Kiến thức lớp 10 Ca dao Việt Nam –con cò và đạo việt pps

Hay để nói lên tình mẫu tử của người Mẹ Việt với tâm trạng bồi hồi lo lắng cho con, khi con đi đâu chưa về, thì Tổ Tiên mình cũng đã dùng hình ảnh đẹp, và phong cảnh hữu tình với “cò mẹ”

Kiến thức lớp 10

Ca dao Việt Nam –phần28

Con Cò và Đạo Việt

Nói tới “Con Cò” là tự nhiên người Việt mình thường liên tưởng tới cảnh đồng quê Việt-Nam, với những con chim nước có bộ lông trắng với thân hình mảnh khảnh nhưng rất cân đối với cái cổ cao và đội chân dài mà ai nấy cũng

đã thấy và cũng đã từng nghe những câu ca dao tượng hình gợi ý như :

Cái cò cái vạc cái nông

Sao mày giẫm lúa nhà ông hỡi cò,

Không, không! Tôi đứng trên bờ

Mẹ con nhà vạc đổ ngờ cho tôi

Hay để nói lên tình mẫu tử của người Mẹ Việt với tâm trạng bồi hồi lo lắng cho con, khi con đi đâu chưa về, thì

Tổ Tiên mình cũng đã dùng hình ảnh đẹp, và phong cảnh hữu tình với “cò mẹ” và “cò con” để diễn tả nỗi niềm đó qua ca dao :

Mặt trời lặn xuống bờ ao

Có con cò mẹ bay vào bay ra

Cò con đi học đường xa

Thẩn thơ chỗ nọ la cà chỗ kia

Đi đâu mà chẳng chịu về

Cơm canh mẹ đợi còn gì là ngon

Cho nên “con cò” là hình ảnh của người nữ, người Mẹ,

người con gái Việt với nét đẹp đơn sơ thơ mộng, duyên dáng mỹ miều, diệu hiền âu yếm, nhưng cũng lã lướt, nhởn nhơ, thanh thản… như “con cò” để thưởng thức cảnh thanh bình của đồng quê, với :

Con cò bay lả bay la…

Bay từ cửa tổ bay ra cánh đồng

Tuy có vẽ la đà với phong cách “bay lả bay la…”, nhưng

“con cò” là hình ảnh của người đàn bà xứ Việt thời Hùng

Vương, không bao giờ quên trách nhiệm đối với bản thân

và gia đình Vì từ lúc còn là “cò con”, nghiã là từ lúc ấu

thời, người con gái Việt đã được thấm nhuần Đạo Trời với nguyên lý Mẹ, với âm dương hòa hợp, với Tình trước Lý sau để sống thật cái Tình với chiều kích của Tâm Linh Đại Ngã như Trời Biển bao la Vì vậy, như “con cò” người đàn

bà Việt với đức tính can trường, đảm đang, nhẫn nại,

khôn khéo và tài năng…, không những đã biết lo lắng cho con, cho chồng được đầy đủ no ấm về vật chất, mà còn lưu tâm đến việc giáo huấn con cái sao cho đặng Vuông Tròn, nghĩa là được thành Nhân Hình ảnh thật đẹp, thật quý đó cũng đã được ghi khắc qua ca dao:

Cò tôi bay lả bay la

Bay từ cửa tổ bay ra cánh đồng

Cha mẹ sinh đẻ tay không

Cho nên bay khắp tây đông kiếm mồi

Trước là nuôi cái thân tôi

Sau nuôi đàn trẻ nên đời cò con

Một mai khôn lớn vuông tròn

Rủ nhau bay khắp nước non xa gần

Điều này không một ai có thể phủ nhận được vai trò và địa vị của người Mẹ Việt, vì thế cho nên ngày xưa lúc

người con gái về nhà chồng người Việt mình mới bảo là đi

“gánh vác giang sơn nhà chồng”, như ca dao đã có câu :

Có con phải khổ vì con

Có chồng phải gánh giang sơn nhà chồng

chớ không phải là “xuất giá tòng phu” để đi về “làm dâu” nhà chồng, với nghiã để hầu hạ chồng và cung phụng cho nhà chồng! Tư tưởng này đã được bày đặt ra từ thời Hán thuộc với cái luật “nam nữ thọ thọ bất thân”, và thói tục

“bó chân”, để chà đạp thiên chức con người với phẩm tính của Bà Nữ Oa, để biến đàn bà ra thành một món đồ chơi, cho cái đám đạo tặc phong kiến, vũ phu, vô tâm, vô đức Ảnh hưởng đó còn in sâu cho tới ngày hôm nay, trong đầu

óc của đám “bác học” còn ở vòng ngoài, bên phương

Đông hay vong thân ở phương Tây, nên chưa biết quảng vấn và thận tư, thành thử chỉ là ngụy biện cho cái cảnh

“chồng chúa vợ tôi”! Vì văn hóa du mục phương Bắc là văn hóa một chiều, chỉ dựa trên lý lẽ, đề cao sức mạnh và ham mê vật chất, nên không thể có được giá trị tinh thần

“Nữ Oa”, cho nên để có thể đô hộ và cai trị Việt tộc, bọn thanh giáo nhà Hán phải đả phá và đảo lộn nền tảng của văn hóa Việt là nguyên lý Mẹ, với Âm trước Dương sau,

Vợ trước Chồng sau, Tình trước Lý sau với hình ảnh và ý nghĩa đã được đề cao và ẩn giấu trong huyền thoại “Bà

Nữ Oa Đội Đá Vá Trời”, từ mấy ngàn năm trước

Minh Triết Việt tộc đã xuất hiện từ ngàn năm xưa với nền văn hóa nông nghiệp Vì chỉ với văn hóa nông nghiệp, con người mới thật sự sống gần với thiên nhiên, và phải dầm

mưa dãi nắng với chân lấm tay bùn và không biết bao

nhiêu mồ hôi nước mắt, mới có thể hiểu được thế nào là

sự tương giao hòa hợp của Đất Trời, và mới có thể nhận định được về vũ trụ (quan) và nhân sinh (quan) Vì vậy, với con mắt quan sát về vũ trụ vạn vật, và qua suy tư của

lý trí với rung Cảm của Tâm Linh, Tổ Tiên ta đã thấy được cái Chân Thiện Mỹ nơi Con Người với chiều kích vô biên của Đại Ngã Tâm Linh, vì Con Người là Đức của Trời Đất,

là Tâm của Vũ Trụ (nhân giả kỳ thiên địa chi đức, vũ trụ chi tâm), nên đã ẩn giấu cách khôn khéo cái nền Minh Triết đó, qua 12 câu ca dao sau đây, mà tôi không thể

không viết ra đây cái hay, cái đẹp, với ý nghĩa tuyệt vời,

để chia sẻ với bạn Và bây giờ mời bạn đọc thong thả với tôi mấy câu ca dao này mà tôi đã chọn lọc:

Cái cò là cái cò con

Mẹ đi xúc tép, để con ở nhà

Mẹ đi lặn lội đồng xa

Mẹ sà chân xuống, phải mà con lươn

Ông kia có cái thuyền buồm

Chở vào rừng rậm xem lươn bắt cò

Ông kia chống gậy lò dò

Đi vô bụi rậm coi cò bắt lươn

Con cò cặp cổ con lươn

Con lươn cũng cố quấn quanh cổ cò

Hai con, cò kéo, lươn co

Con lươn tụt xuống con cò bay lên

Nếu bạn đọc kỹ những câu ca dao này và nếu bạn để ý, bạn sẽ tự hỏi từ ngay câu đầu, tại sao ông bà mình không

nói là “con cò” mà lại nói là “cái cò”?

Chữ “cái” dùng để chỉ định một vật hữu hình, hay sự vô hình và rất được thông dụng trong ngôn ngữ thường ngày của người Việt Người ta hay nói cái này, cái nọ, cái kia, cái gì, v.v…, hoặc cái đầu, cái mặt, cái tay, cái chân, cái thân, cái xương, cái da…, như ca dao tục ngữ là điển hình nhất cho sự thông dụng đó:

Được cái nọ dọ cái kia

Bằng cái sảy nảy cái ung

Đẻ đứa con trai chẳng biết nó giống ai ?

Cái mặt thì giống ông cai

Cái đầu ông xã, cái tai ông trùm

Đói thì đầu gối phải bò

Cái chân phải chạy, cái giò phải đi

Đã mang lấy cái thân tằm

Không vương tơ nữa, cũng nằm trong tơ

Thân em như cái quả xoài trên cây

Bậu ra cho khỏi tay qua

Cái xương bậu nát, cái da bậu tàn

“Cái” còn có nghiã để nói lên một tâm trạng không thể

diễn tả được, nhưng lại có thể làm cho người nghe “cảm”

được như: cái nghĩa, cái nhớ, cái thương, cái duyên, cái

nợ, cái tình, cái tiếng… :

Em như hoa mận hoa đào

Cái gì là nghĩa tương giao hỡi chàng

Ai về đằng ấy hôm mai

Gửi dăm cái nhớ, gửi vài cái thương

Chồng yêu cái tóc nên dài,

Cái duyên nên đẹp, cái tài nên khôn

Ví chăng cái nợ tơ duyên,

Nỡ đem nhan sắc mà phiền não ai?

Mới hay duyên nợ ba sinh

Nhà giàu cướp cả cái tình đôi ta

Buồn tênh cái tiếng thu chung

Đêm thu ta biết vui cùng với ai

“Cái” còn có nghĩa là giống “cái” với “đực”, nhưng cũng có

nghĩa cả đực lẫn cái như : “con cái” với nghĩa con trai và con gái, nhưng cũng còn có nghĩa là “chánh” (principal) như người mình hay nói : đường cái, sông cái, v.v…, như

ca dao cũng có câu :

Anh đi trúng lính thì đi

Cửa nhà con cái đã thì có em

Đường cái đất cát, gió mát tận xương,

Đường đi cách núi Ba Vì

Cách con sông Cái chàng đi đàng nào?

Và nghĩa “cái cò” đó ở đây, là nghiã “con cái”, vì câu đầu

đó đã rõ nghĩa: “cái cò là cái cò con”, tức là con của “con

cò”, là chim “bạch hạc”, là con hạc trắng mà ca dao cũng

có diễn tả như :

Suốt mình trắng nõn như bông

Gió xuân thỉnh thỏang bợp lông trên đầu

Đó là một loài chim nước ở ruộng (nước), giống như chim

Âu, với ẩn nghĩa Mẹ Âu Cơ, là Tiên, là Trời biểu tượng cho Mẹ của Việt tộc, vì thế câu kế tiếp (thứ 2) bắt đầu

bằng chữ Mẹ :

Mẹ đi xúc tép, để con ở nhà

Chữ “đi ”, ai cũng hiểu nghĩa là thay đổi chỗ, vị trí, hay địa điểm có nghĩa là biến đổi, là biến dịch

Nhưng tại sao không bắt (tép) mà lại “xúc” (tép) ? Vì “xúc”

là động tác để hốt (lấy vào) những vật bé nhỏ (như là xúc cát) bằng cái rổ hay cái xuổng (pelle,shovel), ở đây có ý muốn nói số lượng nhiều, nghĩa là Mẹ đi bắt thật nhiều tép

về cho con, để cho con ăn no và cho con mau lớn

Rồi tại sao nói “tép” mà không là tôm mà cũng không là cá

? “Con cò” thì phải bắt con tôm hay con cá to hơn con tép

thì ăn mới no, mới sướng chứ, tại sao lại đi xúc con tép ?

Thưa “tép” là con tôm nhỏ xíu sống ở sông hay ruộng,

giống như con “ruốt” là con tôm nhỏ sống ở biển Nói con

“tép” là muốn nói lên ý nghĩa nhỏ bé, ý nghĩa non nớt, là ý nghĩa khởi đầu của sự sống của vạn vật mà cũng là của con người Vì con còn nhỏ nên con chưa ăn được thứ gì khác, ngoài con “tép”, cũng như lúc con còn nhỏ chưa có

răng thì con phải bú sửa, phải ăn đồ ăn Mẹ xay ra (tán, nghiền) để con mới nuốt được Đó là ý nghĩa của sự săn sóc tận tụy của Mẹ cho con với tình thương bao la của

Mẹ, mà cũng là ý nghĩa Mẹ dạy cho con biết Hòa ngay từ lúc nhỏ, để thích hợp với tình trạng và hoàn cảnh của con,

là còn nhỏ thì phải ăn “tép” chớ không được ăn tôm, ăn

cá, con sẽ bị mắc cổ !

Rồi tại sao lại “để” con ở nhà mà không “nhốt” hay

“bắt”(biểu) con ở nhà ? Nghĩa của chữ “để” không phải là quăng, là vứt, là ném, là dụt, mà là (cất) đặt xuống với hết tất cả tâm tình và ý thức Ở đây, có nghĩa là Mẹ hết sức lo lắng và lưu ý đến con, nghĩa là với hết tình thương của

Mẹ, mà Mẹ ở đây là Trời, nghĩa là tình yêu của Trời dành cho con người ngay từ lúc con người con trong trứng (tý)

nước, nghĩa là từ lúc chưa thành hình trong bụng Mẹ

Chữ “ở nhà” ở đây không chỉ là ở trong cái nhà với bốn vách tường với cái mái (nhà), mà nghĩa chữ “nhà” phải hiểu ở đây là trong tim, trong lòng của Mẹ Cho nên tuy vì bổn phận phải đi kiếm ăn cho con và phải để con ở nhà,

để con đừng bị nắng gió, hay rét lạnh, nhưng con lúc nào cũng ở trong tâm trí, trong lòng của Mẹ Đó là ý nghĩa con người ở trong Tâm của vũ trụ (vũ trụ chi tâm), và vũ trụ cũng là Tâm của con người

Mẹ đi lặn lội đồng xa

Nghĩa của chữ “lặn” là hụp (chìm) sâu xuống dưói nước

Và nghĩa “lội” là dẫm chân vào nước và đi trong nước,

nhưng cũng có nghĩa là bơi lội Nghĩa là muốn “xúc tép”

bắt tôm thì phải (đi) lội trong nước Mà hình ảnh của chữ lặn là (đi) xuống theo chiều dọc, và hình ảnh của chữ lội là (đi) chiều ngang Mà nét dọc cũng còn biểu tượng Trời và nét ngang biểu tượng Đất, nói lên ý nghĩa con người là

“Giao Chỉ” của nét Trời và nét Đất

Chữ “đồng” dĩ nhiên nghĩa là đồng ruộng (nước), vì ở

ruộng nước mới có tôm tép, mới có cua cá Nhưng chữ

“đồng” ở đây, phải hiểu theo nghĩa là mẹ Tiên về gặp cha Rồng ở cánh Đồng Tương, tức là tương đồng, tương

giao, tương ứng, tương cầu, tương quan, tương sinh,

tương khắc, tương biến, tương hòa, tương hợp, tương tư…

Và chữ “xa” là cách xa, xa tổ, xa nhà, xa xứ, nhưng cũng

có nghĩa là xa rộng, xa mút, xa tít, xa thấu, xa vời, xa tận… chân trời, có nghĩa là chiều kích vô biên của con người

Mẹ sà chân xuống, phải mà con lươn

Tại sao lại nói “sà”(xuống) mà không nói “đáp” xuống? Tiếng Việt mình rất là hay vì nó vừa gợi ý, gợi hình, gợi cảnh, nhưng cũng vừa ẩn ý, ẩn nghĩa cho nên rất thâm thúy và sâu sắc Ở đây, “sà” theo nghĩa đen là “con cò” bay sát còn gọi là “lượn” trên mặt nước, để tìm con “tép”

vì con “tép” quá nhỏ nên khó thấy, cho nên phải “sà” sát mặt nước Nhưng cũng có thể hiểu “sà” là bay sát theo

chiều ngang, tức nét Đất

Còn tại sao lại nói “chân” mà không nói “cẳng”? Nghĩa

“chân” ở đây không chỉ hiểu là chân cò mảnh khảnh (ốm)

và dài (cao), nhưng phải hiểu nghĩa là từ trên (cao)

“xuống” tức nét dọc là Trời Cho nên “sà chân xuống”

cũng là ý nghĩa Trời Đất giao hòa Nhưng “chân” cũng còn

có nghĩa là chân chính, chân thật, chân lý của Trời Đất với tương đồng, tương giao như đã nói ở trên

Chữ “phải” nghĩa là đúng, là chí lý, còn “mà” với nghĩa của

“thì là mà”, tức là nghĩa “nhưng” hay “tuy vậy” là nghĩa trái lại, cho nên “phải mà” ở đây có nghĩa là không ngờ, không chờ đợi nhưng lại gặp, lại có, đó là ý nghĩa của “cơ

duyên” Nhưng “phải mà” còn có nghĩa phải (chi) mà tức

là nghĩa có ý ước muốn, mong muốn chờ đợi để gặp, để

có, để được

Nhưng ước muốn để được gì, để gặp ai, để có chi nếu

không ph ải mà “con lươn” Vì cò con, hay con cò với con

lươn cũng là con của Mẹ, tức của Trời, với ý nghĩa Mẹ là

Trời, là Tình Yêu Nhưng tại sao lại gặp “phải mà con

lươn” mà không là con cá hay con gì khác ? Ở đây, ngoài

cái nghĩa đen của con “lươn”, ta phải công nhận là tổ tiên

đã muốn dùng hình ảnh con “lươn” để ẩn giấu ý nghĩa Cha Rồng thu nhỏ lại Vì “lươn” cũng như Rồng là con vật

có mình dài đều sống ở dưới nước, nhưng “con lươn” đã biến hóa nên mất vảy và rụng chân để sống ở sông ngòi

và ruộng nước Nên ẩn nghĩa của cái câu này là có ý

muốn nói sự gặp gỡ của Tiên Rồng, của trai gái là cơ

duyên nhưng cũng là tơ duyên của Trời Đất Cho nên ca

dao mới có những câu như :

Anh đừng thở ngắn than dài

Tơ duyên đã định, cố nài uổng công

Hay

Cơ trời dâu biển đa đoan

Tơ duyên vắn vỏi, thiếp chàng xa nhau!

Tại sao đang “sà chân xuống, phải mà con lươn” rồi tự nhiên ở đâu có “ông kia” xuất hiện là sao? Rồi tại sao lại

“ông” mà không là “bà” ?

Ông kia có cái thuyền buồm

Tôi đặt câu hỏi với bạn như vậy là cố ý để cho bạn thấy

sự ẩn ý và cái nghĩa tiềm giấu trong ca dao tục ngữ bởi

Tổ Tiên Nhưng bạn sẽ lại hỏi tại sao lại đem ý nghĩa hay cất giấu như thế, thì làm sao ai mà hiểu ?

Tôi trả lời câu hỏi này bằng một câu hỏi khác là nếu bạn

có một hột xoàn thật to (100 carats chẳng hạn), thật đẹp, thật quý, với giá thị trường chừng 20 triệu ơ rô (euros),

bạn có đem giấu cất vô tủ két sắt (coffre) ở nhà băng

(bank) không, hay là bạn để khơi khơi trước mắt khoe cho mọi người thấy ?! Vì vậy nên hễ là “của quý” thì người ta đem giấu rồi còn cất kỹ bằng khóa Tương tự, ca dao tục ngữ là một kho tàng vô giá vì nó chứa đọng và ẩn giấu cái Minh Triết của Việt tộc, mà từ xưa đến nay, không có một dân tộc nào khác trên thế giới có, kể cả Trung-Hoa, và điều này cũng không cần dẫn chứng (cho cái đám “bác” học thuộc lòng), mà không ai có thể chối cải hay phủ nhận được, là tại vì cái câu bất hủ này :

Trăm năm bia đá cũng mòn,

Ngàn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ

Để trở lại ý nghĩa với “ông kia” là để ám chỉ “con người”,

và tổ tiên đã không nói “bà kia” là vì theo phong tục tập quán của Việt tộc, nghề săn bắn, chài lưới, đánh cá, với những nghề có tính cách nguy hiểm, nặng nhọc cần sức mạnh, thường dành cho mấy ông Vì vậy ông kia là ông

ngư phủ nên mới có cái thuyền buồm Nhưng tại sao lại

xuất hiện đâu đó ? Thưa là vì ở xứ ta, theo địa lý sông ngòi và ruộng đồng thường ở san sát nhau, để dễ cho việc dẫn thủy nhập điền, vì ruộng của Việt tộc là ruộng nước vì là trồng lúa mễ hạp với thời tiết ở phía Nam hơn, như câu ca dao :

Mễ Trì thơm gạo tám xoan

Dự hương, nếp cái hoa vàng, cốm ngon

Còn ruộng khô ở phiá Bắc thì trồng lúa tắc, tức là theo

văn hóa du mục Nên “con cò” và “con lươn” là những con

vật chỉ sống ở ruộng nước Cho nên con cò, con lươn và

ông kia là ý nghĩa tam tài với Thiên-Địa-Nhân

Còn “có cái”, “cái” ở đây phải hiểu theo nghĩa âm (dương)

tức là Mẹ, nhưng cũng có nghĩa là chánh yếu như đường cái là đường lớn (rộng), hay sông cái là sông lớn, sông

chánh Nhưng có cái gì chánh yếu ở đây ? Thưa là cái

thuyền buồm

“Thuy ền” ở trên mặt nước là ý nghĩa Rồng đã biến hóa ra

thuyền, tức nét ngang chỉ Đất, và “buồm” là phải có gió

mới thả buồm để cho thuyền chạy, thuyền lướt, tức nét dọc chỉ Trời Nên “ông kia có cái thuyền buồm”, nghĩa là con người là “giao” (của) chỉ Trời và Đất, tức con người là

Đức của Trời và Đất, đó là cái chánh yếu

Chở vào rừng rậm, xem lươn bắt cò

Rồi tại sao lại “chở”, chở ai hay là chở cái gì ? Thưa là không chở ai hết mà cũng không chở cái gì hết, mà là chở

chính ông kia là ông ta, là ta và cũng là con người Tại

sao vậy ? Thưa đây là cái cảnh (tượng) chính con người đang quan sát thiên nhiên, đang suy tư về ý nghĩa của sự hiện hữu của chính mình, để rồi tự ví mình như “con cò”

mẹ đi kiếm “tép” về nuôi con, nên phải đi lặn lội đồng xa…