Chế Lan Viên với "Điêu tàn" và "Vàng sao" pptx

Điêu tàn là một độc sáng của thơ Chế Lan Viên - cái ánh sáng ma quái và hấp dẫn chỉ lóe lên một lần trong đời thơ ông, một cuộc đời sáng tạo còn kéo dài cho đến nửa thế kỷ sau với những

Chế Lan Viên với "Điêu tàn" và

"Vàng sao"

Tập thơ Điêu tàn ra đời năm 1937, khi Chế Lan Viên mới 17 tuổi và đang là học sinh

năm thứ ba trường Trung học Quy Nhơn Giữa bình nguyên nhiều màu sắc của Thơ

mới hồi ấy, Điêu tàn “đột ngột xuất hiện như một niềm kinh dị”, “một Tháp Chàm lẻ loi

và bí mật” (Hoài Thanh) Bút danh Chế Lan Viên gắn với tập thơ đầu tay này rồi sẽ còn

có ảnh hưởng rộng dài trong thơ Việt Nam suốt thế kỷ Điêu tàn cùng một lúc kết hợp

và thăng hoa thành thơ nhiều yếu tố: những ám ảnh tuổi thơ với những Tháp Chàm cô đơn sừng sững trong hoàng hôn, nỗi cô đơn và bế tắc của một thanh niên vừa lớn lên

đã thấm thía nỗi buồn thời đại, và sau nữa, là một tâm hồn thi sĩ thiên phú Năm 1942, Chế Lan Viên cho ra đời tập văn Vàng sao - một tập bút ký văn chương - triết luận như

để hoàn tất chân dung tinh thần của nhà thơ trên chặng đường này Hai tác phẩm - một thơ, một văn xuôi như một cặp song sinh tinh thần của một giai đoạn sáng tạo cùng nhằm về một hướng, tụ lại một điểm: hành trình đầy hứng khởi mà cũng đầy đau đớn vào một thế giới tâm linh thần bí và siêu hình

Bước vào văn chương, người thi sĩ trẻ nhất của Thơ mới này đã gửi vào bút danh

mình bao nhiêu là ký thác, bao nhiêu là kỳ vọng: “Trong ba chữ tên rõ ràng, cái nợ hồ

cả một đời kết đọng Ta ngỡ đấy là một viên ngọc rạng và nó chói ngời lên cho đến hư vô” (Vàng sao) Khác và rõ hơn bất kỳ nhà thơ nào trong Trường thơ Loạn, Chế Lan Viên khao khát bộc lộ tận cùng Bản thể của nhà sáng tạo Ý thức rõ hơn ai hết sức mạnh của cá thể, cá tính, khát khao tạo lập một cõi riêng trong văn chương đã đồng hành và thúc đẩy Chế Lan Viên từ những dòng khai bút: “Một kiếp sống phụng khai thần bút Thế là cuộc đời mở cửa- bao nhiêu sức mạnh trong sáng ùa ra, ruộng đất khởi sự cày bừa, sông suối bắt đầu tuôn chảy” (Vàng sao) Viết, như thế, là một lễ nghi phụng khai thần bút, là một cách khơi nguồn sự sống, còn Nhà thơ - Kẻ Sáng tạo là người được trao cho sứ mệnh thiêng liêng: tạo lập một cõi tinh thần

Điêu tàn quả là một cõi riêng và đằng sau nó là cả một quan niệm thẩm mỹ mới Bởi

thế, Điêu tàn nằm trong bối cảnh chung của Thơ mới mà vẫn khác lạ Thơ mới sinh thành ra nó mà vẫn bỡ ngỡ khi nó chào đời Nó được đón nhận một cách dè dặt tuy vẫn không ít những lời khen tặng Hoài Thanh đã rất sâu sắc khi dùng hai chữ “lẻ loi” và

“bí mật” để nói về Điêu tàn Lẻ loi giữa không khí chung của Thơ mới Bí mật vì nó là một thế giới đầy bóng tối, siêu hình, khép kín, có lúc làm rợn ngợp và hoang mang người đọc Đó cũng là một thế giới bí ẩn của nghệ thuật để đến hơn nửa thế kỷ sau và

có lẽ còn tiếp tục với thời gian, nó vẫn được tiếp tục tìm hiểu và giải mã, cùng với sự giải mã tư tưởng sáng tạo của Chế Lan Viên thời kỳ này Điêu tàn là một độc sáng của thơ Chế Lan Viên - cái ánh sáng ma quái và hấp dẫn chỉ lóe lên một lần trong đời thơ ông, một cuộc đời sáng tạo còn kéo dài cho đến nửa thế kỷ sau với những sắc màu đối nghịch

Cùng với - và trực tiếp hơn những nhà thơ của Trường thơ Loạn, cả trong tuyên ngôn cũng như trong thực tiễn sáng tạo, Điêu tàn khởi sự một mỹ học mới trong sáng tạo thi

ca Nó đã đưa ra một quan niệm khác lạ về thơ và làm hiển hiện một kiểu chủ thể trữ tình mới Chế Lan Viên viết Tựa Điêu tàn: “Làm thơ là làm sự phi thường Thi sĩ không phải là Người Nó là Người Mơ, Người Say, Người Điên Nó thoát Hiện tại Nó xối trộn

Dĩ vãng Nó ôm trùm Tương lai Người ta không hiểu được nó vì nó nói những cái vô nghĩa, tuy rằng những cái vô nghĩa hợp lý Nhưng thường thường nó không nói: Nó gào, nó thét, nó khóc, nó cười Cái gì của nó cũng tột cùng Nó gào vỡ sọ, nó thét đứt hầu, nó khóc trào máu mắt, nó cười tràn cả tủy là tủy ” Người ta nhận ra sự phóng thoát tuyệt đối khỏi quan niệm quen thuộc của thơ trữ tình Thơ không còn là sự diễn tả xúc cảm của con người; cái hiện có của hiện tại biến mất nhường chỗ cho cái hỗn mang của quá khứ và cái vô định của tương lai, làm thơ là thả hồn lạc vào mê lộ của cái phi thường, cái dị thường Và nhất là giọng điệu, nó không nói bằng giọng nói quen thuộc của con người mà là những tiếng khóc than, gào rú

Điêu tàn không nằm trong quan niệm về Cái Đẹp của thơ ca đương thời và có thể nói,

nó là một sự tuyên chiến với mỹ cảm chung của Thơ mới lúc đó, dù không tuyên bố Phóng thoát khỏi mô hình Thơ mới lãng mạn đã nảy nở trọn vẹn, cõi thơ siêu thực mà

nó mở ra đó vượt khỏi tầm đón đợi của người đọc, của thi đàn Thơ mới và đó cũng là

lý do khiến người ta dè dặt khi đón chào nó Nó làm một bước ngoặt, vạch một con đường, tự hoàn thiện một khai mở, đồng thời cũng là một kết thúc: cuối con đường ấy, sừng sững mọc lên một ngọn tháp thơ bí ẩn Đó chính là dấu ấn độc đáo của tư duy sáng tạo, được hình thành như một đột khởi, một lóe sáng xuất thần Trong thế giới Thơ mới, Điêu tàn tạo lập một cõi riêng với ý nghĩa ấy

Điêu tàn đối nghịch với Thơ mới ở nhiều phương diện Chất liệu của nó không là hoa

bướm mộng mơ, là các cảm xúc nhân sinh, những rung động tình ái quen thuộc mà

là bóng tối, mồ hoang, sọ người, xương khô, máu tủy và những hồn ma vất vưởng Thơ mới xôn xao tình điệu của “vườn trần”, của cõi người gần gũi thì Điêu tàn tìm đến tha

ma, mộ huyệt Thơ mới có thoát ly thì cũng tìm chốn Bồng lai, nơi tượng trưng cho cái đẹp cao khiết của lý tưởng, còn Điêu tàn thì thống thiết: Hãy trả tôi về Chiêm quốc; Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh , mong tìm về một quá khứ tàn lụi, một cõi- không- người Cái đẹp hài hòa mà Thơ mới gắng sức tạo lập là mối giao cảm giữa người với người, giữa người với cảnh được thay thế bằng những hình ảnh quái dị, ghê rợn được mô tả đầy khoái cảm Chân dung giai nhân được thay thế bằng hồn ma Chiêm nữ Nhạc của Điêu tàn không chỉ là Nhạc sầu (Huy Cận), Nghe sầu âm nhạc đến sao Khuê (Xuân Diệu) mà là Điệu nhạc điên cuồng như tên một bài thơ Tư thế sáng tạo của nhà thơ là

“buồn bã âu sầu trong đêm tối - người vẫn nằm há miệng đớp sao rơi”

Phân tích những yếu tố cấu thành Điêu tàn, không thể không nói đến ngọn nguồn

tinh thần cùng chất liệu cơ bản đã được nhào nặn và được thi sĩ xây cấtthành thơ - đó

là quá khứ nước Chiêm và hình ảnh những ngọn tháp Chàm ám ảnh hồn thơ Chế Lan Viên từ thời niên thiếu “Sinh sống trên đất của nước non Chiêm, mắt luôn nhìn thấy những cảnh tượng điêu tàn của một dân tộc, tai thường nghe những âm thanh lạ lùng ghê rợn xuất phát từ một cõi đêm nào đầy bóng ma quái ở nội thành , bấy nhiêu cơ hội và cảnh trí trên đã trở thành bối cảnh đặc biệt cho sự phát sinh con người Lan Viên”(1) Những quang cảnh đó đã thấm nhiễm vào hồn người thơ tuổi niên thiếu, khơi

gợi tâm hồn nhạy cảm của nhà thơ về sự biến thiên tàn lụi vốn cũng là hiện trạng của đất nước trong vòng nô lệ tăm tối Đó là những khởi phát đầu tiên cho cảm xúc nhà thơ

để rồi cùng với sự mẫn cảm và trí tưởng tượng phi thường, tất cả những điều đó giúp nhà thơ tạo lập một cõi khác - một thế giới kinh dị, ma quái Và hơn nữa, chất liệu thơ

ấy là thích hợp nhất để nhà thơ có thể giải phóng mọi năng lực sáng tạo mạnh mẽ thiên bẩm của mình Không còn một bất cứ một ràng buộc nào, hồn thơ tìm đến sự phóng thoát tuyệt đối để có thể nếm trải mọi khoái thú đau đớnvà tạo lập một thế giớiriêng của Điêu tàn

Với Chế Lan Viên, sáng tạo thi ca là một cuộc phân ly kinh dị giữa xác và hồn, là sự

nghiệm sinh cái chết của Hữu thể để sống phần Tâm linh, Vô thức Không một nhà thơ nào của Thơ mới - kể cả Hàn Mặc Tử - diễn tả đầy đủ quá trình này như Chế Lan Viên (Phải nói thêm rằng, thơ Hàn Mặc Tử là cõi mê sảng tự thân và thường trực, còn ở Chế Lan Viên, là sự nhập thân vừa mê cuồng vừa tỉnh táo vào thế giới ấy) Chắp nhặt

những đứt nối, mê sảng của hành trình này có thể tìm thấy một mạch liền gợi ra phác

đồ của tâm lý sáng tạo thi ca được thể hiện trong Điêu tàn Có thể đó là một buổi chiều

“lạc bước - vào nơi đây thế giới vạn cô hồn” Có thể là một đêm u sầu “nằm há miệng đớp sao rơi” Có thể chỉ là một phút chán nản tận cùng “nhắm mắt lại cho cả bầu bóng tối - mênh mang lên bát ngát tựa đêm sâu” Sáng tạo là khởi sự một hành trình, một sự xuất thần, thực hiện một cuộc phiêu du của linh hồn Cứ như thế, một thế giới của cõi

âm dần hiển hiện Ban đầu vẫn còn chút ít âm thanh cảnh vật của cuộc sống, nhưng rồi tiếng chó sủa làng xa lẫn với tiếng khóc trẻ thơ chỉ còn văng vẳng Trong bóng đêm u

ám của hàng mi, một thế giới được tạo lập như tên một bài thơ tập trung diễn tả quá trình này Hiện dần ra trong thơ một cõi Âm, một thế giới của cô hồn, tiếng thịt người nảy nở, tiếng xương rên trong mộ, tiếng máu Chàm ri rỉ chảy không thôi Hồn lạc lối, hồn trôi, hồn bay là một trạng thái phiêu du vô định, để tâm linh bắt đầu cuộc sống của riêng nó, để sự nghiệm sinh cuộc thoát xác bắt đầu Chút ý thức còn lại của thi nhân chỉ đủ để cảm nhận cơn mơ đang đến Mơ rồi! Mơ rồi! Ta mơ rồi! là những câu chữ lặp lại trong mê sảng

Trong cõi Âm giới ấy, thơ hiện ra, chắp nối từ những âm thanh ghê rợn, những hình

ảnh ma quái, những động thái điên cuồng:

Ta sẽ nhịp khớp xương lên đỉnh sọ

Ta sẽ ca những giọng của hồn điên

( ) Ta sẽ cắn lưỡi ta cho nhỏ máu

Phun lên nền xương trắng rợn hơi ma

Để những giọt máu đào còn đọng lại

Theo hồn ta tuôn chảy những lời thơ

Có lúc hồn phiêu du bay vào không gian vời vợi xa thẳm của một đêm trăng tràn trề để

vo lụa trăng, vo cả giải Ngân Hà - những hình ảnh có những nét tương đồng gần gũi với thơ Hàn Mặc Tử trong Chơi giữa mùa trăng, Ta vo tiếc mến như vo lụa Cũng có khi hồn vơ vẩn “đợi người Chiêm nữ”, bài thơ thấp thoáng dáng vẻ của một áng thơ tình với những mong ngóng chia ly quen thuộc, nhưng rồi vẫn chỉ là trong mộng mị và cái tuyệt vọng của đợi chờ ly biệt vẫn mang màu sắc riêng biệt của Điêu tàn:

Hồn ta bay trong một làn khói tỏa

Chẳng biết rồi lưu lạc đến nơi đâu

Thoát khỏi cái Ta quen thuộc của đời sống con người để vươn tới một Cõi Ta rộng lớn

- Cõi Ta ấy bao gồm cả Âm giới lẫn Vũ trụ bao la, đó là cái khát vọng chủ đạo của hồn thơ Chế Lan Viên Không cần những va đập, chà xiết hay những rung động quen thuộc của đời sống để có thể tạo ra một bài thơ, một thế giới thơ Thi sĩ tự cảm thấy mình có quyền của Đấng Sáng tạo để sinh thành một thế giới Bài Tạo lập có ý nghĩa quan trọng

về phương diện này Trước hết, đó là sự chối bỏ tuyệt đối “những sắc màu hình ảnh của Trần gian”, để từ đó nhà thơ tạo lập một cõi âm riêng cho mình bằng tưởng tượng:

Nhắm mắt lại cho cả bầu bóng tối

Mênh mang lên bát ngát tựa đêm sâu

Cho hồn phách say sưa trong giả dối

Về cõi âm chờ đợi đã bao lâu

Những hình ảnh quái dị, những bóng quỷ ma dần hiển hiện với lời kêu, tiếng rú Và trong sự say sưa tột cùng, hồn bay lên cao vời để ngắm nhìn và kiêu ngạo về cái thế giới do mình vừa sáng tạo:

Cho hồn ta vụt bay lên vòi vọi

Trong bóng đêm u ám của hàng mi

Kiêu ngạo rằng: “Đây là bầu thế giới

Tạo lập ra trong một phút sầu bi”

Nếu như “thoát ly” của Thơ mới là một trạng thái tâm lý- xã hội, thì Thoát ly ở Điêu tàn mang một chiều kích khác, một bản chất khác Đó là khát vọng vươn tới khám phá cái thế giới không cùng của Bản thể, xóa đi cái hữu hạn của nhận thức và lý trí Trong cái khát vọng ấy, bất chấp những điều hợp lý quen thuộc, sức tưởng tượng của nhà thơ tìm đến cái phi phàm, cái quái dị Bộ não con người là quá nhỏ hẹp, và thi sĩ muốn có một cái Đầu mênh mang (tên một bài thơ) đủ sức tự nó ôm chứa cả Vũ trụ trăng sao, muốn “cắt phăng làn cổ” để lắp vào những thành sọ lớn có thể chứa bát ngát cả không gian, cả vạn linh hồn, “cho ta đựng cả một bầu sao rụng - cả một vừng trăng sáng cả muôn hương” Đúng như nhận xét của Hoài Thanh: “Con người này quả là người của trời đất, của bốn phương, không thể lấy kích tấc thường mà hòng đo được”(2)

Điêu tàn tràn ngập những “máu xương”,“xương vỡ máu trào” như tên hai bài thơ trong

tập Cảm giác điên cuồng đến khoái thú bệnh hoạn thể hiện trong nhiều bài thơ Ở đấy, thi sĩ muốn để hồn lặn vào huyệt mộ, hơn nữa, muốn tìm một nấm mộ hoang, chôn mình vào đấy để rồi “ta sẽ uống máu lan cùng tủy chảy - ta sẽ nhai thịt nát với xương khô - lấy hơi ma nuôi sống tấm hồn mơ”

Ta và Cõi ta - tên hai bài thơ - cũng là hai phạm trù tinh thần, hai khái niệm siêu hình cơ bản của Điêu tàn, mở ra vô tận không gian và thời gian nghệ thuật của Điêu tàn Đó là cõi riêng mà trí tưởng tượng của nhà thơ sở hữu Trong Cõi ta của riêng mình, mọi sự vật hiện tượng như được sinh ra lần đầu và được định danh lần thứ nhất để trở thành những biểu tượng riêng cho thế giới ấy Thi sĩ đặt cho nó những cái tên viết hoa và cho

nó những ý nghĩa mới: Sông Linh, Cõi U Buồn, Cõi Tang, Cõi Hư vô, Màu Quên lãng,

Xứ Trăng mây, Suối Khổ và cả những cảm xúc quen thuộc cũng được viết hoa để mang nội hàm mới: Lầm lạc, Ảo huyễn, Mơ mộng, Chán nản Trong thế giới ấy, nhà thơ có thể nhìn thấy như diễn ra trước mắt đàn chiến tượng Chàm bước đi rung chuyển rừng xanh và lắng đón lấy những âm thanh chiến trận hùng tráng thuở nào (Chiến tượng) Trên đường về, trong sự dẫn dắt của tưởng tượng, nhà thơ có thể sống lại những cảnh tượng thanh bình, huy hoàng hay trầm mặc của vương quốc Chiêm Thành xưa:

Đây những cảnh thái bình trong Chiêm quốc

Những cô thôn vàng ruộm ánh chiều tươi

Những Chiêm nữ nhẹ nhàng quay lại ấp

Áo hồng nâu phủ phất xõa lời vui

Đây điện các huy hoàng trong ánh nắng

Những đền đài tuyệt mỹ dưới trời xanh

Đây chiến thuyền nằm mơ trên sông lặng

Bầy voi thiêng trầm mặc dạo bên thành

để rồi: “Và từ đấy lòng ta luôn tràn ngập - Nỗi buồn thương nhớ tiếc giống dân Hời” Những ấn tượng của một lần tìm lại quá khứ ấy sẽ là ám ảnh mãi mãi của người thơ trong cõi sống Những bước trở về đầu tiên còn không ít những vẻ đẹp trong sáng, những hình ảnh gợi cảm không xa lạ bao nhiêu với thơ ca đương thời Người đọc có thể nhận ra ở đấy những tình cảm đẹp nhất đối với quá khứ đã tàn lụi của một dân tộc

Nhưng cuộc hành trình trở về quá khứ ấy ngày một phức tạp hơn, đau đớn hơn Nước Chiêm xưa nay chỉ còn lại những nấm mồ, những hồn ma mà nhà thơ gặp trên đường

về Chủ đề Chiêm Thành không còn là toàn bộ Điêu tàn; nó là nỗi bi thương đầu tiên

mở ra những chuỗi bi thương khác diễn ra trong hồn thi nhân Nỗi đau Chiêm Thành nhường bước dần hay nói đúng hơn, tụ lại trong một chủ đề khác, khái quát hơn và ghê rợn hơn: Đau thương và Cái chết Không cần một bám víu hiện thực nào khác, chỉ với những chất liệu được tạo ra bằng trực giác và tưởng tượng, thơ Chế Lan Viên chuyển hẳn sang địa hạt thơ siêu thực Ở đây, cái thực đã hòa trộn cái mê sảng, những cảm giác được thay bằng ảo giác và cuộc sống trần thế nhường chỗ cho cõi tinh thần và tâm linh, những trải nghiệm ngoại giới quay ngược lại thành những nghiệm sinh nội tâm Cái được mô tả, trải nghiệm trong Điêu tàn chỉ còn là những giấc mơ siêu thực Thi sĩ có thể Ngủ trong sao: “Rồi trần truồng ta nằm trên điện ngọc - Hai tay cuồng vơ níu áo muôn tiên”, thi sĩ có thể nhận ra mình tắm trăng với những cảm giác say sưa điên cuồng nhất, ngụp lặn trong ánh vàng hỗn độn: “cho trăng ghì, trăng riết cả làn da”; thi sĩ có thể nói với người tình Chiêm nữ: “Mà mảnh trăng cũng điên rồi em ạ - Bỗng dưng sao rơi xuống đáy hồ sâu?” Cứ như thế, tưởng tượng và trực giác mở ra cho Điêu tàn một thế giới rộng rinh vô bờ bến Cả một cuộc sống của trực giác và tâm linh

đã được thể hiện trong Điêu tàn Trực giác và linh hồn không phải chỉ “sống” trong thực tiễn sáng tạo mà nó nằm ngay trong quan niệm sáng tạo của thi sĩ Trong tập văn xuôi Vàng sao, Chế Lan Viên viết: “Như nhà thơ nọ quay cuồng trong ngôn ngữ - chung đụng với sự vật - bao lâu nay chúng ta chỉ toàn gặp những khối vô tri Thế rồi cũng có một lúc nào - cái vỏ che đậy của chúng vỡ ra, trên mỗi cục sạn trên mỗi chiếc lá, trên mỗi cành hoa, như một lối trời, hé ra một khung cửa nhỏ Phóng trực giác chúng ta qua đấy như một con dao, chúng ta sẽ đâm trúng linh hồn sự vật Đưa linh hồn ta qua khỏi

đó, ta sẽ tìm ra những gì đã mất ban đầu ”

Nếu như trong Thơ mới, chủ đề ái tình như là tình cảm đắm say và nhân bản nhất của con người vốn được liên tục làm mới và không ít những phân nhánh phong phú thì khi được thể hiện trong thế giới siêu thực của Điêu tàn, nó đã mang một dáng vẻ khác, chuyển sang một ranh giới khác Thân xác như không còn nữa, chỉ còn là linh hồn thi sĩ

quấn quýt với những hồn ma Chiêm nữ Cũng có những đợi chờ tuyệt vọng - Nàng không lại và nàng không lại nữa - cả thân ta dần tan trong hơi thở; những phút giây im lặng nhìn nhau - ta cùng Nàng nhìn nhau không tiếng nói - sợ lời than lay đổ cả đêm sâu; cả những ái ân thân thiết - Đưa môi đây này môi anh chan chứa - rượu yêu đương nồng cháy của tình si; và cuộc chia tay giữa hồn thi sĩ với hồn ma khi vầng ô đã rạng,

gỡ hồn nàng ra khỏi mảnh hồn ta Điêu tàn không ít những câu thơ hay về ái tình và trong cuộc tình với hồn ma, không thiếu những tình cảm tha thiết, những lời nói dịu dàng - Này em trông, một vì sao đang rụng - Hãy nghiêng mình mà tránh đi nghe em , nhưng người đọc vẫn khó có thể cảm nhận nó trong sự tiếp nhận quen thuộc: đó là những câu thơ của cõi ảo, của những chiều kích khác mà sức ám ảnh của nó vượt ra ngoài những rung động bình thường của cõi người Nói về ái tình, những câu thơ tình của Điêu tàn do thế trở thành ảo não và tuyệt vọng nhất của Thơ mới về chủ đề này

Trong cõi Ta tuyệt đối tự do ấy, con người thi nhân được bộc lộ đến tận cùng Bản thể Thi nhân vật vã trong cuộc lột bỏ mọi vướng bận, mọi ngăn trở của Hữu thể để mong tìm thấy một sự hòa nhập tuyệt đối và tuyệt đích với Vũ trụ và Tự nhiên:

Ta cởi truồng ra! Ta cởi truồng ra!

Ngoài kia trăng sáng chảy bao la

Ai cởi giùm ta? Ai lột giùm ta?

Chưa lõa lồ thịt còn nằm trong da!

Chưa trần truồng óc còn say trong ý!

Trăng chưa lấp đầy xương, chưa ngấm tủy

Hồn vẫn còn chưa uống hết hương hoa

Cũng trong cõi Ta ấy, thi nhân được sống những phút điên cuồng, được hét, được gào, được nếm trải mọi cảm giác rùng rợn Thơ mới nói nhiều đến nỗi buồn, đau thương và cũng từng chạm đến Thú đau thương: Hãy lịm người trong thú đau thương Ở Điêu tàn, những đau đớn thụ động, cam chịu như thế không đủ nữa Đau thương ở đây đã lên đến tột cùng để trở thành thú vui hưởng thụ, được bộc lộ như một thứ khoái cảm vật chất Nhà thơ kêu gọi những hồn ma: Hãy về đây! Về bên ta mi hỡi! - Đem cho ta

những phút rởn kinh hồn Quả thật, ở Điêu tàn, cái gì của nó cũng tột cùng “Nó gào vỡ

sọ, nó thét đứt hầu, nó khóc trào máu mắt, nó cười tràn cả tủy là tủy ” Sự điên cuồng

ấy là biểu hiện tận cùng của Đau thương Đau thương, với tác giả Điêu tàn và Vàng sao, đó không chỉ là một trạng thái tâm lý Nhà thơ biết ơn nó, tôn sùng nó và coi nó như là kẻ gieo những hạt mầm màu nhiệm của thơ ca Chế Lan Viên đã từng giãi bày trong Vàng sao: “Như trái đất tạo ra một bầu không khí để lên hoa cỏ - ta sẽ tạo ra một bầu cô liêu để trong ấy thờ mi Đau khổ! Người thợ cày ác liệt, lưỡi cày mi quá sắc - và

mi đã đang tâm rạch nát hồn ta Nhưng đau khổ, ta vẫn quỳ xuống bên đường- trong những luống cày kia, mi đã bỏ giống cho bao nhiêu màu nhiệm” (Trốn lửa) Nỗi buồn là một trạng thái tâm hồn điển hình của Thơ mới, còn Điêu tàn đã đẩy trạng thái ấy đến tột cùng như một biểu tượng bao trùm của cõi người và đặt nó lên một ngôi cao của vị Thần sáng tạo Chối bỏ thực tại, Điêu tàn trình bày cuộc hành trình thống khổ và ghê rợn của cái tôi nhà thơ đi tìm bản ngã và cuộc sống đích thực của nó trong miền hoang tưởng Khép cánh cửa ngoại giới, mở to mắt nhìn vào nội tâm, Điêu tàn đã thể hiện một đời sống tâm linh sôi sục, vọt trào rộng rãi nhiều khi đến điên loạn trên những trang thơ Ruổi theo những cảm xúc biến hóa và cuồng dại, Điêu tàn không có và nó cũng không bận tâm đi tìm cái tinh tế và cái hoa mỹ trong hình thức thơ Nó cần cái nguyên sơ tươi mới của ngôn từ để diễn đạt cảm giác bản năng vừa bắt chợt chứ không phải là những vần điệu được dụng công sắp đặt Nhiều câu thơ trụi trần, ngôn ngữ chỉ đuổi theo bám lấy ý thơ - những ý thơ đang “bay đi theo tiếng cười điệu khóc” - để kịp cho nó một hình thức tồn tại Bởi thế, cũng có thể nói “nếu so sánh với thơ của Thế Lữ, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử về phương diện nghệ thuật trong thơ, thì giá trị tập Điêu tàn không có gì đáng được xét đến”(3) Sức mạnh nghệ thuật của Điêu tàn không dựa nhiều ở hệ thống kinh nghiệm mỹ từ pháp quen thuộc của Thơ mới nhưng vẫn có cách thể hiện độc đáo của riêng nó: sắc thái ngữ nghĩa của mỗi con chữ được đẩy đến ranh giới tận cùng để diễn đạt cho hết những cảm giác mãnh liệt nhất của thi nhân Trong cuộc phân thân cho linh hồn phiêu diêu trong cõi Ta tưởng tượng, thi sĩ đã nhiều khi cảm thấy đánh mất Bản thể, hoang mang lạc lối, không còn phân biệt đâu là Âm dương, đâu là Cõi sống thật của con người:

Lòng hỡi lòng, biết đâu là Âm giới!