho các chế độ và hoạtđộng BHXH

Số tiền tạm thời nhàn rỗi của quỹ được đầu tư sinh lời nhằm bảo toàn vàtăng trưởng quỹ

Quyền hưởng các chế độ trợ cấp BHXH dựa trên nguyên tắc phải gắnliền với nghĩa vụ đóng góp BHXH của người lao động

3 Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động bảo hiểm xã hội

Hoạt động BHXH là hoạt động chịu sự tác động, ảnh hưởng của nhiềuyếu tố chủ quan và khách quan Song khái quát lại thì hoạt động BXHH chịuảnh hưởng bởi các yếu tố cơ bản sau:

a Sự phát triển của nền kinh tế

Sự phát triển của mỗi nền kinh tế là minh chứng cho trình độ văn minhcủa xã hội Xã hội càng văn minh thì cuộc sống của con người càng được đảmbảo vững chắc Trong bất cứ hoạt động nào, thì trình độ phát triển của xã hộicũng là một nhân tố quyết định tới việc chi phối các hoạt động của xã hội đó.Hoạt động BHXH cũng là một chính sách không nằm ngoài sự ảnh hưởng đó

lý quỹ, chi trả các chế độ trợ cấp trở nên chuyên nghiệp hơn Vấn đề hìnhthành quỹ, công tác ban hành luật BHXH, công tác tuyên truyền nhận thức vềBHXH và cuối cùng là công tác quản lý hoạt động BHXH cũng trở nênchuyên môn hoá hơn Trình độ phát triển của nền kinh tế làm cho bánh xe

hoạt động BHXH trở nên “trơn chu” hơn, hiệu quả hơn.

b Hệ thống chính sách pháp luật của nhà nước

Hệ thống chính sách pháp luật của nhà nước phản ánh mức độ “trơn

chu”, chuyên nghiệp hoá của toàn bộ hoạt động BHXH Các chính sách càng

rõ ràng, càng phù hợp với điều kiện thực tế khách quan bao nhiêu thì hoạtđộng BHXH càng chuẩn xác bấy nhiêu Thực tế đã minh chứng, quốc gia nào

có hệ thống chính sách pháp luật càng rõ ràng, càng minh bạch thì các hoạtđộng trong nội tạng của quốc gia đó càng chính xác Các chính sách pháp luậtcủa nhà nước nó phản ánh sự ưu tiên đối với một hoạt động cụ thể Chínhsách BHXH của nhà nước ảnh hưởng đến việc thực hiện quản lý, tổ chức hoạtđộng BHXH Nó thể hiện sự quan tâm của nhà nước đối với đời sống ngườilao động nói riêng và tới các phúc lợi của xã hội nói chung Hệ thống chínhsách pháp luật nhà nước về BHXH càng rõ ràng, chi tiết thì việc thực hiện cáchoạt động BHXH càng thiết thực, và BHXH mới thực sự trở về với đúng bảnchất của nó - đảm bảo cuộc sống cho người lao động

c Người sử dụng lao động

Người sử dụng lao động là một mắt xích quan trọng ảnh hưởng tới hoạtđộng BHXH Người sử dụng lao động có trách nhiệm đóng BHXH theo quyđịnh của pháp luật, bảo quản sổ, lập hồ sơ cho người lao động, trả trợ cấpBHXH cho người lao động, cung cấp tài liệu, thông tin về người lao động cho

cơ quan nhà nước có thẩm quyền Như vậy, người sử dụng lao động là mộtcầu nối giữa người lao động và các cơ quan thực hiện chức năng BHXH

Việc người sử dụng lao động thực hiện đúng trách nhiệm của mình sẽ làm chohoạt động BHXH nhịp nhàng, và liên tục.

d Nhận thức của người lao động

Người lao động là chủ thể quan trọng của hoạt động BHXH Việc có mặtcủa người lao động mới làm cho hoạt động BHXH trở thành một hoạt độngtrong xã hội Nhận thức của người lao động có ảnh hưởng tới việc thực hiệncác văn bản luật về BHXH, việc thực thi các chính sách BHXH Hoạt độngBHXH là hoạt động điều chỉnh các hành vi của các đối tượng BHXH Ngườilao động là đối tượng hàng đầu trong hoạt động đó Việc nâng cao nhận thứccủa người lao động đối với hoạt động BHXH, một mặt giúp cho hoạt độngBHXH được thực hiện một cách chôi chảy, mặt khác giúp bảo vệ quyền lợichính đáng của người lao động

4 Quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội.

a Quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH.

Chưa có khái niệm cụ thể hoặc định nghĩa chính xác về quản lý nhànước đối với hoạt động BHXH song từ việc làm rõ các khái niệm ở phần trêncùng với một số văn bản có đề cập đến quản lý nhà nước đối với hoạt độngBHXH ta có thể đưa ra những đặc trưng cơ bản về quản lý nhà nước đối vớihoạt động BHXH như sau:

Quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH là quá trình nhà nước sửdụng trong phạm vi quyền lực của mình tác động có tổ chức và điều chỉnhvào các quan hệ nảy sinh trong hoạt động BHXH nhằm đảm bảo cho hoạtđộng BHXH diễn ra theo đúng quy định của pháp luật, và thực hiện đúngchức năng nhiệm vụ của BHXH

Quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH là một quá trình từ việc xâydựng, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về BHXH; Tuyên truyền,

phổ biến, chế độ, chính sách pháp luật về BHXH; Tổ chức thực hiện chiếnlược, chế độ, chính sách về BHXH đến việc tổ chức bộ máy thực hiện cũngnhư thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHXH

b Đặc điểm quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội

Từ khái niệm quản lý nhà nước nêu trên ta có thể nêu ra một số đặc điểmriêng của quản lý nhà nước trong hoạt động BHXH như sau:

 Nhà nước là chủ thể tổ chức và quản lý các hoạt động BHXH trongnền kinh tế thị trường

Xuất phát từ tính phức tạp, năng động và nhạy cảm của nền kinh tế thịtrường đòi hỏi mang tính quyền lực nhà nước để tổ chức và điều hành cáchoạt động BHXH Chủ thể ấy chính là nhà nước mà cụ thể hơn là các cơ quannhà nước, các tổ chức và cá nhân được nhà nước trao quyền Để hoàn thành

sứ mệnh của mình nhà nước phải xây dựng, tổ chức và quản lý các hoạt độngBHXH

 Pháp luật là cơ sở và là công cụ quản lý hàng đầu, công cụ khôngthể thay thế do xuất phát từ nhu cầu khách quan trong nền kinh tế thịtrường để nhà nước tổ chức và quản lý các hoạt động BHXH nóiriêng và hoạt động kinh tế - xã hội nói chung

Trong nền kinh tế thị trường các quan hệ kinh tế nói chung, các quan hệBHXH nói riêng diễn ra phức tạp và đa dạng đòi hỏi sự quản lý của nhà nước

Để quản lý được nhà nước phải sửa dụng đến hệ thống các công cụ như: Luật,các văn bản luật, các công cụ cưỡng chế Luật và các văn bản luật nhà nướcban hành mang tính chuẩn mực Những quy tắc sử sự có tính bắt buộc chungđược nhà nước sử dụng như một công cụ hữu hiệu nhất và không thể thiếutrong việc quản lý các hoạt động kinh tế - xã hội cũng như các hoạt độngBHXH

 Sự quản lý của nhà nước đối với hoạt động BHXH đòi hỏi có một

bộ máy thực hiện các hoạt động BHXH mạnh, có hiệu lực và hiệuquả và một hệ thống pháp luật về BHXH đồng bộ hoàn chỉnh

II SỰ CẦN THIẾT PHẢI TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI

1 Xuất phát từ đòi hỏi của sự phát triển kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa

Đường lối phát triển kinh tế của đất nước đã được Đảng ta khởi xướng

từ Đại hội VI tiếp tục được khẳng định qua các Đại hội VII, VIII, IX và Đạihội X: Đó là đường lối phát triển kinh tế nhiều thành phần theo cơ chế thịtrường có sự quản lý của nhà nước

Trong những năm qua, nền kinh tế thị trường ở nước ta đang được hìnhthành một cách rõ nét, sự phát triển của các thành phần kinh tế trở nên mạnh

mẽ hơn bao giờ hết Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các thành phần kinh

tế thì nhà nước đã đóng một vai trò không thể thiếu nhằm giúp cho mục tiêuphát triển kinh tế không đi chệch mục tiêu XHCN mà Đảng, Bác Hồ và nhândân ta đã chọn Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ, đa dạng và phức tạp củanền kinh tế thị trường đã đặt ra nhiều thách thức và thử thách như: sự lựachọn, đào thải lao động của thị trường dẫn đến mất việc làm và thất nghiệpcủa người lao động, sự biến động phức tạp của thị trường và sản xuất kinhdoanh đưa đến cho người lao động những rủi ro ốm đau, tai nạn lao động,bệnh nghề nghiệp ngày một gia tăng Để bảo vệ lợi ích của người lao độngđòi hỏi nhà nước ta cần tăng cường vai trò quản lý của mình hơn nữa trongđối với chính sách hỗ trợ cho các rủi ro trên người lao động khi họ gặp các rủi

ro đó – chính sách BHXH Trong đó, việc tăng cường quản lý nhà phải làmsao vừa quản lý, vừa kiểm soát được các hoạt động BHXH nhưng không làm

hạn chế sự phát triển của xã hội nói chung và phải tạo điều kiện cho sự pháttriển của xã hội Trong đó, vấn đề quản lý hoạt động BHXH phải được tiếnhành gắn liền với sự phát triển kinh tế, hài hoà với tiến bộ và công bằng xãhội Đó cũng là vấn đề bức xúc hiện nay trong việc quản lý nhà nước đối vớihoạt động BHXH nói riêng và hoạt động kinh tế - xã hội nói chung Tức là,vấn đề tăng cường quản lý nhà nước không chỉ nhằm vào việc thúc đẩy tăngtrưởng kinh tế mà còn nhằm vào việc đảm bảo tiến bộ và công bằng xã hội.

Vì vậy, tăng cường quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH là một yêu cầucấp bách, tất yếu, khách quan đặt ra từ chính đòi hỏi của nền kinh tế thịtrường

2 Xuất phát từ yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của dân,

do dân và vì dân

Để xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN đòi hỏi phải tiến hành đồng

bộ nhiều biện pháp, trong đó cần phải xây dựng và hoàn thiện hệ thống tổchức của các cơ quan nhà nước Vì vậy, Tăng cường quản lý nhà nước đối vớihoạt động BHXH là một mục tiêu nhằm thực hiện yêu cầu xây dựng nhà nướccủa dân, do dân và vì dân Việc tăng cường quản lý nhà nước đối với hoạtđộng BHXH với mục đích tạo ra một cơ chế, chính sách công bằng, dân chủđáp ứng nguyện vọng của đại đa số người lao động, đòi hỏi của xã hội, bảo vệđược quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động khi tham gia quan hệBHXH

Tăng cường quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH nhằm xác định

rõ trách nhiệm của người sửa dụng lao động và người lao động trong việcđóng quỹ BHXH và trách nhiệm của nhà nước đối với hoạt động BHXH;Thông qua hệ thống Luật BHXH làm phương tiện để nhà nước quản lý, tổchức thực hiện và kiểm tra giám sát để mọi quan hệ BHXH hình thành, vậnđộng và phát triển nhằm đạt mục tiêu vì lợi ích của nhân dân lao động, phát

huy quyền làm chủ của nhân dân lao động như đúng bản chất vốn có của Nhànước Việt Nam.

3 Xuất phát từ yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực

Hội nhập kinh tế khu vực và kinh tế toàn cầu sẽ tác động mạnh mẽ tớitoàn bộ chính sách, pháp luật của Việt Nam, mà trước hết trước hết là chínhsách pháp luật về nhập khẩu, về đầu tư nước ngoài Theo đó, nhiều lĩnh vực,nhiều tổ chức và cá nhân trong nước đều bị lôi cuốn tham gia vào quá trìnhnày Những lĩnh vực liên quan như dịch vụ tài chính, ngân hàng, dịch vụ kỹthuật, công nghệ điều kiện cơ sở hạ tầng, vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tếgắn liền với thị trường, sửa dụng lao động, việc làm, tiền công, BHXH, antoàn lao động cần phải được quan tâm cải thiện, nâng cao chất lượng tạothuận lợi cho phát triển

Lĩnh vực BHXH cũng không nằm ngoài tiến trình đó Luật BHXH cầnđược hoàn thiện song song với việc tổ chức thực hiện các hoạt động BHXHmột cách nhất quán, đồng bộ nhằm theo kịp trình độ của các nước trong khuvực và quốc tế, đồng thời thực hiện thắng lợi chiến lược phát triển kinh tế - xãhội, mở rộng hợp tác kinh tế quốc tế

III NỘI DUNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI

1 Nhà nước ban hành và tổ chức thực hiện văn bản quy phạm pháp luật

về bảo hiểm xã hội

Trình tự của quá trình xây dựng thể chế về BHXH: Cũng tương tự nhưquá trình xây dựng thể chế về các lĩnh vực kinh tế - xã hội khác, quá trình xâydựng thể chế chính sách BHXH bao gồm các bước sau đây

Bước 4: Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, BHXH Việt Nam,chính quyền các cấp ở địa phương ban hành các Thông tư, Quyết định, Chỉ thị là những văn bản dùng để thi hành luật, pháp lệnh của Nhà nước, các vănbản của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ.

Ngoài ra, HĐND, UBND các cấp có thể ban hành các văn bản có hiệulực pháp lý trên phạm vi lãnh thổ, thuộc thẩm quyền quản lý của cấp đó,

1 Chủ trương, đường lối của Đảng

2 Luật pháp của Nhà nước

3 Quy định của Chính phủ

4 Tổ chức, hướng dẫn thực hiện của

bộ, nghành, địa phương

nhưng phải đảm bảo tuân thủ các quy định tại các văn bản quy phạm phápluật, hướng dẫn của cấp trên.

2 Tổ chức và hoàn thiện bộ máy thực hiện bảo hiểm xã hội

Hoạt động BHXH cũng như bất kỳ một hoạt động nào khác đều cần cóđội ngũ cán bộ ( bộ máy tổ chức ) trên cơ sở quyền hạn và nhiệm vụ của mìnhthực hiện hoạt động trong phạm vi được giao Bộ máy BHXH được tổ chức từTrung ương đến địa phương, mô hình cụ thể sẽ được đề cập trong phần IInhưng vấn đề đặt ra là: cùng với sự phát triển của xã hội thì bất kỳ bộ máy tổchức ở một lĩnh vực nào cũng phải luôn được kiện toàn đáp ứng với sự pháttriển đó Bộ máy thực hiện BHXH cũng không ngoại lệ, đây là một nội dungquan trọng trong quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH

3 Nhà nước tổ chức quản lý hoạt động bảo hiểm xã hội

a Xây dựng chiến lược, chế độ, chính sách bảo hiểm xã hội.

 Nguyên tắc bảo hiểm xã hội

Được quy định ở điều 5 Luật Bảo hiểm xã hội do Quốc hội Nước Cộnghoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XI, kỳ họp thứ 9 thông wa ngày 29tháng 6 năm 2006:

- Mức hưởng BHXH được tính trên cơ sở mức đóng, thời gian đóngBHXH và có chia sẻ giữa những người tham gia BHXH

- Mức hưởng BHXH bắt buộc, BHXH thất nghiệp được tính trên cơ sởtiền lương, tiền công của người lao động Mức đóng BHXH tự nguyệnđược tính trên cơ sở mức thu nhập do người lao động tự lựa chọnnhưng mức thu nhập này không thấp hơn mức lương tối thiểu chung

- Người lao động vừa có thời gian đóng BHXH bắt buộc vừa có thời gianđóng BHXH tự nguyện được hưởng chế độ hưu trí và chế độ tử tuấttrên cơ sở thời gian đã đóng BHXH

- Quỹ BHXH được quản lý thống nhất, dân chủ, công khai, minh bạch,được sử dụng đúng mục đích, được hạch toán độc lập theo các quỹthành phần của BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện và BHXH thấtnghiệp.

- Việc thực hiện BHXH phải đơn giản, dễ dàng, bảo đảm kịp thời và đầy

đủ quyền lợi của người tham gia BHXH

 Nội dung pháp luật về BHXH

Nội dung quan trọng của Luật BHXH là xác định phạm vi, các chế độ trợcấp BHXH và đối tượng áp dụng BHXH

Theo Công ước Quốc tế 102 ngày 26/8/1952 của Tổ chức lao động quốc

tế quy định chung các dạng trợ cấp BHXH, nhằm giúp các nước tuỳ theo điềukiện của mình áp dụng các dạng trợ cấp cho phù hợp Theo đó có chín dạngtrợ cấp dưới đây: 1 Chăm sóc y tế; 2 Trợ cấp ốm đau; 3 Trợ cấp thai sản; 4.Trợ cấp thất nghiệp; 5 Trợ cấp gia đình; 6 Trợ cấp tai nạn lao động; 7 Trợcấp tàn tật; 8 Trợ cấp tuổi già; 9 Trợ cấp tử tuất Hiện nay trên thế giới, cácnước phát triển và một số nước đang phát triển thực hiện đầy đủ chín dạng trợcấp BHXH Theo điều 3 Luật BHXH thì hiện nay nhà nước ta đang áp dụng

Đối với loại hình BHXH thất nghiệp bao gồm các chế độ sau:

Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, biện pháp có ý nghĩa quan trọng trong

tổ chức thực hiện luật, các văn bản quy phạm pháp luật và các chế độ, chínhsách của Đảng, Nhà nước là việc thông tin, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục ýthức, kỷ cương tới người dân Về nội dung này, văn kiện Đại hội Đảng khóaVIII khẳng định: “ Triển khai mạnh mẽ công tác tuyên truyền và giáo dụcpháp luật; huy động lực lượng của các đoàn thể chính trị, xã hội, nghề nghiệp,các phương tiện thông tin đại chúng tham gia vào các đợt vận động thiết lậptrật tự kỷ cương và các hoạt động thường xuyên xây dựng nếp sống và làmviệc theo pháp luật trong các cơ quan nhà nước và trong xã hội” Tinh thầnnày tiếp tục được phát huy ở các kỳ Đại hội IX, X của Đảng Để làm cơ sởcho công tác tuyên truyền và giáo dục pháp luật, cần tăng cường công tác giảithích Luật BHXH và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan

Thực tế cho thấy, từ khi Luật BHXH đi vào đời sống người lao độngNhà nước đã ban hành nhằm sửa đổi, bổ xung, hoàn chỉnh các quy định vềđóng, hưởng và giải quyết các chế độ BHXH đối với người lao động tham giaquan hệ BHXH Hiện nay hàng loạt các văn bản pháp luật về lĩnh vực BHXHcũng đang được nghiên cứu soạn thảo, ban hành bổ xung nhằm điều chỉnhkịp thời các hoạt động BHXH phát sinh từ nền kinh tế thị trường Việc tạođiều kiện thông qua kênh thông tin, tuyên truyền, phổ biến, giải thích để các

cơ quan nhà nước, các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội và mọi công dân hiểubiết đầy đủ thông tin về hoạt động BHXH để có hành vi sử sự cho đúng phápluật, là cơ sở để nhà nước quản lý có hiệu quả hoạt động BHXH.

 Tổ chức thực hiện công tác thống kê, thông tin và quản lý thực hiện chính chế độ, chính sách về BHXH.

Nội dung chủ yếu của quản lý nhà nước đối với BHXH là các mối quan

hệ BHXH Trong đó có các nội dung cơ bản sau:

Nhà nước tổ chức quản lý đối tượng tham gia BHXH nhăm đảm bảoquyền lợi chính đáng của người lao động theo quy định của pháp luật - đượcđảm bảo cuộc sống khi gặp rủi ro trong lao động hoặc do tuổi già, tử tuất.Quản lý và phát triển quỹ BHXH

Quỹ BHXH là một quỹ tiền tệ tập trung được hình thành từ việc đóngvào quỹ của các chủ thể tham gia BHXH (do người lao động và người sửdụng lao động đóng theo quy định của luật BHXH, tiền sinh lời từ hoạt độngđầu tư quỹ, hỗ trợ của nhà nước và các nguồn thu nhập hợp pháp khác) được

sử dụng để trả lương hưu và các khoản trợ cấp BHXH cho người lao độngtheo quy định của pháp luật Việc tăng cường quản lý và phát triển quỹ nhằmlàm cho quỹ ngày một lớn mạnh sẵn sàng chi trả các chế độ trợ cấp cho ngườilao động và sớm tiến tới tự bảo đảm cân đối thu – chi quỹ BHXH

 Tổ chức thực hiện chế độ, chính sách bảo hiểm xã hội đối với người laođộng là các hoạt động chi trả các chế độ cho người lao động tham giaBHXH khi họ gặp các sự cố trong lao động hoặc do tuổi già, tử tuất.Đây là hoạt động đưa lại quyền lợi cho người lao động Vì vậy, để bảo

vệ lợi ích hợp pháp cho mọi người lao động tham gia BHXH thì côngtác thực hiện chi trả các chế độ, chính sách đối với người lao động cầnđược sâu sát nhằm bảo đảm chi trả đúng đối tượng, không bỏ sót

 Tổ chức bộ máy thực hiện BHXH; đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lựclàm công tác BHXH Muốn thực hiện chức năng của mình một cáchchuyên nghiệp hoá đồng thời đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội thìBHXH cần có đội ngũ cán bộ công nhân viên ngày một giỏi nghề, đượctrang bị đầy đủ thiết bị hiện đại để thực hiện chức năng của mình.

4 Nhà nước thực hiện thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHXH; Giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về BHXH

Việc quản lý thanh tra, kiểm tra; giải quyết khiếu nại tố cáo chủ yếu tậptrung vào các nội dung sau:

- Việc thu nộp BHXH và việc cấp, quản lý, sử dụng sổ BHXH;

- Quản lý các đối tượng hưởng các chế độ trợ cấp BHXH;

- Quản lý tài chính BHXH và chi trả các chế độ BHXH;

- Tiếp nhận và sử lý các khiếu nại, tố cáo liên quan đến việc thực hiệnchính sách BHXH trái pháp luật

Công tác thanh tra, kiểm tra được tập trung vào các đối tượng:

- Đơn vị sử dụng lao động: Tiến hành kiểm tra, thanh tra danh sách laođộng tiền lương, việc trích nộp BHXH, hồ sơ, tài liệu đến việc hưởngcác chế độ BHXH và thực hiện các chế độ trợ cấp BHXH đối với ngườilao động

- Đại lý chi trả các chế độ trợ cấp BHXH tại cơ sở xã, phường, thị trấn:Tiến hành thanh tra kiểm tra việc chi trả các chế độ trợ cấp dài hạn vàviệc cắt giảm các đối tượng hết thời hạn hưởng chế độ tử tuất và quađời

- Cơ quan thực thi chính sách BHXH – BHXH Việt Nam: Tiến hànhthanh tra, kiểm tra việc thu nộp BHXH, cấp, quản lý sử dụng sổBHXH; quản lý đối tượng tham gia và thụ hưởng các chế độ trợ cấp

BHXH; quản lý tài chính BHXH và chi trả các chế độ BHXH; quản lýchi hoạt động bộ máy.

5 Công cụ quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội

Nhà nước thực hiện chức năng quản lý, điều hành xã hội đã sử dụng hệthống rất nhiều công cụ khác nhau Cũng như trong bất kỳ lĩnh vực nào tronghoạt động quản lý đối với BHXH công cụ chủ yếu quan trọng nhất mà nhànước sử dụng là các văn bản pháp luật Điều 12 Hiến pháp năm 1992 đã nêu

rõ: “ Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp

chế xã hội chủ nghĩa” Thể hiện rõ nhất trong công cụ này là Luật BHXH đã

được ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ, các hoạt động BHXH Ngoài racòn hệ thống các văn bản dưới luật hoặc hướng dẫn thi hành như: Nghị định,Thông tư, Công văn liên quan đến lĩnh vực BHXH giữa cơ quan có thẩmquyền quản lý nhà nước về BHXH với các cơ quan sự nghiệp BHXH hay các

bộ, ngành liên quan đến lĩnh vực BHXH

Công cụ thứ hai nhà nước sử dụng phải nói đến là hồ sơ và biểu mẫu:Với chức năng của mình, nhà nước ban hành hệ thống các loại hồ sơ liên quanđến đối tượng, đến tài chính BHXH, Một trong những hồ sơ quan trọng làmẫu sổ BHXH để thực hiện chức năng quản lý đối tượng tham gia đóng vàhưởng các chế độ BHXH; Ngoài ra nhà nước còn ban hành các mẫu thông kê,báo cáo như mẫu báo cáo đối tượng tham gia, báo cáo tài chính BHXH, Một trong những công cụ nhà nước sử dụng để quản lý hoạt động BHXH

là chế độ báo cáo: báo cáo tháng, báo cáo quý, báo cáo năm, báo cáo thanhtra, Chế độ báo cáo được quy định đối với các doanh nghiệp, cơ quan quản

lý BHXH cấp dưới nhằm giúp cho nhà nước nắm được tình hình về hoạt độngBHXH hiện thời

IV KINH NGHIỆM VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI

Chính sách BHXH có lịch sử phát triển hơn 100 năm nay Bắt đầu hìnhthành ở Đức dưới thời Thủ tướng Bismarck (1883-1889) Đạo luật về chế độbảo hiểm ốm đau đối với người lao động được ban hành năm 1883 Trong quátrình phát triển của mình BHXH đã dần thâm nhập vào đời sống người laođộng ở hầu hết các nước trên thế giới như: ở Mỹ la tinh, Hoa kỳ, Canađa(thập kỷ 1920,2930); châu Phi, châu Á và các nước vùng biển caribe (sauchiến tranh thế giới lần thứ 2)

Qua nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của BHXH trên thếgiới cho thấy: mỗi chế độ chính trị khác nhau tương ứng với một hệ thốngBHXH và mỗi mô hình kinh tế khác nhau cũng hình thành một hệ thốngBHXH Mỗi hệ thống BHXH lại có một mô hình quản lý nhà nước khácnhau

Cộng hoà liên bang Đức: là một quốc gia có hệ thống BHXH ra đời sớmnhất và tiên tiến nhất trên thế giới Năm 1883 Chính phủ Đức mới ban hànhđạo luật về chế độ bảo hiểm ốm đau Năm 1884 Chính phủ Đức phát triểnthêm dạng trợ cấp rủi ro nghề nghiệp mà bây giờ gọi là tai nạn lao đông, bệnhnghề nghiệp Năm 1889 phát triển thêm dạng trợ cấp tuổi già và trợ cấp tàntật Pháp luật BHXH Đức quy định bắt buộc tham gia đối với người lao động;

ba bên đều có trách nhiệm quản lý quỹ BHXH là người lao động, người sửdụng lao động và nhà nước Quản lý nhà nước và công tác quản lý quỹ đượctách bạch, công khai Hệ thống BHXH được thực hiện ở tất cả các bang vàhoạt động rất hiệu quả Nhà nước chỉ thực hiện chức năng quản lý chung, cònquản lý quỹ, tổ chức chi trả chủ yế theo hình thức tự quản và độc lập Chứcnăng quản lý nhà nước được giao cho Bộ Lao động và Phúc lợi xã hội thựchiện với các công việc quản lý chung về mặt ban hành chính sách, chế độ

BHXH; kiểm tra, thanh tra kết quả thực hiện của các tổ chức thực hiện củanhà nước cũng như các tổ chức tư nhân Các tổ chức thực hiện quản lý, chi trảbao gồm: tổ chức y tế, tổ chức quản lý quỹ hưu trí của người lao động vàngười sử dụng lao động ( gọi tắt là quỹ hưu trí )

PHẦN 2 ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI

HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở VIỆT NAM

I LỊCH SỬ HÌNH THÀNH CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM.

Cơ sở pháp lý đầu tiên cho sự ra đời của BHXH Việt Nam là bản Hiếnpháp năm 1946 Điều 14 Hiến pháp 1946 khẳng định: “ Những người côngnhân già cả hoặc tàn tật không làm việc được thì được giúp đỡ” Chính phủ đãban hành các sắc lệnh quy định về các chế độ trợ cấp BHXH như:

- Sắc lệnh số 20/SL ngày 16 tháng 2 năm 1947 do Chủ tịch Hồ Chí Minh

ký quy định về chế độ hưu bổng thương tật và tiền tuất cho thân nhân

tử sĩ đối với những quân nhân cấp bấc binh, sĩ, uý, tá và tướng thuộccác nghành Quân đội Quốc gia Việt Nam

- Sắc lệnh số29 /SL ngày 12 tháng 3 năm 1947 quy định về các quan hệlàm công

- Sắc lệnh số 70/SL ngày 20 tháng 5 năm 1950 về quy chế công chứcViệt Nam

- Sắc lệnh số 77/SL ngày 22 tháng 5 năm 1950 ban hành quy chế côngdân

Những quy định về BHXH đầu tiên này đã đặt nền móng cho việc xâydựng và thực hiện pháp luật BHXH sau này

Sự phát triển của BHXH Việt Nam trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước là

sự cụ thể hóa đướng lối, chính sách của Đảng trên phạm vi cả nước theo cơchế kế hoạch hoá tập trung BHXH trong thời kỳ này đã đảm bảo được điềukiện sống thiết yếu về vật chất và tinh thần cho hàng triệu công nhân, viênchức nhà nước, quân nhân và gia đình họ trong trường hợp gặp rủi ro khônglàm việc được, không có thu nhập hoặc khi già yếu, mất sức lao động hoặc

qua đời Chính sách BHXH đã động viên được đội ngũ công nhân, viên chứcnhà nước gắn bó với với cách mạng, hăng say chiến đấu, lao động sản xuất,xây dựng đất nước.

Cuộc cách mạng trong quá trình phát triển của BHXH thực sự bắt đầu từkhi Bộ Luật Lao động do Quốc hội khoá IX thông qua 23/6/1994 có hiệu lựcngày 01/01/1995 trong đó có chương IX quy định về BHXH Tiếp đó điều lệBHXH được ban hành kèm theo Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 củaChính phủ về những nội pháp luật BHXH trong nền kinh tế đổi mới

Để đáp ứng nhu cầu phát triển của nền kinh tế và các quan hệ lao độngphức tạp trong cơ chế kinh tế hội nhập ngày 29/6/2006 Luật BHXH đã đượcQuốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XI, kỳ họp thứ 9thông qua, có hiệu lực từ ngày 01/01/2007 đối với BHXH bắt buộc,01/01/2008 đối với BHXH tự nguyện và 01/01/2009 đối với BHXH thấtnghiệp là cơ sở pháp lý cao nhất làm chỗ dựa tinh thần và vật chất cho ngườilao động

Hiện nay, Cơ quan quản lý cao nhất về BHXH là Chính phủ, cơ quan

sự nghiệp cao nhất là Bảo hiểm xã hội Việt Nam BHXH Việt Nam có chứcnăng thực hiện chính sách, chế độ BHXH, BHYT và quản lý Quỹ BHXH theoquy định của pháp luật BHXH Việt Nam được tổ chức và quản lí theo hệthống dọc, tập trung thống nhất từ Trung ương đến địa phương gồm có:

- Ở Trung ương là BHXH Việt Nam

- Ở Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương là BHXH tỉnh, thành phốtrực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là BHXH tỉnh) Trực thuộc BHXHViệt Nam

- Ở huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh là BHXH quận, huyện, thị

xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi chung là BHXH huyện) trực thuộcBHXH tỉnh

Sơ đồ 2: Bộ máy tổ chức BHXH Việt Nam

Ban Kiểm tra

Ban

Kế hoạch Tài chính

Ban

Tổ chức cán bộ

Ban BHXH

tự nguyện

Văn

phòng

Ban Chế độ Chính sách

Ban Chi BHXH

Ban Thu BHXH

Phòng Quan hệ quốc tế

Ban Quản lý

ĐT và XD

Báo Bảo hiểm

xã hội

Tạp chí Bảo hiểm

xã hội

Trung tâm Nghiên cứu KH

Trung tâm Đào tạo

Trung tâm lưu trữ

Bảo hiểm xã hội Thành phố

Bảo hiểm xã hội Quận, Huyện, Thị xã

II XÁC ĐỊNH CÁC CHỦ THỂ VÀ KHÁCH THỂ TRONG QUẢN LÝ BẢO HIỂM XÃ HỘI VIỆT NAM

1 Chủ thể quản lý nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm xã hội

Nghiên cứu về quản lý nhà nước đối với bất kỳ lĩnh vực kinh tế - xã hộinào cần thiết phải chỉ ra chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, để từ đó thấyđược đặc điểm của quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh tế - xã hội đó

 Xét về mặt xã hội

Chủ thể quản lý nhà nước đối với mọi hoạt động kinh tế - xã hội là nhândân lao động - lực lượng nắm toàn bộ quyền lực nhà nước Điều này được quy

định tại điều 2 hiến pháp năm 1992: : “Nhà nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa

Việt Nam là nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ chí thức”.

Tuy nhiên việc nắm quyền lực của nhân dân phải thông qua hình thức đạidiện, và như vậy sẽ có sự hiện diện của một loại chủ thể thực tế là chủ thểpháp lý Bản thân cơ quan nhà nước không tự có quyền được mà được nhândân uỷ nhiệm theo thẩm quyền cụ thể do pháp luật quy định

 Xét dưới góc độ pháp lý

Chủ thể quản lý nhà nước là nhà nước với hệ thống các cơ quan hànhchính được tổ chức chặt chẽ và quy định thẩm quyền theo đúng chức năngcủa từng loại cơ quan đó Cơ quan quản lý nhà nước có hai loại cơ quan: cơquan thẩm quyền chung và cơ quan thẩm quyền riêng

Luật Tổ chức Chính phủ năm 2002; Luật Tổ chức UBNH, HĐND năm

2003 (sửa đổi) và một số văn bản quy phạm pháp luật khác là cơ sở pháp lý

để xác định hệ thống chủ thể quản lý trong lĩnh vực BHXH Cơ quan có thẩmquyền chung về quản lý hoạt động BHXH là Chính phủ và UBND các cấp

Theo những quy định về thẩm quyền của Chính phủ tại chương VIIIHiến pháp năm 1992 và chương II Luật Tổ chức Chính phủ năm 2002 thìthẩm quyền của Chính phủ trong lĩnh vực BHXH là:

- Quyền kiến nghị lập pháp, dự thảo các văn bản luật BHXH trình quốchội, dự thảo trình Quốc hội các chính sách lớn về BHXH;

- Quyền lập quy, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để hướngdẫn thi hành các quy định pháp luật về BHXH, quyết định các chủtrương, biện pháp về tổ chức và quản lý BHXH;

- Quyền quản lý và điều hành các hoạt động BHXH;

- Quyền tổ chức, xây dựng bộ máy quản lý BHXH trong cả nước;

- Quyền hoạch định chính sách, quy hoạch, đào tạo, quản lý nguồn nhânlực cho BHXH;

- Quyền kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm trong quá trình tổ chức vàquản lý BHXH

Như vậy, Chính phủ là chủ thể quản lý nhà nước trong lĩnh vực BHXH

và tổ chức hoạt động BHXH

UBND các cấp là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu tráchnhiệm quản lý toàn diện các lĩnh vực hoạt động ở địa phương trong đó có tổchức và chỉ đạo công tác BHXH ở địa phương theo quy định của pháp luật

Ta có thể xem UBND các cấp là loại chủ thể quản lý nhà nước đối với hoạtđộng BHXH dưới góc độ chủ thể hình thức

Trong cơ cấu tổ chức hành chính nhà nước, bộ, cơ quan ngang bộ, cơquan thuộc Chính phủ thực hiện chức năng quản lý nhà nước trong phạm vithẩm quyền và trách nhiệm được Chính phủ giao Các bộ có chức năng quản

lý nhà nước đối với hoạt động BHXH theo trách nhiệm quản lý nhà nước đốivới nghành hoặc lĩnh vực được Chính phủ giao, cụ thể là:

- Bộ Tài chính thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với lĩnh vựcquỹ BHXH và mọi hoạt động tài chính BHXH.

- Bộ Lao động - Thương binh và xã hội thực hiện chức năng quản lý nhànước đối với lĩnh vực, chế độ chính sách BHXH

- Bộ y tế thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với lĩnh vực chămsóc y tế

Căn cứ nghị định số 30/2003/NĐ-CP ngày 01/04/2003 của Chính phủquy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của cơ quan trựcthuộc chính phủ và Nghị định số 100/2002/NĐ-CP ngày 06/12/2002 củaChính phủ quy định quy định chức năng, nhiệm vụ quyền hạn, và cơ cấu tổchức của BHXH Việt Nam thì BHXH Việt Nam là cơ quan thuộc Chính phủ

có chức năng thực hiện chính sách, chế độ BHXH, BHYT và quản lý quỹBHXH theo quy định của pháp luật Có thể coi chủ thể BHXH Việt Nam làchủ thể đặc biệt trong lĩnh vực tổ chức và quản lý hoạt động BHXH

Theo điều 8 Luật BHXH quy định rõ cơ quan quản lý nhà nước về BHXH baogồm: