TƯ TƯỞNG “CON NGƯỜI BẠC MỆNH” TRONG THƠ CA NGUYỄN DU-phần2 pps

Thúy Kiều vừa giáp mặt lần đầu tiên, tác giả đã cho nàng thấy một thái độ vô nhân của mụ : "Mụ nghe nàng nói hay tình, Bấy giờ mới nổi tam bành mụ lên".. - Si dục - Đó là thứ tình yêu t

TƯ TƯỞNG “CON NGƯỜI BẠC MỆNH”

TRONG THƠ CA NGUYỄN DU-phần2

Tú Bà thật là bàn tay sắt đè nặng trên cuộc đời giai nhân Thúy Kiều vừa giáp mặt lần đầu tiên, tác giả đã cho nàng thấy một thái

độ vô nhân của mụ :

"Mụ nghe nàng nói hay tình,

Bấy giờ mới nổi tam bành mụ lên"

(ĐTTT câu 961-962)

Lời lẽ của mụ càng như những mũi tên độc áp đảo giai nhân :

"Con kia đã bán cho ta,

Nhập gia phải cứ phép nhà ta đây

Lão kia có giở bài bây,

Chẳng văng vào mặt mà mày lại nghe

Cớ sao chịu tốt một bề,

Gái tơ mà đã ngứa nghề sớm sao

Phải làm cho biết phép tao,

Chặp bì tiên rắp sấn vào ra tay"

(ĐTTT câu 971-978)

Và cứ thế đôi bàn tay oan khốc của mụ cứ tăng thêm đau khổ cho kẻ nữ nhi đọa đầy Nàng vừa tủi nhục vì bị Sở Khanh lừa dối, lại vừa rước lấy tai họa vào thân Tú Bà lúc này hiện lên như một

ác thần trước mắt giai nhân :

"Tú Bà tốc thẳm đến nơi,

Hăm hăm áp điệu một hơi lại nhà

Hung hăng chẳng hỏi chẳng tra,

Đang tay vùi liễu dập hoa tơi bời

Thịt da ai cũng là người,

Lòng nào hồng rụng thắm rời chẳng đau

Hết lời thú phục khẩn cầu,

Uấn lưng thịt đổ, dập đầu máu sa"

(ĐTTT câu 1133-40)

Nhưng có lẽ oan khốc nhất là lửa hờn ghen của Hoạn Thư Thúy Kiều đã hiểu cảnh chồng chung vợ chạ, mà phải chăng vì có số đoạn trường, nàng vẫn "tìm những chốn đoạn trường mà đi" Trong cuộc ân ái với Thúc Sinh, nàng đã ý thức về số phận và hoàn cảnh của mình

Nàng đã thổ lộ tâm can với Thúc Sinh :

"Vả trong thềm quế cung trăng,

Chủ trương đã có chị Hằng ở trong

Bấy lâu khăng khít giải đồng,

Thêm người, người cũng chia lòng riêng tây

Vẻ chi chút phận bèo mây,

Làm cho bể ái khi đầy khi vơi

Trăm điều ngang ngửa vì tôi,

Thân sau ai chịu tội trời ấy cho

Như chàng có vững tay co,

Mười phân cũng đắp điếm cho một vài

Thế trong dù lớn hơn ngoài,

Trước hàm sư tử gửi người đằng la

Cúi đầu luồn xuống mái nhà,

Giấm chua lại tội bằng ba lửa nồng"

(ĐTTT câu 1339-52)

Có lẽ không còn cách nào khác, để mong thoát ly cảnh lầu xanh

bỉ ổi, nàng đành chấp nhận mùi giấm chua vậy Vả nữa nàng

cũng có đủ khôn ngoan để đề phòng cơn sóng gió, nhưng vì

Thúc Sinh quá yếu lòng, nên đã gây thêm tan nát cho nàng Vì sự giấu quanh của chàng, Hoạn Thư càng tăng lửa giận :

"Lửa tâm càng dập càng nồng,

Trách người đen bạc ra lòng trăng hoa

Ví bằng thú thật cùng ta,

Cũng dong kẻ dưới mới là lượng trên"

(ĐTTT câu 1537-40)

Hoạn Thư quyết tỏ hết cái "nữ nhi thường tình" cho hai kẻ lén lút biết bàn tay gang thép của nàng :

"Làm cho nhìn chẳng được nhau,

Làm cho đầy đoạ cất đầu chẳng lên

Làm cho trông thấy nhãn tiền,

Cho người thăm ván bán thuyền biết tay"

(ĐTTT câu 1549-52)

"Làm cho, cho mệt cho mê,

Làm cho đau đớn ê chề cho coi

Trước cho bõ ghét những người,

Sau cho để một trò cười về sau”

(ĐTTT câu 1617-20)

Thế là cung đàn bạc mệnh lại vang lên ai oán Hoạn Thư ép buộc Thúy Kiều hầu rượu và gảy đàn trước mặt Thúc Sinh, như một

nữ tì, cho bõ lòng hờn ghen Tiếng đàn lúc này là những mũi giùi đâm sâu trong gan ruột, cho đúng ý nghĩa đoạn trường :

”Nàng đà tán hoán tê mê,

Vâng lời ra trước bình the vặn đàn

Bốn dây như khóc như than,

Khiến người trên tiệc cũng tan nát lòng"

(ĐTTT câu 1851-54)

Sự giận hờn của con người quả thật là một nguyên nhân gây đau khổ tan nát cho con người không kém gì lòng đam mê tham vọng

- Si dục - Đó là thứ tình yêu thuần trữ, nó tràn lan thúc bách bên

trong, để phát ra những cử chỉ khác thường, mà văn chương

thường gọi là trữ tình, yêu đến độ si mê, mà không nói nên lời

Dục vọng làm ê chề thể xác, còn trữ tình thường hay dày vò tâm

tư Dục vọng là những nhịp sóng huyết nhục bồng bột, dễ vỡ bờ

và mau qua, còn trữ tình hay si tình là những dằn vặt của một mối tình thâm; nó tàng ẩn thúc bách tận tâm can, như một con sâu rúc rỉa trường miên

Theo quan niệm Nho gia, thì trữ tình si tình là trường hợp của những bậc tài tử giai nhân, mà thâm tình đôn tình là của bậc

quân tử Còn dục tình là của phàm phu tục tử hay tiểu nhân

Kinh Lễ viết :

"Người quân tử phản lại thường tình, để điều hoà chí lực cho nên tình bên trong mà thâm hậu, thì phát lộ ra bên ngoài bằng những vẻ đẹp trong sáng" (Quân tử phản tình dĩ hoà kỳ chí Thị

cố tình thâm nhi văn minh)[30]

Theo phái Huyền Học đời Tấn, thì yếu tố tình cảm là căn bản nếp

sống của người phong lưu tài tử

Vương Nhung (234-305) thường nói với các bạn văn nhân :

"Thánh nhân thì quên tình, thứ dân thì chưa biết tới tình, còn như bọn ta mới có tình vàng đá" (Thánh nhân vong tình, tối hạ bất cập tình, tình chi sở chung chính tại ngã bối)[31]

Đạm Tiên, Thúy Kiều, Kim Trọng, Thúc Sinh, Từ Hãi đều là

những khách phong lưu trữ tình: Tình cảm của tài tử giai nhân gây cho họ nhiều xúc cảm mãnh liệt, mà thường nhân không có

Sách Thế thuyết tân ngữ kể rằng :

"Vương Khâm khóc cảnh phong lưu của mình, mà than rằng : Vương Bá Dư (tức chính mình) ở đất Lang Da, rồi ắt phải chết vì tình" (Lang Da Vương Bá Dư chung đương vi tình tử)[32]

Những tài tử giai nhân của Nguyễn Du cũng như chính Nguyễn

Du đều thuộc loại trữ tình và si tình như vậy Thúy Kiều khóc vì quá xung động tình cảm, trước nấm mồ vô chủ, trong khi Thúy Vân, người bất cập tình, thì trách chị "khéo dư nước mắt khóc người đời xưa" Tới khi nàng gặp Kim Trọng và đôi bên cảm

nhau, thì ôi thôi ! Tình cảm tràn đầy lênh láng, nào là "chập chờn cơn tỉnh cơn mê" hay "rộn đường gần với nỗi xa bời bời", nào là '”ngổn ngang trăm mối bên lòng" hay "nỗi lòng canh cánh bên lòng biếng khuây", rồi hơn nữa "sầu đong càng lắc càng đầy" hay

"mặt mơ tưởng mặt, lòng ngao ngán lòng"

Cho tới lúc hai người tái ngộ, đi sâu vào tâm tình nhau, thì khúc tình ca càng chơi vơi tràn bờ :

”Từ phen đá biết tuổi vàng,

Tình càng thấm thía, dạ càng ngẩn ngơ

Sông Tương một giải nông sờ,

Bên trông đầu nọ, bên chờ cuối kia”

(ĐTTT câu 363-66)

Mối tình tràn đầy tính cách âm dương này khiến nhân tính hầu như không thể cưỡng lại được nữa; cả hai đã mở đầu bài ca chung tình bằng những cung đàn bạc mệnh đầu tiên :

"Khi tựa gối, khi cúi đầu,

Khi vò chín khúc, khi chau đôi mày

Rằng : hay thì thực là hay,

Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào"

(ĐTTT câu 487-90)

Từ đó bài ca chung tình lỡ dở, để cho mối tình tài tử giai nhân càng đi sâu vào bi thiết rối loạn Tới khi Thuý Kiều gặp Thúc sinh

và cùng chàng tiếp nối bài ca dang dở, thì tình sâu thẳm vẫn giữ nguyên màu thẳm sâu :

"Một nhà xúm họp trúc mai,

Càng sâu nghĩa bể, càng dài tình sông"

(ĐTTT câu 1381-82)

Đường đời lại đưa nàng đến cuộc dang dở thứ hai:

"Người lên ngựa, kẻ chia bào,

Rừng phong thu đã nhuộm màu quan san"

(ĐTTT câu 1519-20)

Thế rồi cuộc tình dang dở sê còn dang dở mãi :

"Gác kinh viện sách đôi nơi,

Trong gang tấc lại cách mười quan san"

(ĐTTT câu 1937-38)

Cho đến khi Thúc Sinh nói lên một câu dứt tình, thì thật là hết :

”Liệu mà cao chạy xa bay,

Ái ân ta có ngần này mà thôi"

(ĐTTT câu 1971-72)

Thế là hết những gặp gỡ trao tình Nhưng tình càng đi sâu vào tâm tư, để chờ bộc phát trong những kỳ ngộ mai sau Phải kể cuộc kỳ ngộ với người hùng Việt Đông : Từ Hải Người ta trách Thúy Kiều là kẻ ngoại tình, không phải một lần, mà là hết kẻ nọ đến người kia Nhưng Nguyễn Du đã trả Thuý Kiều về với nguyên

lý âm dương thuần túy và nguyên lý "tương ứng tương cầu”, khi gặp Từ Hải :

"Trai anh hùng, gái thuyền quyên,

Phỉ nguyền sánh phượng, đẹp duyên cỡi rồng"

(ĐTTT câu 2211-12)

Đây hẳn là cực đỉnh của danh vọng và cũng là cực đỉnh của mối tình vớt vát trong đời nàng Nhưng chính ở điểm cực đỉnh ấy, nàng đã gảy khúc đàn bạc mệnh đến âm điệu chót :

"Thân sao thân đến thế này,

Còn ngày nào cũng dư ngày ấy thôi

Đã không biết sống là vui,

Tấm thân nào biết thiệt thòi là thương

Một mình cay đắng trăm đường,

Thôi thì nát ngọc, tan vàng thì thôi"

(ĐTTT câu 2611-16)

Kim Trọng cũng thế Tình yêu là hơi thở là nhịp sống trọn đời của chàng, chứ không phải chỉ là những rung động, những nồng bốc trong giây lát Đúng theo nghĩa âm dương vàng đá, thanh khí của chàng một khi đã tương ứng tương cầu với Thúy Kiều, thì đôi bên thanh khí như đã giao hoà cấu kết, không ly tán được Thể xác

họ xa nhau, nhưng đôi tâm hồn mãi mãi như ràng buộc lấy nhau

Vì thế sau những ngày phân kỳ, chàng trở về quyết tìm cho được hình ảnh bản ngã thứ hai (le double moi) của mình qua Thúy

Kiều Tìm đến nhà họ Vương, biết Thúy Kiều đã lưu lạc vô tăm

tích, tình cảm chan chứa dồn ép từ bao năm, bỗng giàn giụa trên đôi mắt đôi môi chàng :

"Vật mình vẫy gió tuôn mưa,

Dầm dề giọt ngọc, thẫn thờ hồn mai

Đau đòi đoạn, ngất đòi thôi,

Tỉnh ra lại khóc, khóc rồi lại mê"

(ĐTTT câu 2795-98)

Cho đến khi, vì thể hiện ý của Thúy Kiều mà kết hợp với Thúy Vân, mối tình tinh túy âm dương nguyên thủy vẫn không nguôi được :

”Nỗi nàng nhớ đến bao giờ,

Tuôn châu đòi trận, vò tơ trăm vòng"

(ĐTTT câu 2847-48)

Có thể người ta nghĩ rằng : Kim Trọng là mẫu người lãng mạn

ướt át Nhưng đó là kiểu nói thông thường của văn chương bình dân, nó không hợp với tâm hổn nhân bản của chàng, và không đúng với lẽ tương ứng tương cầu Tình lãng mạn ướt át là một thứ tình trôi nổi, không mục đích, chỉ lắt lay theo đà lòng bột khởi trong lúc nào đó, và thường thường thiếu thực tế Ở đây tình của Kim Trọng là tình cốt tủy vàng đá, do bản tính tạo thành; nó mãnh liệt, mà trung kiên bền vững; tuy nhiên nó không mấy khi thoát nổi đoạn trường Nó không thể lãng mạn lắt lay được, mà chính cuộc đoạn trường da diết lâu dài mới là men nồng cho tình yêu thêm cường độ

Chung quy, ta chỉ muốn nhấn mạnh rằng : những đau khổ hay những nổi đoạn trường chỉ là những hiện tượng tự nhiên của kiếp sống chung đụng Nói theo nhân bản thuyết, đó không phải là một điều ác, mà chỉ là một khía cạnh của đời sống xã hội loài người, một xã hội hiện sinh Trong đó con người với con người, con

người với mọi công việc, con người với muôn nghìn hoàn cảnh

diễn biến, đã làm thành cái ta gọi là nhân sinh, nhằm phát triển toàn diện con người vật thể, tức là con người hình nhi hạ