BỒI DƯỠNG KĨ NĂNG XÂY DỰNG CÂU HỎI ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY PHẦN SINH LÍ THỰC VẬT pps

Như vậy có thể dùng câu hỏi để tổ chức học tập cho học sinh giúp học sinh tự chiếm lĩnh tri thức mới, rèn luyện các thao tác tư duy tích cực sáng tạo, bồi dưỡng phương pháp họ

Tài liệu được sưu tầm và chỉnh sửa bởi CLB GS Sinh viên Dược

Bởi vì nhiều lý do các tài liệu sưu tầm này chưa có điều kiện kiểm định chất lượng và

xin phép các tác giả khi chia sẻ rất mong quý vị thông cảm.

Nếu quý thầy cô nào là tác giả của những tài liệu này xin liên hệ email:

clbgiasusvd@gmail.com câu lạc bộ để chúng tôi bổ sung tên tác giả vào các tài liệu cũng

Chuyên đề:

BỒI DƯỠNG KĨ NĂNG XÂY DỰNG CÂU HỎI

ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY PHẦN SINH LÍ THỰC VẬT

Trần Thị Hương – Trường THPT Trùng Khánh

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong dạy học câu hỏi có những vai trò rất quan trọng:

+ Dùng câu hỏi để “mã hoá” nội dung sách giáo khoa

+ Kích thích định hướng nhận thức tri thức mới, phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo trong học tập của học sinh

+ Giúp học sinh tự lĩnh hội kiến thức một cách có hệ thống

Như vậy có thể dùng câu hỏi để tổ chức học tập cho học sinh giúp học sinh tự chiếm lĩnh tri thức mới, rèn luyện các thao tác tư duy tích cực sáng tạo, bồi dưỡng phương pháp học tập để học sinh tự học

Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, đối tượng quan sát trong dạy học sinh học là các sơ đồ, hình vẽ, mẫu vật tự nhiên, các thí nghiệm…Giáo viên có thể sử dụng câu hỏi để hướng dẫn học sinh quan sát phương tiện trực quan để kích thích quan sát chú ý , khơi dậy ở học sinh tính tò mò khoa học, phát hiện những băn khoăn, thắc mắc của học sinh, tạo tình huống có vấn đề

Trong thời đại kinh tế vốn tri thức của nhân loại ngày càng nhiều, không những thế còn luôn luôn đổi mới Xu hướng chính của chiến lược phát triển giáo dục, đào tạo là: Giáo dục định hướng vào học tập, hoạt động nhận thức của học sinh Do vậy mà phải có phương pháp giáo dục, dạy học phù hợp, hiệu quả

Trong dạy học thì câu hỏi có vai trò rất quan trọng Có câu hỏi tốt là cơ sở cho việc sử dụng các phương pháp dạy học khác có hiệu quả Thực trạng của việc xây dựng câu hỏi trong dạy học nói chung và trong dạy học sinh học nói riêng đã khẳng định cần phải rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi trong dạy học sinh học là một vấn đề cấp bách và cần thiết

Vì những lí do trên tôi chọn chuyên đề: “BỒI DƯỠNG KĨ NĂNG XÂY DỰNG CÂU HỎI ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY PHẦN SINH LÍ THỰC VẬT”

II GIẢI QUYẾT VẦN ĐỀ

1 Các loại câu hỏi

Câu hỏi vô cùng đa dạng, mà trong dạy học thì câu hỏi được sử dụng trong mọi trường hợp Tuy nhiên, trong dạy học không phải trong chủ đề nào của nội dung dạy và học đều có sẵn các câu hỏi phù hợp với mọi đối tượng Vì vậy nhiều trường hợp giáo viên phải tự xây dựng câu hỏi để hướng dẫn người học nghiên cứu, phát hiện kiến thức Khi lựa chọn và xây dựng câu hỏi để tổ chức hoạt động học tập, giáo viên phải nắm vững cần có những câu hỏi thuộc loại nào để đạt được mục tiêu dạy học Câu hỏi chỉ phát huy được tác dụng dạy học khi

sử dụng loại câu hỏi phù hợp với mục tiêu dạy học Vậy trong dạy học thường

sử dụng những loại câu hỏi :

1.1 Khi kiểm tra kết quả thực hiện mục tiêu bài học, người ta thường sử dụng các loại dạng câu hỏi sau:

– Câu hỏi để kiểm tra sự ghi nhớ kiến thức đã học

– Câu hỏi để kiểm tra sự nắm vững bản chất của kiến thức, nghĩa là nêu lại, giải thích nội dung, kiến thức đã lĩnh hội

– Câu hỏi để kiểm tra khả năng vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết một nhiệm vụ nhận thức mới

– Câu hỏi để kiểm tra sự nắm vững giá trị của kiến thức nghĩa là xác định được vai trò, ý nghĩa của kiến thức trong lí luận và thực tiễn

– Câu hỏi để kiểm tra thái độ, hành vi của người học sau khi học tập một chủ đề nào đó

1.2 Để hình thành, phát triển năng lực nhận thức, người ta thường sử dụng các loại câu hỏi sau

– Câu hỏi rèn luyện kĩ năng quan sát;

– Câu hỏi rèn luyện kĩ năng phân tích;

– Câu hỏi rèn luyện kĩ năng tổng hợp;

– Câu hỏi rèn luyện kĩ năng so sánh;

– Câu hỏi rèn luyện kĩ năng sử dụng con đường quy nạp;

– Câu hỏi rèn luyện kĩ năng sử dụng con đường diễn dịch

1.3 Dựa vào các giai đoạn của quá trình dạy học để sử dụng câu hỏi, người

ta chia ra:

– Câu hỏi hình thành kiến thức mới;

– Câu hỏi củng cố, hoàn thiện kiến thức;

– Câu hỏi kiểm tra, đánh giá

1.4 Dựa vào nội dung mà câu hỏi phản ánh, người ta chia ra:

– Câu hỏi nêu vấn đề;

– Câu hỏi xác định các dấu hiệu bản chất;

– Câu hỏi xác định mối quan hệ;

– Câu hỏi xác định cơ chế;

– Câu hỏi xác định phương pháp khoa học;

– Câu hỏi xác định ý nghĩa lí luận hay thực tiễn của kiến thức

Do dựa vào nhiều tiêu chuẩn khác nhau để phân loại, nên mỗi câu hỏi ở loại này có thể cũng thuộc về loại khác

2 Sử dụng câu hỏi trong dạy học sinh học ở trường phổ thông.

Trong dạy học, câu hỏi luôn được sử dụng và được sử dụng trong các khâu khác nhau nhằm đạt được những mục tiêu khác nhau

2.1 Sử dụng câu hỏi để tạo tình huống học tập

Con người hoạt động khi có nhu cầu, nhu cầu có được khi đứng trước một nhiệm vụ cần được giải quyết Do đó giáo viên cần xác định rõ nhiệm vụ nhận thức và diễn đạt nhiệm vụ nhận thức đó bằng câu hỏi Khi đó câu hỏi là phương tiện để tạo tình huống học tập

Ta có thể sử dụng câu hỏi để tạo các tình huống trong dạy học Sinh học nói chung, Sinh học 11 nói riêng như sau:

Giáo viên có thể đưa ra tình huống: Tại sao cây non khi bị chiếu sáng từ một phía sẽ phát triển thân theo hướng cong về phía ánh sáng? Học sinh chắc sẽ nhanh chóng trả lời đó là vì cây có tính hướng quang Tuy nhiên, nếu hỏi cơ chế nào dẫn đến cây sẽ bị cong đi như vậy thì học sinh không dễ gì giải thích được Việc đưa ra những tình huống mang tính thách đố như vậy sẽ kích thích học tập và thi đua nhau tìm câu trả lời Những em trả lời được sẽ rất tự hào và nhớ kiến thức lâu và chắc, còn những em chưa trả lời được sẽ gắng học hơn

2.2 Sử dụng câu hỏi để hình thành kiến thức, kĩ năng mới

2.2.1 Sử dụng câu hỏi để định hướng vấn đề học tập

Nhiều khi nghiên cứu một vấn đề có chứa đựng nhiều nội dung, người học

không dễ gì xác định được vấn đề nào là cơ bản, đặc điểm nào là bản chất Do vậy giáo viên cần định hướng cho người học bằng câu hỏi

Ví dụ: Khi dạy bài 9 “Quang hợp ở các nhóm thực vật” Sinh học 11 Cơ

bản, sau khi ghi đầu bài lên bảng ta có thể định hướng vấn đề học tập như sau: Quang hợp ở cây xanh diễn ra như thế nào ở các nhóm thực vật khác nhau và sống trong môi trường khác nhau thì quá trình quang hợp có đặc điểm gì riêng biệt?

Câu hỏi định hướng vấn đề học tập khác với câu hỏi tạo tình huống học tập

ở chỗ: chỉ cần chỉ ra những vấn đề học tập mà không cần chỉ ra mâu thuẫn thế nào dẫn đến cần giải quyết

2.2.2 Sử dụng câu hỏi để gợi ý, để giới hạn vấn đề cần trả lời

Khi một câu hỏi lớn đặt ra, gồm nhiều khía cạnh khác nhau, ta có thể nêu câu hỏi để gợi ra từng vấn đề nhỏ và nội dung từng vấn đề, sau một loạt câu hỏi gợi ý, dẫn người học giải quyết được vấn đề lớn

2.2.3 Sử dụng câu hỏi để hướng dẫn quan sát

Khi quan sát hình vẽ có nhiều chi tiết hoặc quan sát thiên nhiên có nhiều hiện tượng đồng thời xảy ra, nhưng cần nghiên cứu một hiện tượng trong đó, giáo viên phải rèn luyện cho học sinh có kĩ năng quan sát và nhận biết, ta thường dùng câu hỏi để hướng dẫn

2.2.4 Sử dụng câu hỏi để phát triển kĩ năng tư duy

Trong tổ chức hoạt động học tập, ngoài việc hướng tới mục tiêu tri thức, đồng thời phải hướng tới mục tiêu quan trọng nữa là phát triển tư duy Trong các

kĩ năng tư duy, trước hết phải sử dụng câu hỏi để phát triển kĩ năng so sánh, phân tích, tổng hợp

2.2.5 Sử dụng câu hỏi để tự kiểm tra và kiểm tra kết quả học tập

Để học sinh hoạt động tích cực, tự lực trong học tập, khâu kiểm tra và tự kiểm tra sẽ góp phần định hướng cho hoạt động dạy và hoạt động học Do vậy cần xác định mục tiêu dạy học cụ thể, để từ mục tiêu cụ thể mà sử dụng câu hỏi phù hợp để học sinh tự kiểm tra và tự điều chỉnh cách học nhằm nắm vững kiến thức, kĩ năng và phát triển năng lực nhận thức Để giúp học sinh tự kiểm tra tốt nhất là sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan, dạng nhiều lựa chọn

3 Kĩ thuật thiết kế câu hỏi

Để thiết kế được câu hỏi đảm bảo các yêu cầu sư phạm, để sử dụng trong quá trình dạy học cần thực hiện theo trình tự sau:

– Thứ nhất, phải xác định rõ và đúng của việc hỏi.

Mục tiêu hỏi được hiểu là mục tiêu của việc hỏi, nghĩa là muốn người học phải trả lời ở mức độ nào về kiến thức, tư duy, kĩ năng Như vậy, giáo viên phải nắm vững mục tiêu bài dạy, nội dung bài dạy, biện pháp tổ chức thực hiện bài dạy và năng lực của học sinh

– Thứ hai: liệt kê và sắp xếp những cái cần hỏi theo một trình tự phù hợp

với trình độ các hoạt động học tập

– Thứ ba: diễn đạt cái cần hỏi bằng các câu hỏi.

Mỗi câu hỏi cần diễn đạt rõ điều đã biết và điều cần tìm Điều đã biết và điều cần tìm có quan hệ với nhau; điều đã biết là cơ sở để suy ra điều cần tìm, hay điều cần tìm là hệ quả của điều đã biết

Điều đã biết thường là những thông tin được nêu trong sách giáo khoa hay những kiến thức vừa thu nhận trước đó; điều đã biết có thể được thể hiện qua kênh chữ hay kênh hình

Điều cần tìm thường là mối quan hệ giữa các hiện tượng, hay đặc điểm bản chất, hay xác định giá trị hay kĩ năng ứng dụng, hay phương pháp luận, hay nguyên nhân giải thích

– Thứ tư: Thử xác định những nội dung cần trả lời, tìm nội dung trả lời để

xác định câu hỏi này có tìm được đáp số hay không, đáp số này có phù hợp với trình độ hay không Qua việc tìm ý trả lời mà xác định việc diễn đạt câu hỏi đã phù hợp hay chưa, nếu chưa phù hợp cần sửa lại thế nào

– Thứ năm: Chỉnh sửa lại nội dung và hình thức diễn đạt câu hỏi để đưa

vào sử dụng

Ví dụ minh hoạ:

Khi thiết kế câu hỏi, bài tập để dạy mục I.2: “Pha tối” trang 41 (SGK Sinh học

11 Cơ bản) ta tiến hành như sau:

1) Mục tiêu của việc xây dựng câu hỏi là:

+ Hiểu được đặc điểm của pha tối là pha khử CO2 ở thực vật C3

+ Hình thành năng lực thu thập xử lí thông tin từ SGK – một năng lực tự học cần được hình thành qua việc dạy học sinh trả lời câu hỏi

2) Liệt kê những điều cần hỏi và những điều đã biết

+ Điều đã biết: Chu trình Canvin, đặc điểm các giai đoạn của chu trình.

+ Điều cần hỏi:

 Hợp chất tham gia đồng hoá CO2

 Sản phẩm đầu tiên khi khử CO2

 Các giai đoạn của pha tối

 Giải thích tên gọi của chu trình

 Ý nghĩa của chu trình

3) Diễn đạt điều cần hỏi bằng câu hỏi:

Quan sát hình 9.2, SGK trang 41 và cho biết:

+ Hợp chất tham gia đồng hoá CO2 là chất nào?

+ Sản phẩm đầu tiên khi khử CO2 là gì? Có bao nhiêu cacbon trong phân tử? + Pha tối có những giai đoạn nào? Nêu đặc điểm của mỗi giai đoạn

+ Tại sao lại có tên là thực vật C3? Chu trình C3 có ý nghĩa gì?

4) Xác định các nội dung cần trả lời cho từng câu hỏi:

+ Hợp chất tham gia đồng hoá CO2 là ribulôzơ -1,5-diphotphat

+ Hợp chất ribulôzơ -1,5-diphotphat (có 5C) kết hợp với CO2 tạo 2 phân tử APG

có 3C

+ Chu trình Canvin có 3 giai đoạn:

 Cố định CO2 tạo APG

 Khử APG thành AlPG Cuối giai đoạn có phân tử AlPG tách khỏi chu trình tạo glucôzơ

 Tái sinh chất nhận ban đầu là ribulôzơ -1,5-diphotphat

+ Sản phẩm ổn định đầu tiên của chu trình C3 là một hợp chất có 3 cacbon (do

đó chu trình này có tên là chu trình C3) Nhóm thực vật cố định CO2 theo con đường C3 (chu trình Canvin) gọi là thực vật C3

+ Ý nghĩa của chu trình C3:

- Chu trình C3 là chu trình quang hợp cơ bản nhất của thế giới thực vật, xảy

ra trong tất cả thực vật

- Chu trình C3 tạo nên nhiều sản phẩm sơ cấp đó là hợp chất C3, C5, C6… là nguyên liệu để tổng hợp nên các sản phẩm quan trọng như đường, tinh bột, protein, lipit

4 Nguyên tắc xây dựng câu hỏi

1) Đảm bảo nội dung khoa học, cơ bản, chính xác của kiến thức.

2) Phát huy được tính tích cực trong học tập của học sinh.

3) Phản ánh được tính hệ thống.

4) Phù hợp với trình độ đối tượng học sinh.

Tóm lại việc xây dựng các câu hỏi phải dựa trên các nguyên tắc trên Tuy nhiên không phải câu hỏi nào được xây dựng cũng phải tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc trên mà tuỳ thuộc vào nội dung kiến thức của từng bài học

5 Yêu cầu sư phạm của câu hỏi Sinh học

– Câu hỏi phải là công cụ, phương tiện trong dạy học

` – Câu hỏi phải mã hoá được lượng thông tin quan trọng đã trình bày dưới dạng thông báo, phổ biến kiến thức thành dạng nêu ra vấn đề học tập

– Câu hỏi cần được diễn đạt gọn, súc tích, rõ ràng, chứa đựng được hướng trả lời

– Câu hỏi phải diễn đạt được điều cần hỏi

– Câu hỏi có tác dụng kích thích tư duy

Trong trường hợp câu hỏi mà yêu cầu trả lời cần nêu có hoặc không, đây mới là sự dẫn dắt, chưa phải nội dung cần khám phá, do đó tiếp sau phải có vế thứ hai là: Tại sao? Trả lời vế này mới đi vào bản chất và mới là cái cần hỏi

6 SƠ ĐỒ QUY TRÌNH BỒI DƯỠNG KĨ NĂNG XÂY DỰNG CÂU HỎI

Bước 1:

Bồi dưỡng cho giáo viên cơ sở lí luận

về bản chất và nguyên tắc xây dựng câu hỏi

Bước 2:

Phân tích nội dung tài liệu giáo khoa

Bước 3:

Xác định mục tiêu bài dạy

Bước 4:

Tìm các khả năng có thể đặt câu hỏi Bước 5:

Xác định các tài liệu phụ trợ cho sách giáo khoa Bước 6:

Diễn đạt các khả năng đó thành câu hỏi Bước 7:

Sắp xếp các câu hỏi thành hệ thống logic Bước 8:

Xây dựng câu hỏi để soạn bài dạy Bước 9:

Tổ chức bài giảng trên lớp

8 Ví dụ minh họa

BÀI: QUANG HỢP Ở THỰC VẬT

(Sinh học 11 Cơ bản)

I Mục tiêu

1 Kiến thức

a Kiến thức chung

Học xong bài này, học sinh cần:

- Nêu được khái niệm quang hợp

- Nêu được vai trò quang hợp ở thực vật

- Trình bày được cấu tạo (đặc điểm về hình thái, giải phẫu) của lá thích nghi với chức năng quang hợp

- Liệt kê được các sắc tố quang hợp, nơi phân bố trong lá và nêu chức năng chủ yếu của các sắc tố quang hợp

b Kiến thức trọng tâm

- Vai trò của quang hợp

- Đặc điểm hình thái và giải phẫu của lá thích nghi với chức năng quang hợp

2 Kĩ năng

Rèn một số kĩ năng:

- Phân tích, xử lí thông tin

- Tư duy so sánh, khái quát hoá kiến thức

- Vận dụng lí thuyết vào thực tiễn

3 Thái độ

Có ý thức bảo vệ, phát triển cơ quan quang hợp góp phần bảo vệ môi trường

II Phương pháp: Quan sát trực quan, vấn đáp tìm tòi, ghiên cứu SGK.

III Phương tiện dạy học

- Hình 8.1 Sơ đồ quang hợp ở cây xanh

- Hình 8.2 Cấu tạo của lá cây

- Hình 8.3 Cấu tạo của lục lạp

IV Tiến trình bài dạy

1 Ổn định tổ chức.

2 Kiểm tra bài cũ: Kiểm tra báo cáo thực hành của học sinh.

3 Bài mới:

* Mở bài:

Giáo viên đưa câu hỏi nêu vấn đề : Về khía cạnh dinh dưỡng, cây xanh khác với

động vật nói chung và con người nói riêng ở điểm cơ bản nào? Tại sao? HS(…) GV: Quá trình quang hợp không chỉ là phương thức dinh dưỡng độc đáo giúp cây xanh tồn tại, sinh trưởng và phát triển, quang hợp còn cung cấp nguồn thức

ăn và năng lượng để duy trì sự sống trên Trái đất Bài học hôm nay chúng ta sẽ nghiên cứu về quá trình quang hợp ở thực vật để tìm hiểu rõ hơn về vai trò cũng