Nghiên cứu hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu giáo dục bậc tiểu học (2).DOC

Nghiên cứu hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu giáo dục bậc tiểu học

Lời nói đầu

Giáo dục đóng vai trò quan trọng hàng đầu trong nền kinh tế quốcdân Sự phát triển kinh tế xã hội mỗi nớc phụ thuộc vào sự phát triển của nềngiáo dục và đào tạo Nhận thực đợc tầm quan trọng đó qua các thời kì Đảng

và nhà nớc đã có những chính sách khuyến khích sự phát triển của giáo dục

và đào tạo nh phổ cập giáo dục toàn dân, khuyến khích mọi công dân đến ờng, đầu t hàng năm cho giáo dục ngày một tăng

tr-Tuy nhiên giáo dục tiểu học với những đặc điểm riêng đòi hỏi phải cónhững tác động khéo léo, đúng phơng hớng mới mong đem lại kết quả cao.Hiện nay chúng ta đã gần đạt đợc chuẩn phổ cập giáo dục tiểu học nhng chấtlợng vẫn cha thực sự đợc đảm bảo Nguy cơ tụt hậu về giáo dục ngày mộtcao

Trớc những thách thức to lớn đó đối với giáo dục đào tạo nói chung vàgiáo dục tiểu học nói riêng Những thông tin thống kê là hết sức cần thiếttrong quản lí giáo dục-đào tạo để đa ra những quyết sách hợp lí điều chỉnh,quản lí giáo dục

Là một quốc gia còn bị ảnh hởng của tàn d phong kiến và đang trongquá trình đổi mới Việt Nam thực sự quan tâm đến việc phổ cập giáo dụctoàn dân Sự quan tâm đó đợc thể hiện ở chỗ nhà nớc đã có nhiều chủ trơngbiện pháp đảm bảo quyền bình đẳng đợc học tập của mọi ngời dân trên khắp

đất nớc, tạo điều kiện đợc học tập cho những ngời ở vùng sâu vùng xa haynhững ngời có điều kiện sống khó khăn

Trong thực tế nhiều năm qua Bộ Giáo dục & Đào tạo đã thực hiệncông tác thống kê toàn ngành về giáo dục tiểu học và đã đạt đợc những thànhcông trong việc đề ra các chiến lợc và mô tả đợc bức tranh toàn cảnh giáodục bậc tiểu học Tuy nhiên do xu thể phát triển của thời đại, hệ thống chỉthiêu thống kê giáo dục bậc tiểu học hiện nay không còn phù hợp với thực đế

đang có nhiều thay đổi

Vì vậy em chọn đề tài:

Nghiên cứu hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu giáo dục bậc tiểu học

“Nghiên cứu hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu giáo dục bậc tiểu học” ”

Làm nội dung nghiên cứu của luận văn

Không kể phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo Nội dung luận văngồm 3 chơng

 Chơng I: Những vấn đề lí luận chung về xây dựng hệ thống chỉ tiêuthống kê giáo dục bậc tiểu học

 Chơng II: Hoàn thiện Hệ thống chỉ tiêu thống kê giáo dục bậc tiểuhọc

 Chơng III: Một số kiến nghị để thực hiện hệ thống chỉ tiêu thống kêgiáo dục bậc tiểu học đã hoàn thiện

Ch ơng I

Những vấn đề lí luận chung về xây dựng hệ

thống chỉ tiêu thống kê giáo dục

bậc tiểu học

I Sự cần thiết của việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê giáo dục bậc tiểu học

1 Đặc điểm của giáo dục đào tạo bậc tiểu học.

1.1 Tổng quan về quản lí hành chính và tổ chức hệ thống giáo dục Việt Nam hiện nay

a) Quản lí hành chính giáo dục Việt Nam

Giáo dục Việt Nam đợc quản lí theo các cấp từ trung ơng đến địa phơng,thống nhât với nhau theo ngành dọc Quản lí hành chính đợc mô tả nh sau

Bộ giáo dục và đào tạo: là cơ quan trung ơng giám sát các hoạt động

giáo dục ở Việt Nam Bộ quản lí nhà nớc chịu trách nhiệm chung về việc lậpchính sách, lập kế hoạch và xây dựng chơng trình của ngành giáo dục Cácchức năng chính của Bộ gồm lập chính sách, thực thi và đánh giá kế hoạchgiáo dục quốc gia, cũng nh đề xớng biện pháp pháp luật liên quan đến giáodục và đào tạo Bộ cũng chịu trách nhiệm hớng dẫn chỉ đạo chính sách chocác cấp địa phơng Trực thuộc bộ có các Vụ quản lí và điều hành các mảnggiáo dục khác nhau đó là

- Vụ giáo dục mầm non

- Vụ giáo dục tiểu học

- Vụ giáo dục trung học

- Vụ giáo dục chuyên nghiệp

- Vụ Đại học và Sau Đại học

- Vụ giáo dục Thờng xuyên

Ngoài ra, các vụ sau thuộc Bộ Giáo dục - Đào tạo thực hiện các chứcnăng cụ thể

trách nhiệm của cơ quan hữu trách địa phơng về giáo dục Các cơ quan này ởcác cấp quản lí hành chính nh sau.

Sở Giáo dục-Đào tạo: Đó là cơ quan có trách nhiệm cấp tỉnh về giáo

dục với những vai trò chính bao gồm phối hợp và hỗ trợ việc thực hiện cácdịch vụ ở cấp huyện Hơn nữa, các cấp trung học phổ thông, trung họcchuyên nghiệp (Kỹ thuật và dạy nghề), cao đẳng và đại học nhìn chungthuộc trách nhiệm trực tiếp của cơ quan hữu trách về giáo dục tơng ứng Các

sở giáo dục do giám đốc sở đứng đầu Về mặt hành chính, tỉnh chia thànhcác huyện

Phòng Giáo dục - Đào tạo: Các phòng giáo dục cấp huyện giám sát

và kiểm soát các trờng phổ thông mẫu giáo, tiểu học và trung học cơ sở.Trong các lớp tiểu học, việc đánh giá học lực để xét học sinh lên lớp đợc tiếnhành ngay tại các trờng đó Tuy nhiên, đến cuối lớp năm thì học sinh phảitham gia kì thi chuyển cấp để lên trung học cơ sở do Sở Giáo dục tổ chức.Tuy nhiên, chính phủ đang có kế hoạch sẽ không tổ chức các kì thi chuyểncấp cuối lớp 5 nữa Các cuộc thi ở các lớp trung học cơ sở do từng trờngriêng biệt tổ chức, nhng vào cuối lớp 9 sẽ có một kì thi quốc gia do Sở giáodục tổ chức Cuối năm lớp 12 cũng có một kì thi nh vậy để đảm bảo chất l-ợng giáo dục đồng thời là cơ sở để học sinh đăng kí vào các trờng học nghề,trung học chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học

Ngoài ra, còn một số cơ quan độc lập có chức năng chuyên ngànhcũng tham gia một phần vào sự phát triển giáo dục Việt Nam nh NEIS-Việnkhoa học Giáo dục quốc gia, một số loại trờng trực thuộc Bộ Lao động-Th-

ơng binh và Xã hội

b) Hệ thống tổ chức giáo dục quốc dân Việt Nam

Hệ thống giáo dục quốc dân ở Việt Nam đợc chia thành các cấp khác nhau.Trong đó đợc phân chia chính là thành hai mảng giáo dục và đào tạo Cụ thể

đợc minh hoạ thể hiện nh sau

Thạc sĩ/Master (2 năm/2 yeas)

Đại học University Education (4-6 năm/4-6 yeas)

Cao đẳng College education (3 năm/ 3 yeas)

Trung học phổ thông Upper secondary (3 năm / 3 yeas)

Trung học chuyên nghiệp Froessional Secondary (3-4 năm / 3-4 yeas)

Dạy nghề/ Vocational training Dài hạn/ long term (1-3 năm / 1-3yeas)

Non- formal

Education

Hệ thống giáo dục quốc dân/ the national e ducation sysem

Việt Nam có ba cấp giáo dục chính (tiểu học, trung học và cao đẳng, đạihọc) trong hệ thống giáo dục chính thức Cấu trúc của hệ thống giáo dục cóthể đợc minh hoạ nh sau: Lớp mẫu giáo 3-5 tuổi, 5 năm tiểu học, 7 nămtrung học (4 năm trung học cơ sở và 3 năm trung học phổ thông), và 3 -5năm cho đại học hoặc cao đẳng, từ dới 1 năm đến 3 năm theo các chơngtrình dạy nghề và kĩ thuật Trên đó là thạc sĩ, tiến sĩ từ 2-4 năm.

Cũng có những chơng trình dạy nghề và kĩ thuật có thời gian học khác nhau

để học viên có thể tham gia sau khi học xong trung học trung học cơ sở vàtrung học phổ thông Ngoài ra, các chơng trình giáo dục phi chính quy nhchơng trình xoá mù chữ, sau xoá mù chữ, tiểu học và trung học cơ sở phichính quy cũng đợc tổ chức trên toàn quốc Trong đó chỉ có bậc tiểu học,trung học phổ thông trung học chuyên nghiệp, dạy nghề, cao đẳng, đại học

có những hệ thống giáo dục không chính quy Đó là các lớp bổ túc văn hoá,lớp xoá mù, hệ tại chức, văn bằng 2

Bậc tiểu học và bậc trung học đợc quy định là nhóm giáo dục Trung họcchuyên nghiệp, dạy nghề, đại học, cao đẳng, thạc sĩ, tiến sĩ nằm trong nhóm

đào tạo

1.2 Đặc điểm của giáo dục bậc tiểu học

Giáo dục tiểu học là bậc học bắt buộc đối với mọi trẻ em từ 6 đến 14tuổi: đợc thực hiện trong 5 năm học, từ lớp 1 đến lớp 5 Tuổi của học sinhvào năm học lớp 1 là 6 tuổi ( ý 1 điều 22 Luật giáo dục)

Nghị quyết Trung ơng 2 khoá VIII đã chỉ rõ mục tiêu phát triển giáodục bậc tiểu học từ nay đến năm 2002 là: “Nghiên cứu hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu giáo dục bậc tiểu học” Nâng cao chất lợng toàn diện bậctiểu học” Nên cần hiểu rõ đặc điểm của bậc tiểu học là bậc học nền tảng Đó

là bậc học đầu tiên của hệ thống giáo dục thuộc nền văn minh nhà tr ờng củamỗi quốc gia Bậc tiểu học dành cho 100% trẻ em từ 6-11, 12 tuổi

Bậc tiểu học có bản sắc riêng và có tính độc lập tơng đối: Đậm đặctính s phạm, không nhất thiết phụ thuộc vào sự giáo dục nghiêm ngặt trớc đó

và các bậc học sau Bậc tiểu học tạo những cơ sở ban đầu rất cơ bản và bềnvững cho trẻ em tiếp tục học lên bậc trên

Bậc tiểu học có tính chất: Phổ cập và phát triển, dân tộc và hiện đại,nhân văn và dân chủ

a) Giáo viên, cán bộ công chức: Giáo viên dạy trong các trờng tiểu học

đợc quy định phải có trình độ tốt nghiệp trung học s phạm Nhung thực tế để

có đủ giáo viên giảng dạy thì những ngời không đủ khả năng học trung học

s phạm đợc phép thi vào những chơng trình đào tạo khác nh 12+2 Đặc biệt

đối với vùng sâu vùng xa giáo viên có thể chỉ cần học qua chơng trình 9+7 là

có thể giảng day Điều này dẫn đến sự mất cân đối giữa các vùng, miền trongnớc Những vùng sâu, vùng xa, vùng miền núi thì trình độ chuẩn giáo viênthấp hơn nhiều so với vùng thành thị

Tuy nhiên do đặc thù của lứa tuổi học tiểu học nên giáo viên cán bộcông chức của bậc học tiểu học cũng có nét rất riêng biệt Đó là giáo viêntiểu học trình độ chuyên môn không cần phải cao nhng đòi hỏi kiến thức sphạm lại rất cao Giáo viên ngoài nhiệm vụ giảng day, truyền đạt kiến thứctổng hoà về thế giới xung quanh cho trẻ thơ còn phải một nhà tâm lí Giáoviên phải có lòng kiên nhẫn, nắm bắt đợc tâm lí trẻ thơ từ đó kết hợp với gia

đình uốn nắn xây dựng nhân cách cho trẻ Giáo viên phải có trình độ truyền

đạt kiến thức một cách khoa học, phù hợp với sự nhận thức của trẻ em hìnhthành nhân thức mới đúng đắn đảm bảo trẻ em phát triển cân đối cảc về thểchất và tinh thần

Hiện nay lơng giáo viên tiểu học chiếm gần 50% tổng quỹ lơng ngànhGiáo dục-Đào tạo, có lẽ nguyên nhân chủ yếu là số lợng giáo viên tiểu học

đông nhất so với các bậc học khác Mặc dù số học sinh giảm mạnh trong khi

số giáo viên cha thể giảm tơng ứng Bình quân lơng giáo viên tiểu học năm

2003 là 1149307.2 ngàn đồng/ ngời/ năm Nhìn chung lơng giáo viên tiểuhọc hiện nay đã tăng khá hơn nhiều so với năm 1998

b) Học sinh: Học sinh tiểu học có độ tuổi từ 6-10 (có thể số ít đến 14tuổi) Đây là lứa tuổi bớc đầu đang có nhân thức đầu tiên về xã hội, hiểu biết

đơn giản về tự nhiên xã hội và con ngời, bớc đầu hình thành kỹ năng cơ bản

về nghe nói đọc viết và tính toán; có thói quen rèn luyện thân thể, giữ dìn vệsinh; có hiểu biết ban đầu về hát, múa, âm nhạc, mỹ thuật Lứa tuổi học sinhtiểu học đợc hởng đầy đủ quyền trẻ em Trong đó là quyền đợc chăm sócnuôi dỡng để phát triển thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức Quyền đợcphát triển năng khiếu Mọi năng khiếu của trẻ đều đợc khuyến khích và tạo

điều kiện thuận lợi để phát triển Quyền vui chơi, giải trí lành mạnh, đợc hoạt

động văn hoá, nghệ thuật, thể dục, thể thao, du lịch phù hợp với lứa tuổi.Quyền đợc học tập Gia đình, Nhà nớc có trách nhiệm đảm bảo cho trẻ em

thực hiện quyền học tập; học hết chơng trình giáo dục phổ cập; tạo điều kiệncho trẻ theo học ở trình độ cao hơn.

c) Chơng trình của bậc tiểu học: Chơng trình của bậc tiểu học phải

đảm bảo truyền đạt đợc cho học sinh có lòng nhân ái, mang bản sắc con ngờiViệt Nam: yêu quê hơng, đất nớc, hoà bình và công bằng bác ái; kính trên,nhờng dới, đoàn kết và sẵn sàng hợp tác với mọi ngời; có ý thức về bổn phậncủa mình đối với ngời thân, đối với bạn bè, đối với cộng đồng và môi trờngsống; tông trọng và thực hiện đúng pháp luật và các quy định ở nhà trờng,khu dân c, nơi công cộng, sống hồn nhiên, mạnh dạn, tự tin trung thực Cókiến thức cơ bản về tự nhiên, xã hội, con ngời và thẩm mĩ; có kĩ năng cơ bản

về nghe đọc, nói, viết và tính toán Biết các học tập, biết tự phục vụ, biết sửdụng một số đồng dùng gia đình và công cụ lao động thông thờng Mục tiêucủa chơng trình giảng dạy không chỉ cung cấp tri thức khoa học cho học sinh

mà còn hình thành nhân cách của học sinh,

d) Cơ sở vật chất: Bậc tiểu học đòi hỏi phải có cơ sở vật chất ổn định,hiện đại đáp ứng nhu cầu phát triển của trẻ em về thể chất, tâm lí Đáp ứngnhu cầu giảng dạy của giáo viên Tuy vậy do đặc điểm nền giáo dục nớc ta

có xuất phát thấp về cơ sở vật chất cũng nh sự quan tâm cha đúng mức củamột số bộ phân dân c Nhà nớc ta từ trớc tới nay mới chỉ thực hiện tốt côngtác phổ cập giáo dục tiểu học toàn dân đi đôi với tăng dần chất lợng giảngdạy, Mới chỉ bớc đầu xây dựng cơ sở vật chất Những yêu cầu về chất lợngcơ sở vật chất cha thực sự đợc đảm bảo Nhiều nghiên cứu đã chứng minhrằng cơ sở vật chất ảnh hởng rất lớn đến chất lợng giảng dạy, ảnh hởng rấtlớn đến nhận thức của trẻ nhỏ Học sinh bậc tiểu học đang ở lứa tuổi bớc đầuphát triển về tâm hồn, thể chất nên cần có sự định hớng đúng đắn, môi trờngphù hợp với sự phát triển đó Vì thế sự quan tâm về phơng pháp giảng dạy, vềcơ sở vật chất là rất quan trọng Những dự án đổi mới chơng trình giảng dạy,xoá bỏ phòng học 3 ca, phòng học tạm thời tre lá, hoàn thiện cơ sở vật chất

kỹ thuật đang đợc thúc đẩy Trên phạm vi cả nớc, hiện nay bậc tiểu học còntồn tại 897 phòng học 3 ca, 35517 phòng học tạm thời tre lá Theo kế hoạch,trong 5 năm 2001-2005 dự kiến đầu t khoảng 45 ngàn tỷ đồng, chiếm gần5,3% tổng số vốn đầu t phát triển để có thể tạo bớc chuyển biến căn bản,toàn diện và nhanh chóng nâng cao chất lợng nguồn nhân lực và trình độ dântrí toàn xã hội Tổng số vốn đầu t này dành cho việc xoá phòng học tranh tre,

bổ sung phòng học cho bậc tiểu học chấm dứt tình trạng học 3 ca Theonghiên cứu thì chất lợng học sinh phụ thuộc rất nhiều vào thời gian học tại tr-ờng Học sinh học hết bậc tiểu học học cả ngày tại trờng có trình độ hơn sovới học nửa ngày 1 lớp học Tuy nhiên, hiện nay tỷ lệ học sinh tiểu học họccả ngày trên phạm vi toàn quốc mới đạt khoảng 26% Tỷ lệ này cao nhất làvùng Đồng bằng Sông Hồng (Hà Nội là 86%) và Đông nam bộ, thấp nhất là

ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Bắc và Tây Nguyên Tuy nhiên tỉnhthấp nhất lại thuộc về vùng Đông bắc (Cao Bằng 2,6%) Cần lu ý hiện nay sốhọc sinh tiểu học đang có xu hớng giảm nhanh nên việc xây dựng trờng/ lớpmới phải thận trọng, tránh gây lãng phí đầu t xây dựng cơ bản

Nhu cầu đầu t xây dựng phòng học 2 buổi/ ngày

Tổng số

Số lợng phòng học Tổng số

phòng học cần thêm

Nguồn: Tính toán từ số liệu của Bộ GD-ĐT

d) Tài chính: Bậc tiểu học có đặc điểm là phổ cập cho mọi ngời Họcsinh học tiểu học hoàn toàn đợc miễn học phí để đảm bảo công bằng cho mọingời Tuy nhiên thực tế, một số trờng tiểu học lại rất thành công trong việchợp tác chặt chẽ giữa nhà nớc, cộng đồng và phụ huynh để cùng hớng tớimục đích chung là cung cấp giáo dục cơ bản Kết hợp trong những cơ chếphân chia chi phí giữa nhà nớc và cộng đồng và đóng góp bằng hiện vật củacộng đồng là những yếu tố quan trọng trong mở rộng mạng lới trờng tiểuhọc Mặc dù không phải đóng học phí ở bậc tiểu học nhng trong thực tế phụhuynh học sinh lại đợc kì vọng là sẽ đóng góp các chi phí đầu vào cơ bảnkhác nh phí xây dựng, bảo dỡng và tài liệu học tập Các chi phí này tạo gánhnặng lớn cho những gia đình có thu nhập thấp và có thể là một yếu tố gâycản trở việc đi học tiểu học Thách thức đặt ra cho nhà nớc là phải nhận thức

rõ những nghĩa vụ cơ bản của mình trong việc cung cấp giáo dục bắt buộc

cho tất cả trẻ em ở mức phù hợp với điều kiện kinh tế Sẽ cần tiến hànhnhững bớc đi xa hơn nữa để dần dần chuyển sang cơ chế nhà nớc cấp toàn bộkinh phí giáo dục tiểu học, có nh vậy mới đảm bảo sự công bằng trong cungcấp giáo dục có chất lợng cho mọi ngời.

Hiện nay kinh phí chi cho giáo dục đợc hỗ trợ từ nhiều nguồn ViệtNam đã xây dựng mối quan hệ tốt với các nhà tài trợ, thể hiện qua số lợngngày càng nhiều các dự án hỗ trợ cho giáo dục tiểu học từ giữa những năm

1990 trở lại đây

2 Thực trạng giáo dục tiểu học ở Việt Nam hiện nay

Cùng với sự hình thành và ngày càng phát triển của hệ thống chỉ tiêuthống kê kinh tế xã hội nói chung, những năm qua ở Việt Nam đã thu thập vàtổng hợp đợc một số chỉ tiêu thống kê về giáo dục bậc tiểu học hoặc có liênquan đến giáo dục bậc tiểu học Những thông tin này rất cần thiết cho việcnghiên cứu đánh giá về giáo dục, làm căn cứ để Nhà nớc đa ra những quyết

định và các vấn đề có liên quan đến giáo dục, nhằm tạo ra khả năng pháttriển thích hợp cho giáo dục cũng nh nâng cao vai trò giáo dục trong quátrình phát triển kinh tế xã hội của nớc ta

Về mặt pháp chế Nhà nớc Việt Nam quy định mọi ngời có quyền vànghĩa vụ tham gia giáo dục bậc tiểu học (nh đã trình bày ở Chơng I) Songthực tế ở nhiều nơi, nhiều lúc và nhiều khía cạnh quyền đó cha thực sự đợcbảo đảm Nguyên nhân chủ yếu là do phong tục tập quán, nguồn gôc dân tộc

mà thực chất là t tởng lỗi thời vẫn còn tồn đọng trong các dân tộc cũng nhcác vùng sâu vùng xa trong cả nớc

Thực tế giáo dục bậc tiểu học rất quan trọng nó là khởi đầu, đặt nềnmóng cơ bản cho sự phát triển của con ngời Đòi hỏi phải có một chơng trìnhphù hợp với tâm sinh lí của trẻ em đồng thời cơ sở vật chất cũng rất quantrọng đối với sự phát triển của trẻ nhỏ Tuy nhiên giáo dục đào tạo bậc tiểuhọc hiện nay ở Việt Nam mới chỉ đạt yêu cầu về phổ cập cho mọi ngời cònnhững chỉ số về chất lợng mới đang ở giai đoạn đầu thực hiện

Thế kỷ 21 đợc dự đoán là thế kỷ của chất xám, là thể kỷ của nhu cầutinh thần, nhu cầu văn hoá Vì vậy sự nghiệp giáo dục và đào tạo đang trởnên hết sức quan trọng Trong tiến trình hội nhập của nớc ta với thế giới,trình độ giáo dục và đào tạo của một nớc là một trong những thớc đo u tiêntrong quan hệ quốc tế Hơn nữa, dân trí của một nớc là đông lực cơ bản của

sự phát triển của nớc đó Muốn nâng cao dân trí phải qua giáo dục và đàotạo Vì vậy sự nghiệp giáo dục và đào tạo phải đợc quan tâm đầu t thích đángcủa toàn xã hội nói chung và toàn ngành giáo dục và đào tạo nói riêng

Trong những năm 1990, những năm đợc gọi là thập kỷ giáo dục chomọi ngời Jomtien, tỉ lệ trẻ em đi học tiểu học tăng đáng kể khiến tỉ lệ nhậphọc tinh đạt ở mức cao gần 90% vào năm 2000-2001 Những tiến bộ về tỉ lệnhập học đúng tuổi đã đợc mở rộng đến tất cả các nhóm thu nhập, tất cả cácvùng, tất cả các nhóm dân tộc thiểu số và đến cả nam và nữ Điều này chothấy sự thành công của chiến dịch quốc gia đẩy mạnh phổ cập giáo dục tiểuhọc cho tất cả trẻ em ở tất cả các vùng miền trên cả nớc

Tỉ lệ nhập học đúng tuổi tăng lên cũng đi kèm với những tiến bộ đáng

kể đạt đợc đối với những chỉ số chính về hiệu quả Những chỉ số này baogồm tỷ lệ lu ban và bỏ học giảm và tiến đến đi học đụng độ tuổi tiểu học từ6-10 tuổi Tỷ lệ nhập học tiểu học của trẻ em gái có truyền thống là cao ởViệt Nam Khi chuyển sang thiên niên kỉ mới, tỉ lệ nhập học cho cả nam vànữ vẫn ở mức gần nh tơng đơng, ngoại trừ một số nhóm dân tộc có tỉ lệ nữ đihọc vẫn luôn ở mức thấp

Nguồn: Vụ Kế hoạch-Tài chính Bộ giáo dục và Đào tạo

Thách thức mà Việt Nam gặp phải trong thời gian thực hiện Kế hoạchgiáo dục cho mọi ngời 2003-2015 là củng cố những thành tựu hiện nay vànâng cao chuẩn phổ cập giáo dục tiểu học lên chuẩn quốc tế Ưu tiên sẽ làtăng tỷ lệ hoàn thành bậc học tơng ứng với tỷ lệ nhập học cao Việc tăng gấp

đôi tỷ lệ hoàn thành bậc học từ khoảng 49% năm 1990/1991 lên khoảng 70%năm 1999/2000 cho thấy xu hớng tích cực Tuy nhiên việc này cần phải xemxét trong bối cảnh mà ở đó có một số lợng đáng kể trẻ em không thể tiếp cận

đợc chu trình đầy đủ năm lớp tiểu học hoặc đạt đợc mức độ học tập cơ bảntối thiểu Trong năm 2000, ớc tính số trẻ em thất học trong đó có cả trẻ emtrong độ tuổi tiểu học nhng cha bao giờ đi học hoặc cha hoàn thành giáo dụctiểu học là khoảng 1,5 triệu (khoảng 15%) em trong nhóm tuổi 6-10 tuổi.Tiếp tục tăng tỷ lệ hoàn thành bậc học sẽ đòi hỏi phải có sự quan tâm đặcbiệt để đảm bảo nâng cao hiệu quả và đảm bảo rằng tất cả trẻ em đều hoànthành chu trình đầy đủ của giáo dục tiểu học.

Những thành tựu gần đây về số học sinh nhập học tiểu học đạt đợc ởmức lớn nhất đối với những trẻ em vùng xa và trẻ em từ các nhóm có thunhập thấp Điều này đạt đợc là nhờ có những chính sách mở rộng cơ hội tiếpcận cho các nhóm có khó khăn về giáo dục Với hệ thống điểm trờng, nơicác lớp tiểu học hoạt động ở thôn, bản nhng lại liên quan về mặt hành chínhvới một trờng chính thì hầu hết các thôn, bản ở vùng núi hoặc xa xôi hẻolánh hiện đều có các lớp tiểu học Tơng tự nh vậy, chính sách cấp phát sáchgiáo khoa miễn phí cho trẻ em dân tộc thiểu số, nơi mà chi phí cho sách giáokhoa vợt quá khả năng tài chính của phụ huynh, cũng đã tạo điều kiện choviệc tiếp cận

Tỷ lệ nhập học của bậc tiểu học theo vùng

Nguồn: Điều tra mức sống hộ gia đình Việt Nam: 1993, 1998

(*) Điều tra mức sống hộ gia đình Việt Nam 2002 -WB

Sự đói nghèo, nguồn gôc dân tộc, vị trí địa lí và năng lực học tập lànhững cản trở chính đối với tiếp cận giáo dục Các hoạt động có trọng tâmhiện đang đợc tiến hành nhằm xoá bỏ những bất công bằng về cơ hội họctập

Huy động hết 15% số trẻ em còn lại học đầy đủ chu trình giáo dục tiểuhọc là một u tiên chính sách quan trọng Nó đòi hỏi phải có những hoạt động

cụ thể nhằm giải quyết những nhu cầu học tập phức tạp hơn của trẻ em gặpkhó khăn trong học tập Thiết kế và thực hiện những hoạt động nh vậy khó

hơn rất nhiều so với những hoạt động đợc áp dụng cho đến nay và chỉ đủ đểgiải quyết nhu cầu giáo dục cho đa số trẻ em thuộc những nhóm dân c sốngtrong những điều kiện kinh tế xã hội bình thờng hơn Các chơng trình nângcao cơ hội giáo dục cho những trẻ em khó tiếp cận đợc là trọng tâm của ngàycàng nhiều chơng trình khác nhau của chính phủ và một số chơng trình chonhà tài trợ hỗ trợ Các chơng trình này nhấn mạnh sự cần thiết phải giảm họcphí cho ngời nghèo, giảm giá sách giáo khoa và tài liệu học tập cho nhữngcộng đồng có ít cơ hội tiếp cận với thông tin trên văn bản, chú trọng vào cácchơng trình phát triển ngôn ngữ tiếng Việt (ở lớp tiền học đờng và những lớp

đầu của tiểu học) nhằm tạo cơ hội tốt hơn cho những trẻ em nói tiếng dân tộckhi bắt đầu học tiểu học cho đến khi hoàn thành bậc học này Kinh nghiệmcho thấy rằng một phơng pháp tiếp cân linh hoạt cho phép kết hợp những hỗtrợ đặc biệt sẽ nâng cao kết quả học tập hơn là chỉ sử dụng đầu vào một cáchcứng nhắc Thách thức cuối cùng là ở chỗ làm sao đảm bảo có đợc nhữngnguồn lực bổ sung để tài trợ thêm kinh phí liên quan đến nâng cao chất lợng

và cung cấp giáo dục ở vùng xa và vùng khó khăn

Tuy nhiên việc phổ cập giáo dục tiểu học cho mọi ngời ở nớc ta gặprất nhiều khó khăn Mặc dù hiện nay đã phổ cập đến 95% học sinh trongtoàn quốc nhng để huy động hết 15% còn lại là rất khó khăn Để thực hiệnchỉ tiêu đạt mục tiêu 99% học sinh tiểu học đi học đúng tuổi vào năm 2010,ngành giáo dục Việt Nam cần hoà nhập học sinh dân tộc thiểu số và học sinhkhuyết tật vào hệ thống giáo dục chính thống( hai nhóm này chiếm khoảng20% trong tổng số học sinh tiểu học, trong đó 18% là học sinh dân tộc thiểu

số và 2,25% là học sinh khuyết tật)

Chất lợng học sinh cũng đợc quan tâm đúng mức và ngày càng đợcnâng cao.

Trong 10 năm qua, tỷ lệ học sinh lên lớp tốt nghiệp luôn giữ ở mức cao Tỷ lệ hoàn thành cấp học tăng mạnh.

(1994-1995)

1998 (1998-1999)

2000 (2000-2001)

2002 (2002-2003)

2003 (2003-2004)

Nguồn: Vụ Kế hoạch-Tài chính

Hiện nay tỷ lệ lu ban và bỏ học chỉ còn ở mức thấp Năm 2003-2004

tỷ lệ này chỉ còn là 1,24 và 3,13 Tuy nhiên, tỷ lệ hoc sinh lu ban bỏ học vẫncòn khá cao ở vùng miền núi, đặc biệt là Tây Nguyên và đồng bằng sôngCửu Long

2.2.Kinh phí cho giáo dục.

Tổng chi cho Giáo dục-Đào tạo bao gồm ngân sách nhà nớc và ngoàingân sách nhà nớc Ngân sách nhà nớc chính thức gồm hai bộ phận (Trung -

ơng và địa phơng), và cả những khoản chi ngoài ngân sách của vốn ODA vàcác xã

Việt Nam đang có tốc độ tăng GDP nhanh-giai đoạn 2000-2003 tăngbình quân trên 7%/ năm và tổng chi ngân sách nhà nớc tăng bình quân14,8%/ năm nên việc nâng cao hơn nữa tỷ lệ chi NS cho giáo dục trong tổngchi ngân sách trong GDP là có thể thực hiện đợc

Hiện nay giáo dục vẫn đợc u tiên cao ở cả cấp quốc gia và cấp tỉnh,thành phố Tỷ lệ chi ngân sách nhà nớc cho giáo dục đào tạo của cả nớc tănglên trong những năm gần đây Từ năm 200-2003, ngân sách nhà nớc chi chogiáo dục-đào tạo tăng bình quân 21,3% năm, trong khi đó tổng ngân sách

Nhà nớc chỉ tăng 14,8%/ năm Tuy nhiên hiện nay Việt Nam vẫn đang chịu

ba áp lực đòi hỏi phải tăng hơn nữa nguồn tài chính cho giáo dục

Thứ nhất, do đòi hỏi nâng cao chất lợng ở các cấp học là một u tiên

của Việt Nam

Thứ 2, do việc mở rộng các loại hình học tập mới (GDTX Giáo dục

cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, khó khăn) cũng nh có thêm một số ngànhhọc mới trong các cơ sở đào tạo cũng làm cho số học sinh nhập học tăng lên

Thứ 3, do tỉ lệ nhập học vẫn còn gia tăng nhất là ở bậc THCS và

THPT

Theo thống kê của Bộ tài chính, chi công cộng cho giáo dục là 73.3%

và cho đào tạo là 26.7%trong đó chi công cộng cho bậc học mầm non chiếm5.4%, giáo dục tiểu học là 35.2% và THCS là 19.4% Do số học sinh tiểu họcgiảm nên tỷ lệ chi ngân sách cho bậc học này cũng giảm từ 36.4% tổng chingân sách giáo dục năm 1998(mức cao nhất) xuống còn 31,7% năm 2002.Chi cho giáo giục tiểu học luôn chiếm tỷ trọng cao nhất trong tổng ngân sáchgiáo dục ở các địa phơng, cơ cấu chi ngân sách Giáo dục-Đào tạo cũng rấtkhác nhau Đối với các tỉnh có chỉ số nghèo cao nh Tây Bắc, Tây nguyên( Sôn La, Gia Lai ngân sách giáo dục tập trung phần lớn vào giáo dục tiểuhọc) Ngân sách Giáo dục-Đào tạo Việt Nam gồm 2 thành phần chính là chithờng xuyên và chi đầu t xây dựng cơ bản Chi thờng xuyên bao gồm chi l-

ơng và chi ngoài lơng nh chi hành chính, tài liệu học tập, dịch vụ bảo dỡng.Chi đầu t xây dựng cơ bản bao gồm chi phí xây dựng trờng mới và nâng cấptrờng hiện tại, kêt cả chi phí xây dựng nhà ở cho giáo viên ở vùng sâu Trongthập kỉ 90 đầu t xây dựng trờng là rất lớn Hiện tại chi phí này chiếm xấp xỉ27% tổng chi cho giáo dục

Chi thờng xuyên của bậc tiểu học khá cao Năm 2002, chi thờngxuyên bậc tiểu học chiếm 81,63% Điều này có nghĩa ở bậc học này chi cho

đầu t xây dựng cơ bản thấp hơn nhiều so với các bậc khác Hiện nay lơnggiáo viên tiểu học chiếm gần 50% tổng quỹ lơng ngành Giáo dục-Đào tạo, có

lẽ nguyên nhân chủ yếu là số lợng giáo viên tiểu học đông nhất so với cácbậc học khác Mặc dù số học sinh giảm mạnh trong khi số giáo viên cha thểgiảm tơng ứng Bình quân lơng giáo viên tiểu học năm 2003 là 1149307.2ngàn đồng/ ngời/ năm Nhìn chung lơng giáo viên tiểu học hiện nay đã tăng

khá hơn nhiều so với năm 1998 Tuy nhiên hiên nay so với GDP/ngời, lơnggiáo viên tiểu học vẫn thấp hơn so với nhiều nớc (Xem bảng)

Lơng giáo viên so sánh với thu nhập bình quân đầu ngời

(**) Nguồn: Tính toán từ số liệu mục tiêu phát triển Việt Nam 2003

và Bộ Giáo dục-Đào tạo.

Tỷ trọng chi lơng cao trong khi phần chi cho các hoạt động nâng caochất lợng dạy học còn rất hạn chế Vẫn còn sự thiếu hụt nghiêm trọng về chitài liệu và dụng cụ học tập, chi bảo dỡng ở mức tối thiểu, ảnh hởng đến chấtlợng dạy và học cũng nh hiệu quả đầu t của ngành Năm 2000, chi ngoài l-

ơng/Học sinh thấp nhất ở bậc tiểu học: 90.856đ/HS tuy nhiên lại có xu hớngtăng nhanh nhất Năm 2002 tăng lên 145.201đ/ HS

Theo luật Ngân sách thì Bộ Kế hoạch và đầu t, cơ quan Kế hoạch và đầu t ở

địa phơng chủ trì phối hợp với cơ quan tài chính cùng cấp lập và phân bổ dựtoán chi đầu t xây dựng cơ bản cho Giáo dục-Đào tạo tập trụng cho từng đơn

vị, từng dự án, từng công trình sau đó gửi cơ quan tài chính cùng cấp để làmcăn cứ tổng hợp, lập dự toán ngân sách và phơng án phân bổ dự toán ngânsách trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định để giao cho đơn vị thựchiện Theo phân công hiện nay thì kế hoạch xây dựng cơ bản của các cơ sở

Giáo dục-Đào tạo ở địa phơng và các Bộ ngành chủ quản là do Bộ Kế

hoạch-Đầu t, các bộ/ ngành chủ quản và UBND các tỉnh trực tiếp giao Bộ Giáodục-Đào tạo chỉ quản lí đợc ngân sách đầu t xây dựng cơ bản các đơn vị trựcthuộc bộ mà không thể bao quát hết đợc tình hình thực hiện đầu t xây dựngcơ bản toàn ngành

Do đói nghèo, khó khăn về địa lí, tỷ lệ nhập học thô của các tỉnh TâyNguyên, vùng núi phía Bắc, đồng bằng sông Cửu Long khoảng30% (nơi tậptrung nhiều dân tộc thiểu số) Đối với một số dân tộc thiểu số ở tỉnh miền núiphía Bắc và Tây Nguyên, tỷ lệ nhập học tiểu học đúng tuổi dới 70% (tỷ lệnày ở dân tộc H’mông chỉ đạt 41,5%).Về căn bản, Việt Nam đã đạt đợc mứcbình đẳng giới trong giáo dục tiểu học và THCS Tuy nhiên đối với nhómdân tộc thiểu số vẫn còn khác biệt lớn về giới (dân tộc Dao, H’mông, Thái)

Một đặc điểm chính trong thành công gần đây của Việt Nam về phổcập giáo dục tiểu học là truyền thống hợp tác chặt chẽ giữa nhà nớc, cộng

đồng và phụ huynh để cùng hớng tới mục đích chung là cung cấp giáo dụccơ bản Nỗ lực kết hợp trong những cơ chế phân chia chi phí giữa nhà n ớc vàcộng đồng và đóng góp bằng hiện vật của cộng đồng là những yếu tố quantrọng trong mở rộng mạng lới trờng tiểu học Tuy nhiên, dựa vào đóng gópcủa gia đình để cung cấp giáo dục cơ bản không làm giảm đi những chênhlệch lớn về mức độ sẵn có và chất lợng giáo dục Mặc dù không phải đónghọc phí ở bậc tiểu học nhng trong thực tế phụ huynh học sinh lại đợc kì vọng

là sẽ đóng góp các chi phí đầu vào cơ bản khác nh phí xây dựng, bảo dỡng vàtài liệu học tập Các chi phí này tạo gánh nặng lớn cho những gia đình có thunhập thấp và có thể là một yếu tố gây cản trở việc đi học tiểu học Tháchthức đặt ra cho nhà nớc là phải nhận thức rõ những nghĩa vụ cơ bản của mìnhtrong việc cung cấp giáo dục bắt buộc cho tất cả trẻ em ở mức phù hợp với

điều kiện kinh tế Chính phủ nhận thức đợc sự cần thiết phải xem xét vấn đềphục hồi chi phí và đảm bảo rằng có đủ cơ chế để miễn tất cả những khoản

đóng góp trực tiếp cho giáo dục tiểu học cho những gia đình nghèo và khókhăn về giáo dục Sẽ cần tiến hành những bớc đi xa hơn nữa để dần dầnchuyển sang cơ chế nhà nớc cấp toàn bộ kinh phí giáo dục tiểu học, có nhvậy mới đảm bảo sự công bằng trong cung cấp giáo dục có chất lợng chomọi ngời

Trong thập kỉ 1990, bậc tiểu học đợc hởng lợi nhiều nhất từ việc tăngngân sách công cho giáo dục Một thành công lớn đạt đợc là tăng gấp đôingân sách công cho giáo dục tiểu học để cho phép thực hiện phổ cập giáodục tiểu học Cùng lúc, Việt Nam đã xây dựng mối quan hệ tốt với các nhàtài trợ, thể hiện qua số lợng ngày càng nhiều các dự án hỗ trợ cho giáo dụctiểu học từ giữa những năm 1990 trở lại đây Định hớng mới trong tơng lainhằm củng cố thành tựu về số lợng và cải tiến chất lợng đặt ra những yêu cầumới cho hệ thống Cần thiết phải có những nguồn lực bổ sung đáng kể trongnhững năm đầu để trang trải chi phí cho việc hoàn thành phổ cập giáo dụctiểu học thông qua việc nâng phổ cập giáo dục tiểu học lên chuẩn quốc tế và

có chính sách bù đắp cho những tác động do việc giảm học phí gây ra làm

ảnh hởng tới sự sẵn có về nguồn lực cho giáo dục tiểu học Những yêu cầumang tính cạnh tranh về nguồn lực để thực hiện phổ cập giáo dục tiểu học

đòi hỏi phảI có một chính sách tài trợ nhất quán cho chu trình giáo dục cơbản chín năm dựa trên cơ sở sử dụng nguồn lực có hiệu quả hơn, điều chỉnhcách thức phân bổ và cơ chế định hớng tốt hơn và sử dụng hiệu quả nguồn tàitrợ chính của nhà tài trợ để trang trải chi phí đầu t ban đầu cao

Phân cấp chức năng và nhiệm vụ quản lí trờng tiểu học xuống các tỉnh

và cấp thấp hơn tạo điều kiện cho việc cung cấp giáo dục tiểu học theo lốilinh hoạt hơn và đáp ứng đợc nhu cầu địa phơng Quy trình phân cấp hiện

đang trong quá trình xây dựng, cho phép tạo ra những cơ hội mới giúp choviệc soạn thảo kế hoạch giáo dục tiểu học phù hợp với địa phơng Hoạt độngnày cần có sự hậu thuẫn của cơ chế đào tạo và hỗ trợ phù hợp nhằm trang bịcho cán bộ quản lí những kĩ năng phù hợp với nhiệm vụ đang thay đổi

2.3 Điều kiện học tập và chơng trình giảng dạy.

Một chơng trình giảng dạy mới đang đợc triển khai hàng năm ở tất cảcác trờng tiểu học, bắt đầu từ lớp 1 và năm 2002 Chơng trình giảng dạy mới

đề xuất tăng đáng kể số giờ học trên lớp trong một tuần và những phơngpháp giảng dạy và tài liệu mới để hỗ trợ cho học tập tích cực Triển khai ch-

ơng trình giảng dạy mới cho giáo dục tiểu học sẽ dọn đờng cho việc cải tiếnchất lợng, kết quả dạy và học trong những thập kỉ mới Cả nớc hiện đã sẵnsàng đạt tới những mục tiêu ban đầu trong xây dựng định mức và chuẩn quốcgia toàn diện Bằng cách này sẽ tạo cơ sở đạt đợc sự công bằng hơn trong cáccơ hội học tập

Thực hiện hiệu quả chơng trình giảng dạy mới đòi hỏi một bộ phậntổng hợp những biện pháp về đào tạo giáo viên, các dịch vụ hỗ trợ và t vấngiáo viên để đảm bảo chuyển sang phơng pháp tiếp cận học tích cực nh đã đề

ra trong cải cách Những khó khăn hiện tại bao gồm tình trạng thiếu giảngviên s phạm có kỹ năng, thiếu thực hành giảng dạy cho giáo viên để áp dụngnhững kỹ năng mới, lơng giáo viên và đông cơ giảng dạy thấp, thiếu phònghọc và tài liệu Cũng nh vậy, mức lơng hiện nay dờng nh không đủ hấp dẫn

để khuyến khích giáo viên chuyển từ thông lệ dạy học sinh theo phơng pháphọc vẹt sang áp dụng những phơng pháp s phạm mới và triệt để Những ph-

ơng pháp tiếp cận mới này sẽ rất khó áp dụng cho giáo viên cha có kinhnghiệm hoặc không đạt chuẩn và hầu hết các giáo viên này lại công tác ởvùng xa, nơi có những điều kiện giảng dạy hết sức khó khăn Giám sát chặtchẽ việc thực hiện chơng trình giảng dạy mới của lớp 1 sẽ mang lại nhữngbài học hữu ích Dựa trên cơ sở này, thách thức đặt ra là làm thế nào để tăngcờng các biện pháp hỗ trợ nhằm đảm bảo việc triển khai ngày càng có hiệuquả chơng trình giảng dạy mới cho các lớp tiếp theo

Trong những năm 1990 đội ngũ giáo viên đã tăng cả về quy mô vàchất lợng Vào thời điểm nhu cầu của những ngành khác hết sức cạnh tranhtrong một nền kinh tế đang tăng trởng nhanh, Bộ GD-ĐT đã thành côngtrong việc làm giảm tình trạng thiếu giáo viên, duy trì tỉ lệ học sinh/giáo viên

đủ để có thể học tập hiệu quả, nâng cao trình độ và lơng cho giáo viên Hầuhết lớp học nào cũng có giáo viên của riêng lớp mình, tình trạng thiếu cũngchỉ xảy ra ở vùng xa và vùng núi Tỷ lệ học sinh/giáo viên trung bình toànquốc là khoảng 30/1 đối với những khối lớp đầu tiểu học, nhng cũng cónhững khác biệt lớn theo vùng Tỷ lệ này rất cao ở vùng thành thị nơi tậptrung đông dân c và thấp hơn ở vùng xa và vùng có dân c tha thớt Hơn 2/3

số giáo viên đạt chuẩn quốc gia về năng lực giảng dạy Thách thức đặt ra làphải tiếp tục nâng cao năng lực của giáo viên để có thể cho phép họ đóng vaitrò đi đầu trong việc hiện đại hoá quy trình dạy học Việc chuyển sang nhữngphơng pháp tiếp cân dạy học theo hơng đầu ra và đánh giá thành tích học tậpdựa vào hiệu quả thực hiện đã bật đèn xanh cho một định hớng mới nhằmchuyên môn hoá đội ngũ giáo viên trong tơng lai Hiện nay, đội ngũ giáoviên là sản phẩm của hệ thống đang tồn tại với dịch vụ đào tạo giáo viên chocác trờng s phạm cung cấp Các trờng này cha quen với nhu cầu thực tế của

các trờng tiểu học và phơng pháp học tích cực mà chơng trình mới đề xuất.Hơn nữa, việc sử dụng thời gian của giáo viên ở mức thấp với một tuần làmviệc trung bình khoảng 18 giờ dạy trên lớp (so với 25 giờ ở hầu hết các nớc

có nền giáo dục phát triển) đã làm giảm tốc độ của cảI cách chơng trình.Những thách thức lớn đặt ra đối với Bộ GD-ĐT và các tỉnh là phải triển khaimột chơng trình bồi dỡng tại chức phù hợp và có quy mô lớn cho đội ngũgiáo viên nòng cốt còn trẻ và tìm ra một cơ chế làm việc để tăng giờ làm việc

và chế độ lơng cho giáo viên

Có hai thách thức lớn là cải tiến chất lợng học và giảm những chênhlệch về chất lợng giữa các vùng thành thị, nông thôn và vùng xa Ưu tiên đợcdành cho việc tăng số lợng giờ học trên lớp của học sinh hiện đang ở mứcthấp hơn đáng kể so với chuẩn quốc tế là 900 giờ Tính trung bình trên toànquốc, số giờ học trên lớp của học sinh là 700 giờ/năm và con số này thậm chíthấp hơn ở các vùng dân tộc thiểu số và vùng xa Tăng số giờ học trên lớpphai đi liền với triển khai chế độ học cả ngày Ưu tiên thứ hai là sẽ triển khaimột loạt các biện pháp nhằm đảm bảo tất cả các trờng sẽ đạt đợc chất lợngtối thiểu Sự phụ thuộc vào đóng góp của phụ huynh học sinh để đảm bảochức năng hoạt động cơ bản của trờng đã tạo nên sự khác biệt đáng kể vềcung cấp và chất lợng cơ sở vật chất và tài liệu học tập Kết quả là hình thànhmột khoảng cách đang ngày càng rộng giữa các vùng thành thị và nông thôntheo đó những điều kiện học tập nghèo nàn nhất tập trung ở các trờng vệ tinh

xa xôi Cải tiến chất lợng đòi hỏi phải có một bộ tổng hợp và có thể điềuchỉnh các biện pháp dựa trên những sáng kiến nâng cao kết quả học tập hiệnnay Nhng trên hết, cải tiến chất lợng đòi hỏi một nguồn lực bổ sung của nhànớc

3.Đặc điểm của thống kê giáo dục bậc tiểu học và nhiệm vụ của thống kê.

3.1 Đặc điểm của thống kê giáo dục bậc tiểu học.

Khác với các hệ thống chỉ tiêu thống kê chuyên ngành khác, hệthống chỉ tiêu thống kê giáo dục đào tạo bậc tiểu học trải rộng ra tất cả cáccấp Nó bao gồm nhiều nhóm chỉ tiêu và mỗi nhóm chỉ tiêu đợc gắn liền vớimột số chỉ tiêu hoặc một nhóm các chỉ tiêu về giáo dục nh trờng lớp, họcsinh, nhà giáo, tài chính, cơ sở vật chất… Tuy nhiên do đặc điểm riêng của Tuy nhiên do đặc điểm riêng củabậc tiểu học nên thống kê giáo dục đào tạo bậc tiểu học yêu cầu ngoài các

chỉ tiêu đánh giá chất lợng giảng day, chất lợng giáo dục… Tuy nhiên do đặc điểm riêng của nh các bậc họckhác còn yêu cầu những chỉ tiêu về tài chính, vệ sinh môi trờng, điều kiệnhọc tập phù hợp với lứa tuổi mới bớc đầu trong giai đoạn phát triển.

3.2 Nhiệm vụ của thống kê giáo dục bậc tiểu học.

ở Việt Nam giáo dục cho mọi ngời là mục tiêu hàng đầu Một dân tộc có trithức mới có khả năng xây dựng đất nớc ngày càng giàu đẹp hơn Đó làtruyền thống hiếu học của dân tộc Việt Nam từ ngàn xa

Vào năm 1946, sau khi Đảng cộng sản Đông Dơng nắm đợc chính quyền.Nhà nớc đầu tiên dới sự lãnh đạo của Đảng đã hợp pháp hoá việc bình đẳngtrong học tập của mọi ngời Từ đó tới nay mặc dù đã có ba lần sửa đổi hiếnpháp song mục tiêu đó không hề thay đổi Các hiến pháp đã xác định ngàycàng rõ hơn quyền bình đẳng đợc học tập của mọi ngời nói chung và của trẻ

em nói riêng

Luật giáo dục năm 1998 chỉ rõ:

Điều 8: Phát triển giáo dục phải gắn với nhu cầu phát triển Kinh tế –

Xã hội, tiến bộ khoa học-công nghệ, củng cố quốc phòng, an ninh; bảo đảmcân đối về cơ cấu ngành nghề, vùng miền; mở rộng quy mô trên cơ sở đảmbảo chất lợng và hiệu quả; kết hợp giữa đào tạo và sử dụng

Điều 9: Học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân… Tuy nhiên do đặc điểm riêng của

Nhà nớc thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục, tạo điều kiện để aicũng đợc học hành… Tuy nhiên do đặc điểm riêng của

Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em chỉ rõ:

Điều 27: Bộ giáo dục và Đào tạo có trách nhiệm tổ chức y tế học

đ-ờng… Tuy nhiên do đặc điểm riêng của

Điều 28: Gia đình, Nhà nớc có trách nhiệm đảm bảo cho trẻ em đợc

quyền học tập; học hết chơng trình giáo dục phổ cập; tạo điều kiện cho trẻ

em đợc học tập cao hơn… Tuy nhiên do đặc điểm riêng của

Nh vậy về mặt pháp lí đã có những quy định nhằm tạo ra mối quan hệngày càng bình đẳng trong học tập, và nâng cao điều kiện học tập cho trẻ em

ở gia đình cũng nh ngoài xã hội Từ đó ta xác định đợc nhiệm vụ, vai trò của

hệ thống chỉ tiêu thống kê là

- Do sự khác nhau căn bản giữa giữa các vùng miền trong cả nớcnên giữa các vùng có sự khác nhau về điều kiện học tập vì vậy nhiệm vụ củathống kê là phải biểu hiện đợc sự khác nhau này Ví dụ nh phải thống kê đợc

tình hình đi học đúng tuổi của học sinh, trình độ giáo viên, cơ sở vật chất … Tuy nhiên do đặc điểm riêng của.Của các vùng.

- Do sự khác nhau về giới tính nên giữa nam và nữ có sự khác nhau

về sinh học, do tập tục sinh hoạt và quan điểm xã hội, trẻ em gái thờng bị coithờng, thống kê cũng phải biểu hiện đợc sự khác nhau về địa vị xã hội, về cơhội đợc học tập giữa hai giới

- Do đặc điểm của lứa tuổi đi học, trẻ em đòi hỏi phải có những

điều kiện tốt nhất để chăm sóc sức khoẻ, phát triển tâm lí vì vậy nhiệm vụcủa thống kê là phải đánh giá đợc những điều kiện đó để kịp thời đề ra cácchính sách, kế hoạch phù hợp cho từng vùng, từng trờng

- Thống kê phải phán ánh đợc chất lợng giáo dục Đánh giá đợctình hình triển khai các kế hoạch về giáo dục trong các kì Làm cơ sở choviệc ra quyết định, kế hoạch, cải tiến chơng trình giảng dạy… Tuy nhiên do đặc điểm riêng của

- Các nớc cũng nh cộng đồng quốc tế đang tâm huyết với các mụctiêu phát triển quan trọng Bao gồm các Mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ,Mục tiêu Giáo dục cho mọi ngời… Tuy nhiên do đặc điểm riêng của Để đánh giá đúng tiến độ và đo lờng kếtquả đạt đợc của các sáng mục tiêu đó, Thống kê yêu cầu phải có một số chỉ

số giáo dục đợc thiết lập, đảm bảo so sánh quốc tế

Tuy nhiên, để đảm bảo thực hiện tốt vai trò của hệ thống chỉ tiêu thống kê, cần phải có sự quan tâm đúng mức của mỗi cá nhân, gia đình và đặc biệt là của các cơ quan pháp luật và tuyên truyền của Nhà nớc

II.Những vấn đề chung của hệ thống chỉ tiêu thống kê giáo dục và đào tạo

1.Khái niệm về hệ thống chỉ tiêu thống kê.

1.1.Khái niệm về chỉ tiêu thống kê.

Chỉ tiêu thống kê biểu hiện một cách tổng hợp đặc điểm về mặt lợngtrong sự thống nhất với mặt chất của tổng thể trong điều kiện không gian vàthời gian cụ thể

Ví dụ: Sản lợng lúa Việt Nam, tổng diện tích gieo trồng, tổng chi phísản xuất… Tuy nhiên do đặc điểm riêng của

Trong bản thân mỗi chỉ tiêu thống kê có bao hàm mặt chất và mặt lợngcủa tổng thể Mặt chất của chi tiêu chính là nội dung kinh tế, chính trị thểhiện một số đặc trng cụ thể nào đó của hiện tợng nghiên cứu và không phụthuộc vào một số lợng cụ thể hoặc đơn vị tính toán nào Mặt lợng của chỉ tiêu

thống kê là trị số cụ thể của chỉ tiêu thuộc về thời gian và không gian nhất

định Mỗi chỉ tiêu thống kê thờng đợc biểu hiện bằng các chỉ số khác nhau,các trị số thay đổi tuỳ theo điều kiện thời gian và không gian cả theo phơngpháp tính và đơn vị tính

Chỉ tiêu thống kê thờng mang tính chất tổng hợp biểu hiện đặc điểmcủa cả tổng thể nghiên cứu bao gồm nhiều đơn vị, nhiều hiện tợng Đâycũng là căn cứ để phân biệt giữa chỉ tiêu thống kê và tiêu thức thống kê tuynhiên do đối tợng nghiên cứu của thống kê thay đổi rất khác nhau, cho nêntrong trờng hợp này một đặc điểm nào đó đợc coi là chỉ tiêu và còn trờng hợpkhác cũng đặc điểm đó lại đợc coi là tiêu thức Ví dụ: Số công nhân trongmột xí nghiệp công nghiệp là một chỉ tiêu của xí nghiệp đó còn đợc nghiêncứu phân tích cùng với các chỉ tiêu khác nh tổng sản lợng tổng chi phí nhng

số công nhân đó lại là tiêu thức của đơn vị tổng thể là các xí nghiệp côngnghiệp đợc điều tra cùng với các tiêu thức khác cho một mục đích nào đó

Việc xác định đúng đắn chỉ tiêu thống kê, nội dung và phơng pháptính mỗi chỉ tiêu là vấn đề có ý nghĩa quan trọng Muốn giải quyết vấn đềnày phải căn cứ vào lí luận kinh tế, chính trị và đờng lối chính sách của Đảng

và Nhà nớc trong từng thời kì cụ thể

Các chỉ tiêu thống kê đợc phân loại theo nhiều cách khác nhau tuỳtheo mục đích nghiên cứu Ngời ta thờng phân chia một cách quy ớc các chỉtiêu thống kê thành 2 nhóm: Nhóm chỉ tiêu khối lợng và nhóm chỉ tiêu chấtlợng

Chỉ tiêu khối lợng là chỉ tiêu nêu lên các đặc điểm chung về quy mô,khối lợng của tổng thể nghiên cứu Chỉ tiêu chất lợng là chỉ tiêu nêu lên trình

độ phổ biến, trình độ phát triển của hiện tợng Việc phân thành 2 loại trên cótác dụng đối với một số phơng pháp phân tích thống kê, nhng chỉ có một tínhchất quy ớc và chỉ bao gồm một số chỉ tiêu kinh tế thờng dùng nhất

1.2.Khái niệm về hệ thống chỉ tiêu thống kê

Hệ thống chỉ tiêu thống kê là tập hợp những chỉ tiêu có liên quan vớinhau và bổ sung cho nhau; phản ánh các mặt, các tính chất quan trọng, cácmối liên hệ cơ bản giữa các mặt ở tổng thể và mối liên hệ giữa tổng thể vớicác hiện tợng có liên quan

Hệ thống chỉ tiêu thống kê phải đợc xây đựng đảm bảo các yêu cầusau đây: Thứ nhất, là hệ thống chỉ tiêu thống kê phải phù hợp với hệ thống

chỉ tiêu kế hoạch tơng ứng về các mặt: Số lợng chỉ tiêu cơ bản, tên gọi mỗichỉ tiêu, nội dung và phơng pháp tính toán Hệ thống chỉ tiêu đợc xác địnhxây dựng phải có nhóm chỉ tiêu cơ bản đóng vai trò quan trọng trong hệthống và có các nhóm chỉ tiêu phản ánh xu hớng biến động của hiện tợng Cónhóm chỉ tiêu nhân tố phản ánh các nhân tố tác động đến hệ thống chỉ tiêu.

Hệ thống chỉ tiêu thống kê đợc xây dựng phải đơn giản, hợp lí khôngnên bao gồm quá nhiều chỉ tiêu làm cho nội dung tổng hợp và phân tích trởnên phức tạp, tốn kém cho việc xây dựng thu thập số liệu và tính toán các chỉtiêu đó Hệ thống chỉ tiêu thống kê cũng không thể coi là cố định mà cần đợcluôn luôn cải tiến cho thích hợp với yêu cầu nghiên cứu mới và những vấn đềmới đang đợc đặt ra

2 Những vấn đề có tính nguyên tắc trong việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê giáo dục bậc tiểu học.

2.1.Những căn cứ trong việc xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê giáo dục bậc tiểu học.

Xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê không có nghĩa đơn thuần là nêu

ra những chỉ tiêu nào đó mà còn phải đảm bảo đợc là những chỉ tiêu đó cóthể thu thập đợc thông tin để tính toán trị số của chúng Nh vậy phải cónhững căn cứ nhất định

- Thứ nhất là căn cứ vào mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu

nghiên cứu quyết định nhu cầu thông tin về những mặt nào đó của đối tợngnghiên cứu Mục đích nghiên cứu của thống kê giáo dục bậc tiểu học là môtả lại thực trạng của giáo dục bậc tiểu học Việt Nam Phản ánh đợc cơ cấu,

dự báo cho những kì sau

- Thứ hai là căn cứ vào tính chất, đặc điểm của đối tợng nghiên cứu.

Hiện tợng thuộc dạng ý thức thờng phải dùng nhiều chỉ tiêu để biểu hiện hơn

là hiện tợng thuộc dạng vật chất Hiện tợng càng phức tạp thì số lợng chỉ tiêucàng nhiều và ngợc lại Đối với giáo dục bậc tiểu học do đặc điểm riêng biệt

về chơng trình, về học sinh, về giáo viên, về cơ sở vật chất nh đã nêu ở trênnên cần hệ thống chỉ tiêu tổng hợp Để mô tả một cách toàn diện nền giáodục bậc tiểu học

- Thứ ba là căn cứ vào khả năng nhân tài vật lực cho phép để có thể

tiến hành thu thập tổng hợp đợc các chỉ tiêu trong sự tiết kiệm nghiêm ngặt

Các chỉ tiêu thống kê giáo dục bậc tiểu học phải đảm bảo tính khả thi Đảmbảo thu thập đợc một cách khoa học, tổng hợp và hiệu quả nhất.

Từ những căn cứ này đòi hỏi ngời xây dựng hệ thống chỉ tiêu phải cânnhắc kỹ lỡng, xác định những chỉ tiêu cơ bản nhất, quan trọng nhất làm cho

số lợng chỉ tiêu không nhiều mà vẫn đáp ứng đợc mục đích nghiên cứu

2.2.Những yêu cầu của hệ thống chỉ tiêu thống kê giáo dục bậc tiểu học.

- Thứ nhất, một hệ thống chỉ tiêu phải có khả năng nêu đợc mối quan

hệ giữa các bộ phận cũng nh giữa các mặt của đối tợng nghiên cứu và giữa

đối tợng nghiên cứu với hiện tợng liên quan, trong khuôn khổ của việc đápứng mục đích nghiên cứu Nh vậy khi xây dựng hệ thống chỉ tiêu phải dựatrên cơ sở phân tích, lý luận để hiểu hết bản chất chúng của đối tợng nghiêncứu và mối liên hệ của nó Hệ thống chỉ tiêu thống kê giáo dục bậc tiểu họcphải đảm bảo nêu lên đợc mối quan hệ của học sinh Giáo viên trờng lớp Cơ

sở vật chất Các chỉ tiêu này có mối quan hệ mật thiết với nhau

- Thứ hai, trong hệ thống chỉ tiêu phải có những chỉ tiêu mang tính

chất chung, có các chỉ tiêu mang tính chất bộ phận của tổng thể và các chỉtiêu phản ánh các nhân tố để phản ánh một cách đầy đủ tổng thể nghiên cứu

Hệ thống chỉ tiêu thống kê giáo dục bậc tiểu học yêu cầu phải có những chỉtiêu tổng hợp, sau đó là các chỉ tiêu kết cấu để mô tả đầy đủ nền giáo dụcbậc tiểu học ở Việt Nam

1 Hệ thống chỉ tiêu thống kê giáo dục bậc tiểu học hiện hành

Hiện nay, hệ thống chỉ tiêu giáo dục đợc thể hiện nh sau:

1 Tổng diện tích khuôn viên nhà trờng:

2 Tổng diện tích phòng học:

3 Tổng diện tích sàn phòng học:

4.Tổng số phòng học: 5.Phòng học đợc xây mới:

Là số phòng học đợc xây dựng mới trong năm.

Phòng học đợc phân tổ theo chất lợng, mục đích

sử dụng, mức độ sử dụng

1 Tổng số học sinh:

Tổng số học sinh đợc phân

tổ theo giới tính, lớp học, chất lợng

11 Tỷ lệ đi học của học sinh tiểu học

12 Tỷ lệ đi học đúng tuổi của học sinh tiểu học

hệ thống chỉ tiêu giáo dục bậc tiểu học hiện hành

Nhóm chỉ tiêu

về học sinh Nhóm chỉ tiêuvề giáo viên,

cán bộ công chức

Nhóm chỉ tiêu cơ sở vật chất

1 Tổng số giáo viên, cán

bộ công chức trong nhà trờng

Tổng số giáo viên đợc phân tổ theo giới tính trình độ, chất lợng, công việc, quản lí

2 Tổng số giáo viên, cán

bộ công chức là ngời dân tộc:

hữu ,theo vùng địa lí,

chất lợng, theo mục

Điểm trờng thờng xuất hiện ở vùng

4 Số trờng dạy hai ca: Trờng dạy hai ca là trờng đảm bảo ngày dạy haibuổi cho toàn thể học sinh của nhà trờng,

Trờng học đợc phân tổ theo hình thức sở hữu ,chất lợng, theo mục

đích sử dụng để từ đó nghiên cứu cơ cấu.

Phân theo hình thức sở hữu trờng học đợc chia thành trờng công lập và trờng ngoài công lập

8 Số lớp ghép: Lớp ghép là lớp học có 1 giáo viên cùng một lúc phải

dạy 2 hoặc nhiều chơng trình khác nhau cho một số học sinh cùngngồi học trong một phòng học, lớp học ( tiêu thức này thờng có ởcác địa bàn vùng núi cao và vùng sâu)

3 Số học sinh dân tộc: Là học sinh trong nhà trờng là con em các dântộc trừ dân tộc Kinh

4 Số học sinh lớp ghép: Học sinh trong các lớp ghép có nhiều trình độ

Ví dụ lớp 1 và 2, lớp 3 và 4

5 Học sinh mới tuyển: Học sinh bắt đầu vào học ở lớp đầu bậc học

(lớp1) hoặc số học sinh mới chuyển đến hoặc số học sinh đã bỏ ởcác lớp nay trở lại học tại trờng

6 Học sinh lu ban: Học sinh sau một năm học, không đạt chất lợng ở

lớp đang học phải học lại lớp đó trong năm tiếp theo

Tổng số học sinh đợc phân tổ theo giới tính, lớp học, chất lợng Ta có Tổng số học sinh phân tổ theo giới tính

7 Tổng số học sinh phân theo giới tính

Tổng số học sinh phân theo thời gian học ta có.

16 Số học sinh học 2 buổi một ngày: Là tổng số học sinh học hai buổimột ngày

17 Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp so với số dự thi: Là tỷ số giữa tổng số học

sinh tốt nghiệp so với tổng số học sinh dự thi

18 Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp so với học sinh lớp 5: Là tỷ số giữa tổng số

học sinh tốt nghiệp so với tổng số học sinh lớp 5 năm học đó

19 Tỷ lệ học sinh học 2 buổi một ngày: Là tỷ số giữa tổng số học sinhhọc 2 buổi một ngàyso với tổng số học sinh

C Nhóm chỉ tiêu về giáo viên, cán bộ công chức.

Nhóm chỉ tiêu về số giáo viên, cán bộ công chức: (Đơn vị tính: ngời)

1 Tổng số giáo viên, cán bộ công chức trong nhà trờng: Bao gồm toàn

bộ cán bộ quản lí, giáo viên, công nhân viên phục vụ trong nhà ờng

tr-2 Tổng số giáo viên, cán bộ công chức là ngời dân tộc: Giáo viên, cán

bộ công chức ngời dân tộc là ngời thuộc các dân tộc trừ dân tộcKinh

Tổng số giáo viên đợc phân tổ theo giớ, chất lợng, công việc, quản

lí Ta có

Tổng số giáo viên phân theo công việc có

6 Số giáo viên trực tiếp giảng dạy: Là ngời hiện đang giảng dạy trongmột trờng học (còn gọi là giáo viên đứng lớp)

7 Cán bộ Đoàn, Đội: Ngời chuyên trách làm công tác Đoàn, công tác

Đội trong nhà trờng (trong đó không bao gồm giáo viên kiêmnhiệm công tác Đoàn, Đội)

8 Số nhân viên phòng thí nghiệm:

9, Số nhân viên th viện

10 Số nhân viên vệ sinh, bảo vệ

11 Số cán bộ làm công tác quản lí, công nhân viên phục vụ khác trongnhà trờng,

Tổng số giáo viên phân theo giới tính

14 Giáo viên, cán bộ công chức phân theo giới tính:

D Nhóm chỉ tiêu về cơ sở vật chất

1 Tổng diện tích khuôn viên nhà trờng: Là tổng số diện tích đất trongphạm vi nhà trờng quản lí và sử dụng Ghi tổng số diện tích đấttheo quyết định cấp đất của cấp có thẩm quyền

2 Tổng diện tích phòng học: Là tổng số diện tích xây dựng của phònghọc và các công trình phục vụ học tập nh ( th viện, thí nghiệm,TDTT )

3 Tổng diện tích sàn phòng học: Là diện tích sử dụng của mỗi phònghọc

Phân theo mức độ sử dụng

6 Số phòng học 3 ca: Phòng học 3 ca là phòng học đợc dùng cho 3 lớphọc khác nhau trở lên học tập trong một ngày

Phân theo chất lợng

7 Số phòng học kiên cố: Phòng học kiên cố là phòng học có niên hạn sửdụng tử 20 năm trở lên (Nhà xây dựng từ cấp III trở lên)

8 Số phòng học bán kiên cố: Phòng học bán kiên cố là phòng học cóniên hạn sử dụng dới 20 năm (Cấp IV)

Có thể xác định phòng học bán kiên cố nh sau: Phòng học có tờngxây bằng gạch (kể cả gạch đất không nung) hoặc ván Kết cấu máibằng gỗ loại trung bình, lợp bằng ngói, phi-brô xi măng Nền nhàlát gạch hoặc láng xi măng; trần bằng nhựa, ván hoặc không cótrần

Phân theo mục đính sử dụng có

9 Số phòng học văn hoá: Là phòng học thông thờng, có bảng và bàn,ghế cho giáo viên và học sinh

10 Số phòng chức năng (bộ môn): Số phòng chức năng là phòng họcmáy tính, học ngoại ngữ, học nhạc, học vẽ

11 Số phòng th viện: Số phòng th viện là phòng dành cho học sinh đến