2.Tâm lý ngời là chức năng của não: Tất cả các hình ảnh tâm lý đều tồn tại trong bộ não,để có sự phản ánh tâm lý phải có hiện thực khách quan tác động & não ngời phải hoạt động để tiếp n
Trang 1I Khái quát về tâm lý học
1 Khái niệm tâm lý con ngời.
- Tâm lý con ngời là một hiện tợng tinh thần, là sự phản
ánh hiện thực khách quan vào não ngời đợc hình thành
biểu hiện và phát triển trong hoạt động giao tiếp của
con ngời Mặc dù tâm lý con ngời rất phức tạp tuy nhiên
có thể phân thành 3 loại :
* Các quá trình tâm lý : đó là hiện trạng tâm lý tồn tại
trong khoảng thời gian tơng đối ngắn có mở đầu diễn
biến và tơng đối rõ ràng
- Bao gồm :
+ Quá trình nhận thức : phản ánh thuộc tính quy luật
của sinh vật hiện tợng, sản phẩm của quá trình này là trí
thức
+ Quá trình xúc cảm : phản ánh mỗi quan hệ giữa đối
t-ợng với nhu cầu của con ngời Nếu đối tt-ợng thoả mãn
những nhu cầu thì tạo ra những xúc cảm tích cực Nếu
đối tợng không thoả mãn những nhu cầu thì tạo ra
những xúc cảm tiêu cực, sản phẩm của quá trình là
những rung động
+ Quá trình hoạt động: phản ánh chính bản thân hoạt
động, sản phẩm là điều chỉnh hoạt động
* Các trạng thái và tâm lý: đó là hiện tợng tâm lý tồn tại
trong khoảng thời gian tơng đối dài
- Bao gồm:
+ chú ý: là trạng thái tâm lý giúp con ngời tập trung vào
một hay một số đối tợng Tạo điều kiện để các đối tợng
phản ánh tốt nhất
+ Tâm trạng: là trạng thái cảm xúc tồn tại trong khoảng
thời gian tơng đối dài, chi phối toàn bộ hoạt động của
con ngời
+ Trạng thái căng thẳng: đó là trạng thái tâm lý có cờng
độ cao khi con ngời gặp tình huống nguy hiểm hoặc
phải giải quyết những vấn đề trong thời gian ngắn, hoặc
giải quyết ngay vấn đề
* Các thuộc tính tâm lý: đó là hiện tợng tồn tại tơng ổn
định và bền vững
- Bao gồm:
+ phẩm chất (đức): là những thái độ ổn định của con
ngời đối với công việc, học tập đối với ngời khác và
chính bản thân mình phẩm chất đợc biểu hiện qua từng
cử chỉ hành động của con ngời
+ Năng lực (tài): là khả năng và hiệu quả tác động của
con ngời đến sinh vật, đối tợng đến ngời khác và chính
bản thân mình
+ Phẩm chất và năng lực kết hợp với nghề nghiệp tạo
thành nhân cách của con ngời
- Các thuộc tính tâm lý đợc hình thành và trạng thái
tâm lý ngợc lại các thuộc tính tâm lý lại chi phối các
quá trình và trạng thái tâm lý
+ ứng dụng s phạm:
- Muc tiêu đào tạo của nhà trờng là đào tạo mô hình
nhân cách mà ngời dạy và ngời học phải đạt đợc sau
một khoá hoc Do đó nhiệm vụ của ngời giáo viên là
hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh thông qua ngời dạy các môn học mà nhân cách của học sinh
đợc hình thành từ quá trình và trạng thái tâm lý bởi vậy nhiệm vụ cụ thể của ngời giáo là hình thành quá trình
và trạng thái tâm lý cho học sinh thông qua từng bài, từng tiết học
2.Đối tợng, nhiệm vụ và phơng pháp nghiên cứu tâm
lý học.
- Tâm lý học ra đời 1879
- Do yêu cầu sản xuất
- Do nhu cầu giáo dục
- ở mỗi gia đình lứa tuổi tâm lý con ngời khác nghể nghiệp =>phơng pháp giáo dục là khác nghể nghiệp
* Đối tợng nghiên cứu của tâm lý học: là hiện tợng tâm
lý quy luật hình thành và phát triển tâm lý ngời
* Nhiệm vụ: là việc làm cụ thể gồm:
+ Nghiên cứu bản chất tâm lý con ngời
+ Phân loại tâm lý con ngời
+ Nghiên cứu cơ chế của sự hình thành và phát triển tâm lý con ngời
+ Nghiên cứu ứng dụng chi thức tâm lý học vào cuộc sống đặc biệt là giáo dục
* Phơng pháp nghiên cú:
+ Quan sát: tâm lý con ngời đợc biểu hiện qua cử chỉ, hành vi, lời nói việc làm do đó phơng pháp quan sát là phơng pháp thu thập số liệu từ đó mà xử lý rút ra bản chất con ngời
+ Phân tích sản phẩm hoạt động: tâm lý của con ngời
đ-ợc đa ra ngoài và đđ-ợc giữ lại ở sản phẩm hoạt động do
đó phân tích để đánh giá tâm lý con ngời
+ Điều tra: ngời nghiên cứu đa ra hoàn thành câu hỏi để ngời đợc nghiên cứu tự trả lời hoặc lựa chọn từ đó mà ngời nghiên cứu xử lý và đánh giá tâm lý ngời khác + Câu hỏi đóng:đa ra câu hỏi và kèm theo phơng án trả lời để ngời đợc nghiên cứu lựa chọn
+ Câu hỏi mở:ngời nghiên cứu đa ra câu hỏi không kem theo câu trả lời ngời đợc nghiên cứu tự trả lời
+ Trắc nghiệm(test) là những bài tập những câu hỏi mang kèm theo những phơng án trả lời chon một phơng
án đúng để ngời đợc nghiên cứu lựa chọn
+ Thử nghiệm s phạm: ngời nghiên cứu soạn thảo những nội dung và phơng pháp tác động đến đối tợng
để tạo ra đặc điểm tâm lý ở đối tợng theo mục đích tâm lý
II Bản chất tâm lý ngời.
- Tâm lý ngời là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não ngời đợc hình thành và phát triển biểu hiện thông qua hoạt động và giao tiếp.Tâm lý ngời có bản chất xã hội và mang tính lâu dài
1 Tâm lý ngời là sự phản ánh hiện thực khách quan thông qua hoạt động và giao tiếp.
+ Hiện thực khách quan: là toàn bộ sự vật hiện tợng của tài năng và những sản phẩm do con ngời làm ra tồn tại không phụ thuộc vào ý muốn của con ngời.Hiện thực khách quan sẽ trở thành đối tợng con ngời phản ánh để
Trang 2tạo ra tâm lý của mình.Nh vậy hiện thực khách quan là
nguồn gốc là nội dung tâm lý ngời
+ Phản ánh:Là sự trao đổi qua lại giữa hai dạng vật chất
mà kết quả là dạng vật chất này để lại dấu vết của mình
lên dạng vật chất kia và ngợc lại.Phản ánh là thuộc tính
trung của mọi dạng vật chất,não ngời cũng là một dạng
vất chất cho nên cũng có thuộc tính phản ánh,cho nên
não ngời cũng là một dạng vất chất có tính chất cao
nhất có cấu trúc tinh vi nên phản ánh của não ngời là
phản ánh có ý thức,phản ánh sáng tạo.Phản ánh tâm lý
của não ngời tạo ra những hình ảnh tâm lý đó là các
hình ảnh về đối tợng của hiện thực khách quan
+ Phản ánh tâm lý mang tính chủ thể:đợc biểu hiện
cùng một đối tợng phản ánh nhng ở mối ngời lại tạo ra
những hình ảnh về đối tợng đó có những sắc thái khác
VD: cùng học một môn do một giáo viên dạy, trong lớp
có 5 loại học sinh kha, giỏi, trung bình, yếu, kém
- Cùng một đối tợng phản ánh nhng ở thời điểm và tâm
trạng khác nên mỗi ngời tạo ra hình ảnh và đối tợng đó
có những sắc thái khác nhau
+ Nguyên Nhân:
+ Đặc điểm sinh lý và cấu tạo bộ não của mỗi ngời khác
nhau
+ Môi trờng sống của mỗi ngời khác nhau
+ Tính tích cực hoạt động & giao tiếp quan hệ giữa
ng-ời và ngng-ời
- Để có sự phản ánh tâm lý con ngời phải có quan hệ
với các đối tợng của hiện thực khách quan mỗi quan hệ
đó gọi là hoạt động,còn nếu đối tợng là ngời khác thì
mối quan hệ đó gọi là giao tiếp.Hoạt động và giao tiếp
là hai dòng quan hệ nên cuộc sống thực của mỗi ngời
quyết định sự phát triển tâm lý con ngời
+ ứng dụng s phạm:
+ Vì tâm lý ngời là sự phản ánh hiện thực khách quan
mà hiện thực khách quan cơ bản đối với học sinh & là
nội dung dạy học do đó khi nghiên cứu và hình thành
tâm lý học sinh phải nghiên cứu nội dung dạy học
+ Vì tâm lý ngời mang tính chủ thể cho nên trong dạy
học phải đảm bảo nguyên tắc dạy sát đối tợng.Nghĩa là
giáo viên phân hoá nội dung bài dạy tính 3 loại câu hỏi
phù hợp với 3 loại học sinh trong lớp:giỏi,khá,trung
bình.yếu,kém
+ Vì tâm lý ngời đợc hình thành thông qua hoạt động và
giao do đó nhiệm vụ của ngời giáo viên là tổ chức dạng
hoạt động và giao tiếp cho học sinh.Đặc biệt giáo viên
tổ chức và học sinh thực hiện hoạt động học tập,đây là
hoạt động cơ bản của học sinh
1.Văn hoá,văn nghệ
2.Hoạt động lao động
3.Hoạt động học tập,nghề nghiệp
4.Hoạt động vui chơi
5.Hoạt động xã hội
Để tổ chức đợc hoạt động học tập cho HS giáo viên cần
làm những nhiệm vụ sau:
+ Xác định chính xác đối tợng của từng bài,từng tiết
+ Đặc biệt xác định chính xác tri thức cở bản của bài học,tiết học.Trí thức cơ bản là tri thức công cụ để học sinh giải bài tập & tiếp thu tri thức mới đợc biểu hiện qua định nghĩa,công thức,nguyên tắc.Hiểu nghĩa là biết vì sao,tại sao kiến thức là tri thức chuyên tính cái riêng của mỗi ngời,tri thức là cái tổng quát
+ Xác định cái phơng tiện mà HS sử dụng để học trong từng bài,từng tiết
+ Xác định quy trình tổ chức để học sinh thực hiện đ-ợc,học tập đợc ở từng bài,từng tiết
2.Tâm lý ngời là chức năng của não:
Tất cả các hình ảnh tâm lý đều tồn tại trong bộ não,để
có sự phản ánh tâm lý phải có hiện thực khách quan tác
động & não ngời phải hoạt động để tiếp nhận các tác
động đó từ đó mà tạo ra các hình ảnh tâm lý về các đối tợng hiện thực khách quan
- Đơn vị hoạt động của não là phản xạ
- Một phản xạ có 4 phần:
+ Phần tiếp nhận:bao gồm các giác quan(giác quan thứ
6 là một trờng đa chiều do sự hoạt động đồng đều của 5 giác quan)và dây thần kinh hớng tâm.Nhiệm vụ của phần này là tiép nhận các tác động khách quan & mã hoá các tác động đó tính xung động của thần kinh truyền lên não
+ Phần trung ơng(bộ não):Tiếp nhận xung động thần kinh & giải mã các xung động đó để tạo ra các hình ảnh tâm lý
+ Phần vận động:là những hoạt động của con ngời tác
động vào đối tợng theo sự điều khiển.điều chỉnh của các hình ảnh tâm lý của trung ơng
+ Phần liên hệ ngợc:là tín hiệu từ phần vận động bảo vệ phần trung ơng kết quả phần hoạt động từ đó mà con ngời điều khiển,điều chỉnh hoạt động để đạt đợc mục
đích
* Kết Luận:Mặc dù tâm lý ngời nằm ở phần trung ơng nhng nó không tách rời phần còn lại
+ Để tâm lý phát triển bình thờng thì các giác quan bộ não phải hoạt động bình thờng,tuy nhiên hoạt động bộ não không quy định nguồn gốc,nội dung,chất lợng tâm
lý con ngời mà não ngời chỉ là cơ quan phản ánh,là nơi tiếp nhận và gìn giữ hình ảnh tâm lý
- ứng dụng s phạm:
+ Đặc điểm sinh lý & cấu tạo bộ não của HS không quyết định quá trình học tập của h/s mà não chỉ là nơi tiếp nhận gìn giữ những tri thức học sinh tiếp thu đợc + Đặc điểm sinh lý của mỗi HS có sự khác nhau,tốc độ tiếp thu tri thức & biểu hiện tâm lý có sự khác nhau.Do
đó giáo viên phải nắm đợc sinh lý của HS để đảm bảo dạy sát đối tợng
+ HS chỉ học tập bình thờng khi cơ thể phát triển bình thờng do đó giáo dục thể chất tạo điều kiện quy luật sinh lý của HS hoạt động bình thờng
3.Tâm lý ngời có bản chất xã hội và mang tính lịch sử.
a)Tâm lý ngời có bản chấ xã hội:
Trang 3- Các đối tợng phản ánh của con ngời gồm hai loại:
+ Sự vật,hiện tợng
+ Sản phẩm do con ngời làm ra trong đó loại thứ hai là
chủ yếu bởi vì chính sản phẩm do con ngời làm ra đã
ghi lại,giữ lại những kinh nghiệm của loài ngời(nền văn
hoá xã hội).Mỗi ngời muốn trở thành ngời thì phải tiếp
thu nền văn hoá xã hội,học tập
- Nền VHXH (kinh nghiệm XH-LS):Là tập hợp những
kinh nghiệm đã đợc khái quát hoá của các quy trình
hoạt động vật chất & tinh thần của loài ngời
- Gồm:+ Kinh nghiệm để nhận thức sinh vật,hiện tợng
+ Kinh nghiệm để làm ra phản xạ
+ Kinh nghiệm để phát triển sự vật,hiện tợng đó là các
lý thuyết,khoa học,dự báo khoa học
+ Kinh nghiệm về cách ứng xử giữa ngời và ngời đó là
chuận mực đạo đức và pháp luật,các yếu tố trên sẽ trở
thành đối tợng con ngời tiếp thu để tạo ra tâm lý bản
chất của ngời của mình
- Để tiếp thu nền VHXH nhất thiết con ngời phải thông
qua giao tiếp ngời khác đó là những ngời đơng thời có
trình độ học vấn ở lĩnh vực tơng ứng
Quá trình đó xét về mặt chức năng là quá trình giáo
dục.Giáo dục lúc đầu là thủ pháp sau đó giáo dục đợc tổ
chức lại nghĩa là có mục tiêu,nội dung,phơng pháp &
do ngời có tay nghề dạy học đảm nhận đó là giáo dục
nhà trờng
- Giáo dục nhà trờng giữ vai trò chủ đạo đối với sự phát
triển của con ngời(học sinh)
b)Tâm lý mang tính Ls:
- Xã hội loài ngời luôn luôn phát triển do đó nền
VHXH luôn luôn phát triển,tâm lý của con ngời có
nguồn gốc và nội dung từ nền VHXH cho nên khi nền
VHXH thay đổi,phát triển tâm lý con ngời cũng thay
đổi và phát triển
- Sự phát triển một con ngời đợc diễn ra nhờ gia
đình,các gia đình này khác nhau về sự phát triển tâm lý
Ví dụ: Đặc điểm sinh lý của học sinh trung học cơ sở:
- Dậy thì
- T duy trừu tợng đang dần dần chiếm u thế
- Hình thành kỹ năng phân phối chú ý giữa các công
việc diễn ra cùng một lúc
- Xu hớng vơn lên làm ngời lớn
- Tình bạn bắt đầu hình thành
+ Hệ trung học phổ thông:
- T duy trừu tợng chiếm u thế
- Hình thành kỹ năng tự học
- Xu hớng tự khám phá bản thân mình mong muốn ngời
khác tôn trọng cá tính của mình
- Tình bạn thân thiết bắt đầu hình thành
- Xuất hiện tình yêu khác giới
- Xu hớng chọn nghề và xác định giá trị cuộc sống đợc
hình thành rõ nét
* ứng dụng s phạm:
Nội dung dạy học là một bộ phận của nền VHXH đợc các nhà s phạm tuyển chọn những nguyên tắc nhất định làm thành nọi dung,tính chất các môn học
- Các nguyên tắc xây dựng:
+ Mục tiêu:mục tiêu giáo đợc nhà trờng quy định số l-ợng môn học,mục tiêu giáo dục đợc cụ thể hoá thành mục tiêu các môn học,mục tiêu môn học quyết định nội dung của môn học
+ Khoa học và s phạm:tính khoa học,nội dung cách thức & nội dung các môn học phải là những tri thức khoa học(là hiện tợng tri thức khái quát về sinh vật hiện tợng,về những thuộc tính bản chất & quy luật vận động của chúng đó là hiện tợng tri thức đợc xác định có căn
cứ xác đáng,phân tích chứng minh đợc,kiem tra đợc,ứng dụng đợc)đó là tri thức cơ bản và hiện đại,thiết thực(hiện đại là những thành tựu ,tri thức cuối cùng của khoa học)
- Tính s phạm:Nội dung các môn học phải phù hợp với khẳ năng nhận thức của HS,với quy luật nhận thức của học sinh
+ Nguyên tắc phát triển:Nội dung cách thức các môn học phải giáo dục hợp lý giữa trình độ tối thiểu và trình
độ nâng cao(trình độ tối thiểu là yêu cầu cơ bản về kiến thức và kỹ năng.mà tất cả HS trong lớp phải đạt đợc sau khi kết thúc môn học,bài học,tiết học.trình độ nâng cao
là phải mở rộng bài học,môn học giành cho h/s khá giỏi)
+ Nguyên tắc khả thi:cách thức các môn học phải đa số
HS tiếp thu đợc & giáo viên giảng dạy đợc
- Phơng pháp dạy học phải thay đổi ở từng cấp học
Ví dụ: ở lứa tuổi HS THPT:phơng tiện trực quan mang tính khái quát đó là hình thành ký hiệu.sử dụng các
ph-ơng pháp dạy học phát huy tính độc lập của HS đó là phơng pháp dạy học nêu vấn đề dạy học mang tính nghiên cứu,phơng pháp thảo luận nhóm
Ch
ơng ii : Hoạt động và giáo dục
I.Hoạt động.
1.Khái Niệm hoạt động.
Hoạt động là quá trình thiết lập & vận hành mỗi quan
hệ giữa chủ thể và đối tợng để tạo ra sản phẩm thoả mãn nhu cầu của chủ thể và của ngời khác
a) Hoạt động bao giờ cũng có đối tợng:
Đối tợng hoạt động là sinh vậtvà hiện tợng,tri thức mà chủ thể nhằm tác động vào,biến đổi để tiếp thu nó hoặc làm ra sản phẩm ta gọi là đối tợng
- Đối tợng có hai hình thức tồn tại:
+ Tồn tại bên ngoài vật chất ở hình thức này đối tợng tồn tại khách quan & tri phối hoạt động của chủ thể Tồn tại bên trong(tinh thần,tâm lý): đó là hình ảnh về
đối tợng là kết quả phản ánh những thuộc tính của đối t-ợng,sự phản ánh này chỉ đợc thực hiện trong hoạt động của chủ thể
- ứng với hai hình thức của đối tợng là hai hình thức của một hoạt động
Trang 4+ Hình thức hoạt động bên ngoài:ở hình thức này chủ
thể sử dụng thao tác vật chất tác động trực tiếp vào đối
tợng để làm bộc lộ nội dung đối tợng
+ Hình thức hoạt động bên trong: chủ thể sử dụng ngôn
ngữ & các loại ký hiệu khác để thay đổi nội dung đối
t-ợng để chuyển nội dung đối tt-ợng vào trong đầu của
mình & tiếp tục nghiên cứu đối tợng.Hình thức hoạt
động bên trong có nguồn gốc từ hình thức hoạt động
bên ngoài & cấu trúc giống hoạt động bên ngoài
- Đối tợng hoạt động quy định xu hớng,tính chất đặc
tr-ng của hoạt độtr-ng đó
Ví dụ:Đối tơngh hoạt động dạy là học sinh sản phẩm
của dạy tồn tại trong học sinh:hoạt động dạy đợc thực
hiện theo cơ chế sản xuất
* ứng dụng s phạm :khi dạy tri thức cho HS giáo viên
cần làm 3 việc sau:
- xác định chính xác dạng vật chất của tri thức,đối tơng
hoạt động học ở hình thức bên ngoài từ đó xác định
ph-ơng tiện trực quan cho ngời học
- Giáo viên tổ chức HS hoạt động học tác động vào đối
tợng để làm bộc lộ nội dung đối tợng đó là tri thức
- Giáo viên hoạt động HS sử dụng ngôn ngữ (đó là định
nghĩa ,công thức,quy tắc để thay đổi,để chuyển tri thức
vào trong đầu của mình)
b) Hoạt động bao giờ cũng có chủ thể:
- Chủ thể là con ngời đang tiến hành hoạt động(làm
việc,học tập) tuy nhiên của ngời chỉ trở thành chủ thể
đích thực của hoạt động khi xac định mục đích làm ra
cái gì,nắm vững phơng pháp(làm bằng cách nào) và
thực hiện hoạt động một cách tự giác
-Trong sản xuất 1 chủ thể bao gồm nhiều cá nhân,trong
học tập mỗi h.s là 1 chủ thể bởi vì mỗi HS học đầy đủ
các môn,thực hiện đầy đủ các gđ học tập( có 2 gđ học
tập:Tiếp thu & vận dụng)
- Trong hoạt động đối tợng đợc bọc lộ dần dần theo
trình độ chủ thể & ngợc lại sự phát triển nội dung đối
t-ợng lại quyết định sự phát triển của chủ thể
* ứng dụng s phạm:
-HS tác động vào trí thức(nội dung môn học) thì HS trở
thành chủ thể & tri thức đó mới trở thành đối tợng trong
hoạt động học tập do đó nhiệm vụ của ngời giáo viên là
tổ chức điểu khiển để HS thực hiện hoạt động học tập
thì HS mới trở thành chủ thể & trí thức của bài học mới
trở thành đối tợng
c) Hoạt động đợc thực hiện theo cơ chế gián tiếp.
- Trong quá trình hoạt động con ngời sử dụng công cụ
phơng tiện,có 2 loại công cụ phơng tiện:
+ Công cụ phơng tiện bên ngoài(vật chất)
+ Công cụ phơng tiện bên trong(vốn kinh nghiệm tâm
lý của chủ thể)
+ ứng dụng s phạm:công cụ chủ yếu trong học tập là
những tri thức của HS đã tiếp thu đợc,đó chính là nội
dung các môn học do đó việc xây dựng nội dung các
môn học có ý nghĩa quyết định sự phát triển của tâm lý
HS.thực chất của dạy học là hình thành công cụ tâm lý
cho HS.tuy nhiên những tri thức HS tiếp thu đợc chỉ trở thành công cụ khi HS hiểu tri thức đó
d) Hoạt động có 2 quá trình diễn ra đồng thời.
- Quá trình đối tợng hoá(xuất tâm):trong quá trình hoạt
động tâm lý của chủ thể đợc đa ra ngoài & đợc giữ lại ở sản phẩm hoạt động
- Quá trình chủ thể hoá (nhập tâm)trong quá trình chủ thể chuyển nội dung đối tợng vào bản thân mình để hình thành và phát triển tâm lý
Trong hoạt động hai quá trình này đồng thời quá trình
là điều kiện của quá trình kia và ngợc lại
*ứng dụng s phạm:
- Trong hoạt động học quá trình đối tợng hoá hoạt động vận dụng,quá trình chủ thể hoá của hoạt động tiếp thu
HS muốn tiếp thu đợc tri thức mới thì phải vận dụng tri thức cũ & ngợc lại muốn có tri thức để vận dụng thì HS phải tiếp thu.Từ đó mà hình thành mối quan hệ thiết thật giữa ngời học & tri thức nghĩa là câu hỏi học để làm gì đợc HS trả lời qua từng tiết học.Do đó nhiệm vụ của ngời giáo viên là tổ chức để học sinh thực hiên hoạt
động học tập từ đó để diễn ra hai quá trình trên
2.Cấu trúc của hoạt động:
- Về phía chủ thể-Về phía đối tợng Hoạt động - Động cơ
Hành động - Mục đích Thao tác - Phơng tiện
2.1 Phân tích các yếu tố trong cấu trúc hoạt động.
a) Phía đối tợng:
- Động cơ: là yếu tố tâm lý thúc đẩy con ngời hoạt động
là nguyên nhân của hoạt động Động cơ còn gọi là mục
đích chung trong hoạt động động cơ đích thực là bản chất hoạt động <ví dụ: động cơ đích thực trong hoạt
động học đó là tri thức của các môn học)
- Mục đích: là hình thức cụ thể hoá động cơ, là sản phẩm trung gian trong hoạt động (ví dụ: động cơ học tập của học sinh là tri thức, còn tri thức trong từng bài, từng tiết học là mục đích )
- Phơng tiện: là những cái chủ yếu dùng để đạt mục
đích (vd: trong học tập học sinh phải sử dụng hai loại phơng tiện: phơng tiện bên ngoài, phơng tiện bên trong Trong hai phơng tiện là hai quyết định)
+ Ba yếu tố trên tạo thành nội dung đối tợng hoạt động
và đó là nội dung tâm lý mà chủ thể phải đạt đợc sau khi kết thúc hoạt động
b) phía chủ thể.
- Hiện tợng: là quá trình hình thành động cơ, làm ra sản phẩm cuối cùng
- Hiện tợng: là quá trình hình thnàh mục đích, làm ra sản phẩm trung gian của hoạt động
- Thao tác: là phần kĩ thuật của hoạt động
2.2) Phân tích mỗi quan hệ giữa các yếu tố trong cấu trúc.
- Cấu trúc của hoạt động không phải là sự kết hợp của các yếu tố, trơng trình mà là cấu trúc chức năng nghĩa
là có sự chuyển hoá các yếu tố trong cấu trúc
Trang 5a) Mỗi quan hệ giữa hoạt động và hành động (động
cơ và mục đích)
- Đặc trng cho một hoạt động là động cơ , đặc trng cho
hành động là mục đích
- Động cơ có chức năng thúc đẩy, mục đích không có
chức năng thúc đẩy mà hớng chủ thể đến động cơ
- Một động cơ đợc chủ thể hoá thành nhiều mục đích
khác nhau do đó một hoạt động bao gồm những hành
động (vd: hoạt động dạy có động cơ là học sinh, động
cơ này đợc cụ thể thành sáu mục đích do đó hoạt động,
do đó hoạt động dạy bao gồm sau hành động Hành
động tìm hiểu tâm lý học sinh, hành động nắm vững nội
dung môn dạy, bài dạy, tiết dạy, hành động soan giáo
án, hành động tổ chức điều khiển học sinh tiếp thu tri
thức mới, hành động tổ chức học sinh, điều khiển học
sinh luyện tập tri thức(tiết thực hành) hành động kiểm
tra đánh giá kết quả của học sinh Và ngợc lại mục đích
của hành động có thể thực hiện hững động cơ khác
nhau do đó một hành động có thể tham gia vào nhiều
hoạt động khác nhau ( vd: hành động giết ngời có thể
thuộc động cơ thiện và thuộc động cơ ác )
- Một hoạt động sau khi thực hiện xong một động cơ thì
nó có thể chuyển hoá thành hành động để thực hiện
hành động khác (vd: trong hoạt động dạy có hành động
nắm vững bài dạy đó là hành động nhận thức, hành
động này vốn là hành động học tập mà giáo viên đã
thực hiện trớc đó và ngợc lại mục đích hoạt động có thể
chuyển hoá thành động cơ nghĩa là hành động chuyển
hoá thành hoạt động) Học sinh học xong bài để đợc đi
chơi, học bài là một hành động nằm trong hoạt động vui
chơi Nếu nh trong quá trình học bài tri thức trở thành
cái thúc đẩy học sinh hoc bài thì học chuyển hoá thành
hoạt động học tập
- Nhờ sự chuyển hoá của các yếu tố trên mới làm nảy
sinh các hoạt động mới,các quan hệ mới.chính cái mới
này làm nên sự phát triển của con ngời
b) Mối quan hệ giữa hành động và thao tác(mục đích
vả phơng tiện):
- Hành động thì có mục đích còn thao tác thì không có
mục đích,thao tác là phần kỹ thuật của hành động
- Một hành động có thể có một thao tác hoặc có nhiều
thao tác.Các thao tác của một hành động phải thoả mãn
tính chất sau:
+ Tính chất tuyến tính:các thao tác của hành động đợc
sắp xếp theo trình tự(vd:cộng hai phân số khác mẫu
số,thao tác một quy đồng mẫu số,thao tác 2 cộng hai
phân số cùng mẫu số thao tác 3 là ghi kết quả của phép
cộng hai phân số khác mẫu số)
+ Tính chất hữu hạn:số lợng các thao tác hành động
không thừa không thiếu
+ Tính hiệu quả:sau khi kết thúc các thao tác của một
hành động phải tạo ra sản phẩm,một hành động sau khi
thực hiện xong mục đích thì nó chuyển hoá thành thao
tác để thực hiện đợc hành động khác
* ứng dụng s phạm:
- Vận dụng cấu trúc của hoạt động vào dạy học giáo viên cần làm những việc sau:
+) Trên cơ sở phân tích sách giáo khoa, bài dạy giáo viên phải xác định chính xác các đơn vị tri thức mà trong bài học nghĩa là xác định mục đích cho học sinh
từ đó mà xác định các hành động, các thao tác hcọ cho học sinh để đạt mục đích.(vd: khi dạy khái niệm trạng ngữ co hai đơn vị tri thức một thứ nhất là trạng ngữ là khác phần phụ của câu, thứ hai trạng ngữ làm rõ cho câu chính )
+) Giáo viên ra điều kiện học sinh thực hiện các hành
động bằng thao tác học để đạt mục đích <tiếp thu bài học>
+) Giáo viên tập cho học sinh luyện tập các hành động trên <vận dụng tri thức vừa tiếp thu để giải bài tập> để hình thnàh kĩ năng
+) Giáo viên hớng dẫn học sinh sử dụng các hành động này để thực hiện các hành động trong bài học tiếp theo nghĩa là chuyên hoá thành thao tác
II.Giao tiếp.
1) Khái niệm giao tiếp
- Là quá trình thiết lập và vận hành mỗi quan hệ giữa các chủ thể để tạo ra sản phẩm thoả mãn nhu cầu của các chủ thể
a) giao tiếp là mỗi quan hệ giữa các chủ thể
- Trong giao tiếp mọi ngời là một chủ thể, là một nhân cách mỗi ngời vừa là nơi tiếp nhận và phản ứng lại t t-ởng từ chủ thể khác truyền đến.Đồng thời mới phản ánh lại & phản ứng lại t tởng,hành vi mà mình phát ra để truyền đến chủ thể khác
- Trong giao tiếp có sự thay đổi vị trí vai trò mỗi bên
- Giao tiếp là quá trình bất thuận nghịch bởi vì những t tởng,hành vi phát ra là không huỷ bỏ đợc
- Giao tiếp là quá trình năng động bởi vì nó thờng xuyên là trạng thái biến đổi
- Con ngời giao tiếp với những vấn đề khác nhau là để thoả mãn nhu cầu,nhu cầu trao đổi t tởng,nhu cầu đợc yêu thơng,giúp đỡ,đợc chia sẻ,nhu cầu tránh bị cô đơn
b) Giao tiếp là quá trình thiết lập,sự vận hành tiếp xúc t.ly + Trong giao tiếp mỗi ngời vừa là nguồn phát,
vừa là nơi tiếp nhận xử lý t tởng từ ngời khác chuyền
đến nh vậy giao tiếp là một con đờng để con ngời tiếp thu tri thức, kinh nghiệm xã hội
+ Trong giao tiếp mỗi ngời tự bộc lộ cảm xúc đồng thời tạo ra các cảm xúc mới giữa các chủ thể Nh vậy giao tiếp là một con đờng hình thành tình cảm
+ Trong giao tiếp mỗi ngời tự bộc lộ tâm lý của mình từ
đó các chủ thể nhận thức đánh giá và hiểu biết lẫn nhau
- Nh vậy mỗi ngời có hai phơng thức tự đánh giá bản thân mình, tự đánh giá là mỗi ngời là thu thập và xử lý những t tởng về chính mình , từ đó xác định mình là ai, mình là ngời nh thế nào và có khả năng gì Hai phơng pháp tự đánh giá
- So sánh mục tiêu với kết quả đạt đợc trong hoạt động
Trang 6+ So sánh đổi chiều ý thức đánh giá của ngời khác về
bản thân mình từ hai phơng pháp trên cá nhân tự rút ra
kết luận về bản thân mình
- Có hai trờng hợp: Tự đánh giá phù hợp khi ý kiến
đánh giá của ngời khác và tự đánh giá của cá nhân,
đánh giá đúng những cái mà trong thực tế cá nhân đó
đạt đợc từ đó hình thành tính khiêm tốn, lòng tự trọng
+ Tự đánh giá không phù hợp: Khi ý đánh giá của ngời
khác và tự đánh giá của cá nhân, đánh giá quá cao
những cái mà trong thực tế cá nhân đó cha đạt đợc từ đó
hình thành tính tự cao(tinh tớng)
- Khi ý đánh giá của ngời khác tự đánh giá của cá nhân
đánh giá thấp những cái trong thực tế cá nhân đó đạt
đ-ợc hình thành tính tự ti
* ứng dụng s phạm: nhà trờng tổ chức dạng hoạt động
giao tiếp cho học sinh để mỗi học sinh tự bộc lộ tâm lý
của mình từ đó mà nhận xét đánh giá với nhau,
+ Nhà trờng cần xây dựng các tiêu chuẩn đánh giá các
môn học, nề nếp và sinh hoạt tập thể đồng thời phối hợp
sự đánh giá các giáo viên bộ môn, gia đình và tập thể
lớp để thống nhất ý kiến đánh giá
c ) Giao tiếp đợc hiện theo cơ chế gián tiếp:
- Trong giao tiếp con ngời sử dụng công cụ phơng tiện
để gửi thông điệp cho nhau Có hai loại công cụ phơng
tiện
+ Công cụ phi nghĩa : t thế tác phong, t thế đàng hoàng,
đĩnh đạc, đó là ngời làm chủ trong giao tiếp, tự tin và
chân tình Hành vi gò bó khúm núm thiếu tự tin đó là
những ngời không làm chủ trong giao tiếp hoặc thiếu tự
tin hoặc có những vấn đề khó nói, hoặc động cơ khong
trong sáng
- Trang phục: bản thân trang phục không có ý nghĩa
tâm lý nhng khi con ngời dùng thì có ý nghĩa tâm lý
- Nét mặt: là sự biến đổi vẻ mặt trong quá trình giao
tiếp:
* ánh mắt:
* nụ cời: rút ngắn khoảng cách giao tiếp
- Đồ vật(quà tặng):giá trị trong đồ vật là thái độ,thời
điểm ngời cho và ngời nhận
- Cảm giác đụng chạm cơ thể:
+ Cộng cụ nghĩa:
- Nghĩa là một hiện tợng ký hiệu từ ngữ có 3 bộ
phận:ghi âm,từ vựng và ngữ pháp
- Nghĩa có 3 chủ ngữ:
+ Chủ ngữ thay thế cho đối tợng cụ thể
+ Chủ nghĩa khái quát:từ ngữ thay thế lớp các đối tợng
cùng loại
+ Chủ nghĩa thông báo:thông tin,biểu cảm,thúc đẩy và
kìm nén hành động.Tuy nhiên khi sử dụng nghĩa phải
chú ý nó không phải là vật chất mà chỉ là vật thay thế
+ Vật chất =>Mã hoá=>Ngôn ngữ<=Giải mã
Do nguồn gốc có 3 chức năng trên lên nghĩa công cụ
chủ yếu trong giao tiếp giúp con ngời truyền đạt những
nội dung phức tạp không hạn chế về không gian,thời
gian gioa tiếp.Quá trình giao tiếp bằng nghĩa thể hiện hai mặt:
Biểu đạt:là quá trình mỗi ngời truyền kinh nghiệm,T t-ởng trong đầu ra nghĩa bên ngoài để truyền cho ngời khác,
- Hiểu biệu đạt:là quá trình tâm lý phán ánh lợng t tởng chứa đựng trong thông báo bằng lời(nói và viết).Từ ngời khác truyền đến
- Giao tiếp bằng nghĩa nói có hai loại:
+ Đối thoại:cả hai bên phải tham gia xây dựng nội dung,quá trình giao tiếp và có sự đổi vị trí và vai trò của mỗi bên.Nghĩa mang tính rút gọn và thờng sử dụng tất
từ đa đẩy để phát triển quá trình giao tiếp
+ Độc thoại:Diễn ra khi một ngời nói liên tục,ngời khác
là nghe,yêu cầu khi độc thoại ngời độc thoại phải chuẩn
bị trớc nội dung.khi độc thoại phải bao quát ngời nghe.nội dung ngời độc thoại phải có quan hệ logic với nhau
- Trong quá trình giao tiếp khi giao tiếp bằng nghĩa nói cần chú ý không gian giao tiếp của mỗi cá nhân:khong gian giao tiếp của mỗi là khoảng cách riêng của mỗi ngời thuộc về ngời đó là khoảng cách chứa ra từ cơ thể ngời đó đến ngời khác trong giao tiếp, có 4 khoảng cách:
+ Khoảng cách thân tình,ruột thịt(45cm)
+ Khoảng cách cá nhân(45cm<1,2m) là giao tiếp bạn bè
+ Khoảng cách xã hội(1m2<4m):diễn ra trong giao tiếp chính thức của các nhóm trong xã hội
+ Khoảng cách công cộng(trên 4m)
2 Giao tiếp s phạm(GTSP):
2.1 Khái niệm GTSP:
- GTSP là quá trình thiết lập và vận hành sự tiếp xúc tâm lý giữa giáo viên và học sinh,giữa học sinh và học sinh trong quá trình dạy học để đạt đợc mục đích của quá trình này
a) GTSP là giao tiếp có tính nghề nghiệp giữa giáo viên và học sinh.
- GTSP là giao tiếp chính thức đợc quy định bởi mục tiêu,nội dung,phơng pháp dạy học và do điều lệ nhà tr-ờng quy định
- Mục tiêu trong giao tiếp s phạm là hình thành và phát triển nhân cách học sinh theo mục tiêu giáo dục và môn học trong nhà trờng
- Nội dung chủ yếu trong GTSP:đó là tri thức trong từng tiết
- Công cụ giao tiếp chủ yếu trong GTSP là nghĩa ngôn học
- GTSP đợc diễn ra trong khoảng thời gian quy định đó
là tiết học(45phút)
b)GTSP đợc diễn ra theo các quy tắc nhất định.
* Tính mô phạm trong giao tiếp: giáo viên phải có những phẩm chất và hành vi chuẩn mực có tác dụng làm gơng, làm mẫu cho học sinh noi theo Sự mẫu mực
Trang 7về trang phuc nghĩa là trang phuc đạt hai yêu cầu: ăn
mặc đúng kiểu cách sắc màu hài hoà Hành vi chuẩn
mực: Hành vi là những phản ứng cách ứng xử đợc biểu
hiện ra bên ngoài của giáo viên, hành vi chuẩn mực đợc
xem xét ở ba tiêu trí
+ Hành vi đợc mọi ngời trong cộng đồng thực hiện
+ Hành vi do xã hội quy định(nhà trờng)
+ Hành vi đó phải thực hiện mục đích của giáo viên(hoc
sinh hiểu bài).Thái độ và hành vi của giáo viên phải
nhất quán với nhau (vd: khi phê bình học sinh ánh mắt
phải nghiêm nghị, cử chỉ rõ ràng lời nói rứt khoát, khi
khen một học sinh lời nói nhẹ nhàng biểu cảm và kèm
theo nụ cời )
*)Tôn trọng học sinh:
+ Giáo viên phải coi mỗi học sinh là một nhân cách có
quyền đợc học tập, đợc tham gia các dạng bài đọc, giao
tiếp do lớp tổ chức:
+ Giáo viên xác nhận và động viên kịp thời của học
sinh trong học tập
+ Khi giảng dạy giáo viên phải bao quat tàon lớp, chú ý
đến từng học sinh
+ Trong tiết học học sinh nào cũng đợc làm việc, đợc
phát biểu ý kiến
+ Khi giáo viên mắc lỗi phải thật xin lõi học sinh
Nghĩa câu hỏi thuộc phạm vi bài dạy nhất thiết giáo
viên phải trả lời, nếu cha trả lời phải khất học sinh tránh
trả lời tuỳ tiện
+ Giáo viên không đợc định kiến, nói câu, hành vi xúc
phạm học sinh (tôn trọng học sinh)
*) Thiện ý trong giao tiếp:
+ Giáo viên luôn luôn nghĩ tốt về học sinh, giành những
điều kiện thuận lợi cho học sinh trong quá trình giảng
dạy thực chất của soạn giáo án mà giáo viên gia công
chế biến nội dung bài học cho phù hợp với khả năng
nhận thức của học sinh
+ Giáo viên phải có tránh nhiệm cao khi giảng dạy bài
nghĩa là phân hoá nội dung bài giảng thành 3 loại câu
hỏi phù hợp với 3 loại học sinh trong lớp Nếu học sinh
cha trả lời đợc câu hỏi thì gaío viên phải gợi ý
+ Giáo viên phải công bằng trong việc nhân xét đánh
giá học sinh đánh giá phải kèm theo lời động viên khích
lệ Tuỳ theo có những họ sinh rất cố gắng nhng thông
qua bài kiểm tra chỉ đạt ngấp nghé trung bình giáo viên
có thể cho đạt yêu cầu và chỉ ra cho học sinh thấy đợc
mặt yếu kém của mình về mặt kiến thức, kỹ năng và
yêu cầu bài kiểm tra lần sau khoảng cách phải tốt hơn,
phơng pháp này gọi là phơng pháp tạm ứng niềm tin
trong giáo dục
+ Giáo viên phải tin tởng khi giao việc cho học sinh
*) Đồng cảm trong GTSP: là giáo viên biết đặt vị trí của
mình vào vị trí của học sinh trong quá trình giao tiếp
- Giáo viên tìm hiểu hoàn cảnh gia đình của mỗi học
sinh để có cách ứng xử phù hợp
- Giáo viên biết chia sẻ niềm vui nỗi buồn của học
sinh
- Trong giao tiếp với học sinh không nên tạo sự căng thẳng tâm lý Tạo điều kiện để học sinh đợc giao tiếp với mình
c) GTSP là sự thiết lập và vận hành, sự tiếp xúc tâm
lý giữa giáo viên và học sinh, giữa học sinh và học sinh.
+ Bản chất của hành động học tập là quá trình nhận thức của học sinh do đó sự tiếp xúc tâm lý (TL) giữa giáo viên và học sinh là quá trình giáo viên tiếp cho hành động nhận thức cho học sinh Muốn vậy giáo viên cần phải làm những việc sau:
+ Căn cứ vào nội dung bài dạy giáo viên thiết kế thời gian các vấn đề(câu hỏi, ) và lựa chọn các phơng tiện trực quan (bản đồ, sơ đồ, hình vẽ ) sao cho phù hợp + Giáo viên tạo cho học sinh nhận thức vấn đề tri giác các phơng tiện trực quan để thu nhập dữ liệu
+ Giáo viên tạo cách hình dung (hình tợng câu hỏi gợi ý ) để mỗi học sinh giải quyết vấn đề trong quá trình học sinh giải quyết vấn đề giáo viên cần bao quát để giúp đỡ những em gặp khó khăn
+ Giáo viên nhận xét đánh giá hớng dẫn học sinh tự nhận xét đánh giá kết quả giải quyết vấn đề và sau đó sau đó giáo viên đa ra câu trả lời đúng ,đó chính là nội dung bài học
+ Giáo viên tìm cách tiếp xú tâm lý học sinh để giải quyết nhiệm học đó là phơng pháp thảo luận nhóm
ph-ơng pháp đợc tiến hành nh sau:
- Căn cứ vào nội dung bài học để thiết kế thành các vấn
đề và chia lớp thành các nhóm Các nhóm đồng đều về giới tính và học việc
- Giáo viên giao vấn đề cho các nhóm và phát cho mỗi học sinh một phiếu học tập
Giáo viên cho các nhóm thảo luận sau đó đại diện các nhóm trình bày cách giải quyết vấn đề của nhóm mình
- Giáo viên cho các nhóm nhận xét cách đánh giá lẫn nhau sau đó giáo viên nhận xét đánh giá các nhóm và
đ-a rđ-a lời giải đung đó là tri thức mới củđ-a bài học
2.2) Các giai đoạn GTSP.
- Quá trình GTSP bao gồm các giai đoạn sau:
a) Mở đầu quá trình GTSP.
- Mục tiêu của quy định này phải tạo ra đợc thiện cảm của học sinh đối với giáo viên sẵn sàng học tập Mở đầu quá trình giao tiếp đợc diễn ra các trờng hợp sau:
+ Khi giáo viên dạy lớp mới thông thờng giáo viên giới thiệu đôi nét về bản thân mình sau đó yêu cầu lớp trởng báo cáo khái quát tình hình của lớp, sau đó giáo viên nói ngắn gon mục đích yêu cầu của môn học, số tiết của môn học, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo và đồ dùng học tập môn học ở trờng hợp này những thuộc tính bề ngoài của giáo viên nh trang phục, cử chỉ, hành vi, lời nói là những yếu tố có tình cảm áp đặt để học sinh tạo
ra ấn tợng(đánh giá )về ngời giáo viên ngay những phút
đầu tiên học sinh đánh giá về giáo viên nếu giáo viên kghiêm khắc tạo ra tâm lý với học sinh nếu giáo viên dễ dãi dẫn đến học sinh coi thờng
Trang 8+ Khi giáo viên dạy bài mới cách tốt nhất để mở đầu
giao tiếp là giáo viên nêu tình huống vấn đề (tình huống
phải chứa đựng tri thức mỗi bài học)
b) Diễn biến quá trình GTSP
- Mục tiêu dạy học đợc thực hiện ở quy định này, bản
chất đích thực của giáo viên và học sinh đợc bộc lộ ở
quy định này.Nội dung giao tiếp chủ yếu của giai đoạn
này là tri thức bài học, công cụ chủ yếu trong giao tiếp
là nghĩa ngôn học Tuyệt đối giáo viên không đợc nói
tiếng địa phơng.Để giai đoạn này diễn ra đạt kết quả
giáo viên cần chú ý:
- Lời giảng dạy của giáo viên tránh đơn điệu mà phải
thay đổi nhng phải căn cứ
vào nội dung bài học khi dạy tri thức cơ bản (định nghĩa
,công thức ) giáo viên cần nhẫn mạnh nói trầm, nói rõ
và trình bày trên bảng để học sinh lu ý
- Các bớc trên lớp đảm bảo tính khách quan và s phạm
cụ thể có 5 bớc:
+ ổn định lớp
+ kiểm tra bài cũ: kiểm tra những tri thức mà học sinh
phải sử dụng để tiếp thu tri thức mới
+ Giảng bài mới
+ Củng cố : giáo viên hoàn tất lại toàn bộ tri thức của
bài, mức cao hơn là hớng dẫn học sinh vận dụng tri thức
vừa tiếp thu để giải quyết bài tập
+ Hớng dẫn học sinh tự học và giao bài tập về nhà
- Khi giảng dạy phải bao quát toàn lớp và chú ý từng
học sinh và phân loại nội dung bài dạy nên chia thành 3
loại câu hỏi cho phù hợp vói 3 loại học sinh trong lớp
+ Trình bày bảng theo dàn ý của bài viết từ trái sang
phải các đề mục phải viết rõ ràng chính xác, các công
thức, quy tắc viết đúng quy ớc, chữ viết trên bảng học
sinh phải đọc đợc x=a/200(x là kích thớc chữ viết trên
bảng tính = cm, a là khoảng cách từ học sinh cuối cùng
đến bảng tinh = cm ) Độ dùng dạy học có kích thuớc
đủ lớn để ở vị trí mà khoảng cách song song mà học
sinh trong lớp quan sát nhìn đợc
c) Thuộc nội dung quá trình giao tiếp
- Mục tiêu của giai đoạn này phải đợc cả giáo viên và
học sinh ý thức đợc là đã thực hiện đợc quá trình giao
tiếp, cả 2 bên ý thức đợc đồ dùng của nó
Chơng III
Hoạt động nhận thức.
I Khái niệm hoạt động nhân thức.
- Hoạt động nhận thức là qua trình con ngời phản ánh
của đối tợng sản phẩm của hoạt động này là tri thức
- Một đối tợng có nhiều thuộc tính một thuộc tính phân
thành 2:
- Thuộc tính bề ngoài,màu sắc,kích thớc,trọng
l-ợng,khối lợng,tính chất
- Thuộc tính bản chất:đó là những mỗi liên hệ ổn định
của các yếu tố tạo nên đối tợng quy định sự tồn tại,phát
triển của đối tợng(thuộc tính bên trong)
Do đó hoạt động nhận thức của con ngời có hai giai
đoạn:
+ Giai đoạn nhận thức cảm tính(cảm giác,tri giác) phản
ánh những thuộc tính bề ngoài của đối tợng,sản phẩm là những tri thức thông thờng
+ Giai đoạn nhận thức lí tính:(t duy,t tởng);phản ánh những thuộc tính bản chất của đối tợng,sản phẩm là khả năng hay còn gọi là tri thức khoa học
- Nhận thức cảm tính:(đó là trực quan sinh động)đến t duy trừu tợng(nhận thức lí tính).Hai giai đoạn trên có quan hệ chặt chẽ với nhau bởi vì các thuộc tính bản chất bao giờ cũng đợc bộc lộ ở các thuộc tính bề ngoài của
đối tợng,do đó con ngời nhận thức các thuộc tính bề ngoài và sử lý những thuộc tính đó để rút ra các thuộc tính bản chất của đối tợng và ngợc lại các thuộc tính bản chất của đối tợng lại chi phối các thuộc tính bề ngoài
II Nhận thức cảm tính.
1 Cảm giác.
1.1.Khái Niệm:
Là một quá trình nhận thức phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ của sinh vật hiện tợng đang trực tiếp tác động vào các giác quan của con ngời,
+ Cảm giác là một quá trình tâm lý nghĩa là có nảy sinh(khi đối tợng tác động).cảm giác là hình thức đơn giản nhất của con ngời bởi vì cảm giác phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ bề ngoài của đối tợng
+ Cảm giác phản ánh trực tiếp đối tợng nghĩa là phản
ánh những cái đang tồn tại,đang trực tiếp tác động vào các giác quan của con ngời
+ Cảm giác của con ngời khác về vật chất so với cảm giác của động vật bởi vì các đối tợng gây cảm giác ở con ngời không chỉ là sự vật hiện tợng ở tn mà còn bao gồm những sản phẩm do con ngời làm ra,cảm giác của con ngời có sự tham gia của ngôn ngữ
+ ở con ngời có các cảm giác sau:
- Cảm giác nhìn:cho biết màu sắc ,khối lợng,độ xa.độ sáng của đối tợng
- Cảm giác nghe:cho ta biết thuộc tính âm thanh của
đối tợng
- Cảm giác nếm:cho ta biết thuộc tính vị của đối tợng
- Cảm giác da:cho ta biết nhiệt độ,trọng lợng,sức ép của vật vào da
1.2.Các quy luật của cảm giác:
a) Quy luật về ngỡng của cảm giác.
+ Cơ sở để xác định quy luật:mỗi một cảm giác đợc chuyên môn hoá để phản ánh một loại kích thích
- Để có cảm giác cờng độ kích thích phải đạt đợc một giới hạn nhất định.Từ 2 nguyên nhân trên mà ngỡng cảm giác là một quy luật
+ Nội dung quy luật:giới hạn về cờng độ của kích thích
mà ở đó gây đợc cảm giác gọi là ngỡng của cảm giác có
2 loại ngữơng:
- Ngỡng phía dới cờng độ kích thích tối thiểu đủ để gây cảm giác
- Ngỡng tối đa:là cờng độ kích thích tối đa mà vấn gây
đợc cảm giác.cảm giác của con ngời còn phản ánh sự
Trang 9khác biệt giữa hai kích thích.Tuy nhiên 2 kích thích này
phải có sự khác nhau tối thiểu về tính chất hoặc cờng độ
đủ để tạo ra ta phân biệt đợc 2 kích thích đó gọi là
ng-ỡng sai biệt
+ ứng dụng dạy học:
- Lời giảng của giáo viên có cờng độ vừa phải để học
sinh cả lớp nghe đợc và theo dõi đợc.chữ viết trên bảng
học sinh phải đọc đợc.đồ dùng dạy học có kích thớc đủ
lớn để học sinh quan sát đợc
- Phát hiện những học sinh nghe kém,nhìn kém để bố trí
chỗ ngồi hợp lý
- Màu sắc đồ dùng dạy học phải hợp lý để học sinh
phân biệt các yếu tố của đối tợng
b)Quy luật về sự thích ứng của cảm giác:
+ Cơ sở xác định quy luật:để bảo vệ hệ thần kinh và bộ
não,để cảm giác của con ngời phản ánh tốt nhất đối
t-ợng,cảm giác của con ngời có sự thích ứng
+ Nội dung quy luật:thích ứng là sự thay đổi sự nhạy
cảm(khẳ năng phản ánh) của cảm giác cho phù hợp với
sự thay đổi của cờng độ kích thích khi cờng độ kích
thích giảm,tăng tính nhạy cảm,khi cờng độ kích thích
tăng thì giảm tính nhạy cảm
+ ứng dụng dạy học:
- để rèn luyện sự thích ứng cảm giác của học sinh khi
giảng bài giáo viên nói một lần với cờng độ vừa phải
- khi xây dựng hệ thống câu hỏi cần sắp xếp từ dễ đến
khó để tăng sự thích ứng cảm giác của học sinh
c) Quy luật về sự tác động qua lại giữa các cảm giác.
+ Cơ sở xác định quy luật:đối tợng tác động đến con
ngời bằng tổ hợp các thuộc tính từ đó dấn đến ở mỗi
thời điểm xuất hiện nhiều cảm giác ở con ngời.do đó
các cảm giác này có quan hệ chặt chẽ với nhau
+ Nội dung quy luật:
- Kích thích yếu nên cảm giác này thì làm tăng độ nhạy
cảm của cảm giác khác và ngợc lại
- Sự tác động qua lại giữa hai cảm giác cùng loại gọi là
sự tơng phản
- Sự xuất hiện cảm giác này có thể làm nảy sinh cảm
giác khác
+ ứng dụng dạy học:
- Nếu trong giờ học học sinh tập trung để ý thì cảm
giác phản ánh đối tợng học tập một cách tốt nhất
- Khi học sinh không hoàn thành nhiệm vụ giáo viên
đánh giá đúng mức đồng thời động viên khích lệ học
sinh
- Sự tơng phản trong cảm giác đợc sử dụng khi so sánh
hoặc làm nổi bật đặc trng của đối tợng
2 Tri giác.
2.1.Khái Niệm:
- Là một quá trình nhận thức phản ánh chọn vẹn các
thuộc tính bề ngoài của đối tợng khi đối tợng đang tác
động trực tiếp vào các giác quan của con ngời
+ Cũng giống cảm giác tri giác là một quá trình nhận
thức phản ánh những thuộc tính bề ngoài của đối tợng
và phản ánh trực tiếp đối tợng
+ Tri giác là trình độ phản ánh cao hơn so với cảm giác bởi vì hình ảnh về tri giác là hình ảnh hoàn chỉnh đối t-ợng bởi vì hình ảnh của tri giác đợc tổng hợp từ các cảm giác
+ Tri giác phản ánh đối tợng theo một cấu trúc nhất
định(vd:khi tri giác ngời khác nói chúng ta hiểu đợc là
do chúng ta tri giác từ ngữ nằm trong một cấu trúc nhất
định.) + mức độ tăng cao của tri thức gọi là quan sát,quan sát
là sự tri giác có mục đích,có phơng pháp nhằm hình thành hình ảnh đúng đối tợng
2.2.Các quy luật của tri giác.
a)Quy luật về tính đối tợng của tri giác.
+ Cơ sở xác định quy luật:
- Tri giác chỉ xuất hiện khi đối tợng đang trực tiếp tác
động vào các giác quan
- Tri giác của con ngời là một hoạt động tự điều chỉnh phức tạp trong đó có sự kết hợp của các yếu tố cảm giác của hiện tợng(vd:sự vận động của đôi mắt trong đó có
sự kết hợp của cảm giác và vận động,sự vận động của
đôi bàn tay tác động trực tiếp đến đối tợng)từ đó mà tính đối tợng của tri thức đợc hình thành
+ Nội dung quy luật:hình ảnh của tri thức bao giờ cũng
là hình ảnh hoàn chỉnh về đối tợng cụ thể,chính nhờ hình ảnh này mà con ngời mới định hớng đợc trong môi trờng sống
+ ứng dụng dạy học:trong dạy học giáo viên sử dụng vật thật hoặc tranh ảnh giống vật thật để giúp học sinh
có hình ảnh đúng về đối tợng
b)Quy luật về tính lựa chọn của tri thức.
+ Cơ sở xác định quy luật:
- Trong quá trình hoạt động có nhiều sinh vật hiện t-ợng tác động đến con ngời cùng một lúc con ngời không thể phản ánh và phản ứng lại với tất cả đối tợng
đó
- Căn cứ vào yêu cầu của hoạt động con ngời chỉ tri giác đối tợng cần thiết cho hoạt động của mình,những hoạt động phù hợp với nhu cầu và hứng thú của mình
Từ hai nguyên nhân trên mà tính lựa chọn của tri thức
đợc hình thành
+ Nội dung quy luật:
- Tri giác là một quá trình con ngời cắt đối tợng ra khỏi sinh vật khác để tri giác hoạt động tốt hơn
- Tính lựa chọn của tri giác phụ thuộc vào:
+ Đặc điểm của đối tợng:đối tợng càng nổi bật nghĩa là phân biệt rõ ràng các đối tợng khác thì con ngời dễ dàng lựa chọn
+ Điều kiện trong quá trình tri giác(vd:trong quá trình học tập lớp thiếu ánh sáng,chữ viết,phơng tiện trực quan
có kích thớc quá bé gây khó khăn cho học sinh lựa chọn
đối tợng cơ bản
+ Phụ thuộc vào nhu cầu hứng thú cá nhân
* ứng dụng dạy học:
Khi dạy kiến thức cơ bản giáo viên phải nhấn mạnh nói chậm,nói rõ và trình bày trên bảng.Giáo viên cần làm
Trang 10nổi bật(thông qua gam màu,đờng nét) để làm nổi bật
các yếu tố cơ bản đợc thể hiện trong sơ đồ bản vẽ,Khi
chấm bài giáo viên cần dùng bút mực đỏ gạch dới các
lỗi của học sinh.khi đánh giá bài làm của học sinh,đánh
giá lợng(điểm số)và đánh giá định tính(lời nhận xét của
giáo viên)
c) Quy luật về tính ý nghĩa của tri thức:
+ Cơ sở xác định quy luật:trong quá trình tri giác có sự
tham gia của vốn kinh nghiệm và t duy của con ngời từ
đó mà tính ý nghĩa của tri thức đợc hình thành
+ Nội dung quy luật:trong quá trình tri giác con ngời
không chỉ tạo ra hình ảnh hoàn chỉnh về đối tợng mà
còn gọi đợc tên đối tợng hoặc nêu công dụng chức
năng(để làm gì?)
+ ứng dụng dạy học:
- Khi sử dụng sơ đồ,bản vẽ,vật thật thì tên gọi các yếu
tố,các đối tợng giáo viên cần giải thích trớc khi học sinh
hoạt động
- Khi dạy khái niệm mới thì tên gọi các khái niệm(thuật
ngữ)giáo viên cần truyền đạt chính xác đúng nh là quy
tắc
d).Quy luật về tính ổn định của tri thức:
+ Cơ sở xác định quy luật:
- Trong quá trình tri giác mặc dù sinh vật luôn biến đổi
nhng con ngời vấn tách ra khỏi cấu trúc tơng đối ổn
định của nó từ đó tính ổn định của tri thức đợc hình
thành
+ Nội dung quy luật:khă năng tri giác đối tợng không
thay đổi khi điều kiện tri giác thay đổi,
+ Vận dụng:trong dạy học giáo viên sử dụng phơng
tiện trực quan ở các vị trí khác nhau để rèn luyện tính
ổn định tri giác cho học sinh
3.)Đặc điểm chung của nhận thức cảm tính.
- Mặc dù cảm giác của tri giác là hai trình độ nhận thức
khác nhau những giữa chúng có những đặc điểm sau:
+ Nhận thức cảm tính phản ánh những thuộc tính bề
ngoài của đối tợng cha phản ánh đợc bản chất của đối
t-ợng
+ Nhận thức cảm tính phản ánh trực tiếp đối tợng cha
phản ánh khái quát gián tiếp đối tợng
+ Sản phẩm của nhận thức cảm tính là hình ảnh trực
quan cụ thể là những tri thức thông thờng, cha phải là
khái niệm quy luật
4.)Vai trò của nhận thức cảm tính.
- Nhờ có cảm giác mà con ngời mới phân biệt đợc các
thuộc tính của một đối tợng,nhờ có cảm giác mà con
ngời mới phân biệt các đối tợng từ đó giúp con ngời
định hớng đợc trong môi trờng sống
- Nhận thức cảm tính cung cấp số liệu,những dữ
kiện,những hình ảnh trực quan cho nhận thức lí tính.Từ
đó xác định đợc cơ sở khoa học của phơng pháp trực
quan trong dạy học.phơng pháp trực quan là giáo viên
sử dụng vật chât,tranh ảnh.hình vẽ tổ chức cho học sinh
nhận thức cảm tính để thu thập số liệu hình thành các
biểu tợng.phơng pháp trực quan bao gồm:
- Phơng pháp quan sát;giáo viên tổ chức học sinh tri giác phơng tiện trực quan để thu thập số liệu,yêu cầu khi khi hớng dẫn họ sinh quan sát,hớng dẫn học sinh xác định mục đích quan sát,hớng dẫn học sinh phơng pháp quan sát đầu tiên là quan sát tổng thể sinh vật,sau
đó là quan sát từng phần,chủ yếu sinh vật cuối cùng lại quan sát tổng thể sinh vật
- Phơng pháp ;thí nghiệm là giáo viên tạo ra một hiện t-ợng,một sự biến đổi nào đấy để học sinh thu thập số liệu,tìm hiểu nguyên nhân,hoặc chứng minh,kết luận khoa hoc
- Phơng pháp minh hoạ:giáo viên đa ra các ví dụ cụ thể,tranh ảnh,hình vẽ để làm rõ nội dung bài giảng,để chứng minh các kết luận khoa học
III Nhận Thức Lí Tính.
1 T duy.
1.1.Khái Niệm.
- T duy là một quy trình nhận thức phản ánh những thuộc tính bản chất,những quy luật của sinh vật hiện t-ợng mà trớc đó ta không biết
a)T duy khi nảy sinh khi con ngời gặp tình huống có vấn đề.
- Tình huống có vấn đề:đó là tình huống chữa đựng nội dung mới phơng pháp mới mà vốn kinh nghiệm của cá nhân mặc dù vấn cần thiết nhng không đủ để quyết định vấn đề muốn quyết định đợc vấn đề cá nhân phải tìm phơng pháp mới nghĩa là phải t duy
- Cần phân biệt vấn đề với tình huống có vấn đề,vấn đề
là những mâu thuẫn,thắc mắc cần giải quyết,nó tồn tại trong đầu con ngời dới dạng câu hỏi tại sao.vấn đề chỉ trở thành tình huống khi cá nhân nhận thức và quyết
định vấn đề
- Điều kiện để vấn đề phát triển thành tình huống vấn
đề:
+ Cá nhân phải nhận thức vấn đề nghĩa là xác định đợc phần đã cho,phần cần tìm
+ Cá nhân phải có nhu cầu giải quyết vấn đề
+ Cá nhân phải có công cụ tri thức cần thiết giải quyết vấn đề
* ứng dụng s phạm:
+ Nội dung các môn học là hình thành tri thức khái quát ,khẳ năng học sinh muốn tiếp thu đợc thì phải t duy mà
t duy chỉ nảy sinh khi học sinh gặp tình huỗng có vấn
đề do đó giáo viên căn cứ vào nội dung bài giảng để thiết kế thành các vấn đề,tổ chức học sinh nhận thức và giải quyết vấn đề gọi là phơng pháp dạy học nêu vấn đề:
- Các loại vấn đề trong dạy học:
+ Tình huống nghịch lí;do là tình huống mới nhìn dờng
nh vô lý với kinh nghiệm của học sinh
+Tình huỗng bác bỏ;đó là tình huống học sinh phải vận dụng tri thức để phê phán một hành động sai lầm
+ Tình huống có những lựa chọn(test) đó là tình huống học sinh phải đứng trứơc một lựa chọn khó khăn giữa nhiều phơng án giải quyết