Kiến thức lớp 11 Hình tượng người nông dân trong văn tế nghĩa sĩ cần giuộc doc

Kiến thức lớp 11 Hình tượng người nông dân trong văn tế nghĩa sĩ cần giuộc –Nguyễn Đình Chiểu-phần 5 Đọc Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc: Học văn tế để thấy người sống tốt Trong câu chuyện c

Kiến thức lớp 11

Hình tượng người nông dân trong văn tế nghĩa sĩ cần giuộc –Nguyễn Đình Chiểu-phần 5

Đọc Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc: Học văn tế để thấy người

sống tốt

Trong câu chuyện của những người bạn tôi, mỗi khi đối diện

trước một vấn đề gì khó khăn, anh em thường buột miệng nói

rằng: “phải xô cửa xông vào, liều mình như chẳng có” chứ Nhớ

hồi còn đi học, có anh cán bộ Đoàn khởi xướng một thái độ trong

tình yêu là “phải… liều mình như chẳng có”, làm bạn bè nhớ mãi

Thế hệ chúng tôi cảm được kiểu nói chuyện giữa bạn bè với

nhau như vậy Và không ai không biết cụm từ “liều mình như

Giuộc học thuở cấp ba

Nhắc chuyện vận dụng câu cú của cụ Đồ Chiểu trong ngôn ngữ

bè bạn đời thường, là thấy được sự đồng cảm của cuộc sống

hôm nay với ngôn ngữ văn cổ ngày xưa, thấy dường như quanh

mình, chuyện “vận dụng lời của Đồ Chiểu” là hết sức bình

thường

Ấy là sự sống tự nhiên của văn chương trong đời sống người

dân, được thực chứng qua nhiều thế hệ vẫn còn tồn tại Nhưng

để có được điều đó, tức có được một sự đồng cảm, một mảnh

thường thuộc lớp thế hệ sau cụ Đồ ngót một thế kỷ, nhìn theo

góc độ hàn lâm, ắt có nhiều điều đặc biệt

Ngay cả những nhà phê bình già dặn, sự thận trọng vẫn đòi hỏi

họ lấy môi trường cuộc sống và thời gian trên mỗi tác phẩm để

nhìn nhận một phần giá trị không chối cãi được của tác phẩm đó

Nói thế để thấy cuộc sống làm nên văn chương Cuộc sống ở đây

được hiểu là môi trường sống cùng thời và đời sống nội tâm, tư

duy của nhà văn trong hoạt động sáng tạo của mình

là sự thật cuộc sống xảy ra vào thời của cụ Nguyễn Đình Chiểu

Trang văn của cụ đã nói lên những gì cụ muốn gửi gắm lại thế hệ

cảm nhận văn chương của Nguyễn Đình Chiểu, và sau đó thì nội

dung cuộc sống trong văn chương của cụ có được cảm nhận hay

không, cảm nhận như thế nào, tùy vào khả năng của những

người thời nay đọc văn cụ

"Trên trời có những vì sao có ánh sáng khác thường, nhưng con

mắt chúng ta phải chăm chú nhìn thì mới thấy, và càng nhìn thì

Chiểu làm chúng ta nhớ bài Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi

Hai bài văn: hai cảnh ngộ, hai thời buổi, nhưng một dân tộc Hịch

của Nguyễn Trãi là khúc ca khải hoàn, ca ngợi những chiến công

oanh liệt chưa từng thấy, biểu dương chiến thắng làm rạng rỡ

anh hùng thất thế, nhưng vẫn hiên ngang

PHẠM VĂN ĐỒNG

Văn tế dùng cho những người đáng kính trọng Người viết văn tế

luôn tự coi mình thấp hơn nhân vật trong bài văn Cách hiểu này

được xếp sau tầng lớp trí thức, sĩ phu trong thứ hạng tứ dân (sĩ –

nông – công - thương)

Quy định của bài văn tế là phải thể hiện được lý do đáng kính

trọng của cái chết (có như thế mới được tế) Và nhân vật chính

phát của người nông dân nổi dậy chống Pháp, hy sinh bởi một

trận đánh được cụ Đồ gọi là “trận nghĩa”:

Mười năm công vỡ ruộng, chưa chắc còn danh nổi tợ phao; một

trận nghĩa đánh Tây, tuy là mất tiếng vang như mõ

Cụ Đồ Chiểu so sánh mười năm vỡ ruộng với một trận đánh Tây

hẳn là còn khập khiễng Nhưng đó là điều mà tác giả muốn đặt ra

để thấy sự khác biệt giữa cái nhóm nghĩa sĩ Cần Giuộc này với

những nhà nông lúc ấy: Trong khi tất cả nông dân khác đang vỡ

ruộng, thì đây là cái chết của một nhóm người dám đứng dậy

đánh Tây Đặt sự so sánh giữa vỡ ruộng và đánh Tây hợp với

phép đối trong văn biền ngẫu cũng là nhằm đánh dấu sự chuyển

biến về tư tưởng của người nông dân

Thực ra, hành động của người nghĩa quân Cần Giuộc bột phát

bởi lý do bị dồn nén trong tâm trạng người dân mất nước Sống

cùng thời, cụ Đồ Chiểu cảm được cái tâm lý: Bữa thấy bòng bong

che trắng lốp, muốn tới ăn gan; ngày xem ống khói chạy đen sì,

muốn ra cắn cổ Cái nhìn của người bản xứ đối với ngoại xâm hết

sức bình thường như thế đó, mà lại rất có quan điểm của con dân

yêu nước: Tấc đất ngọn rau ơn chúa, tài bồi cho nước nhà ta; Bát

cơm manh áo nợ đời, mắc mớ chi ông cha nó

Nhưng nếu vì tức giận ngoại xâm mà bột phát đứng lên chống

giặc, hẳn những nghĩa quân Cần Giuộc chưa đánh động mãnh

liệt đến niềm cảm kích của Nguyễn Đình Chiểu Điều quan trọng

hơn là hành động của những nghĩa quân Họ vốn là nông dân, là

những người bình dị, nhưng nghĩa khí trong từng con người đã

khiến cho cụ Đồ Chiểu phải đặt bút viết rằng:

Nào đợi ai đòi, ai bắt, phen này xin ra sức đoạn kình; chẳng thèm

trốn ngược trốn xuôi, chuyến này dốc ra tay bộ hổ, hay Mười tám

ban võ nghệ, nào đợi tập rèn; chín chục trận binh thư, không chờ

bày bố…

Trong khi có những người vì hèn nhát mà trốn lính, thì nghĩa

quân Cần Giuộc đáng kính trọng chứ Trong khi binh mã triều

đình khiếp nhược trước ngoại xâm, những người “tay ngang” ở

miệt Cần Giuộc dám đứng lên dùng dao phay, con cúi, hỏa mai

để đánh Tây Hành động ấy, nhân cách ấy đáng trọng lắm chứ

Bởi thế, cụ Đồ Chiểu mới làm văn tế Bởi thế, bài văn tế mới

được cụ dồn tâm lực trau chuốt công phu, để cho người đời sau

đọc lên còn thấy hay, còn thuộc

Nhưng không ai khen kẻ bột phát làm càn, lịch sử và lòng người

trân trọng những hành động quyết liệt mà hiệu quả:

Hỏa mai đánh bằng rơm con cúi, cũng đốt xong nhà dạy đạo kia;

gươm đeo dùng bằng lưỡi dao phay, cũng chém rớt đầu quan hai

nọ

Chi nhọc quan quản gióng trống kì, trống giục, đạp rào lướt tới,

coi giặc cũng như không; nào sợ thằng Tây bắn đạn nhỏ, đạn to,

xô cửa xông vào, liều mình như chẳng có

Kẻ đâm ngang, người chém ngược, làm cho mã tà ma ní hồn

kinh; bọn hè trước, lũ ó sau, trối kệ tàu thiếc, tàu đồng súng nổ

Ba cặp câu văn biền ngẫu trên, cụ Đồ Chiểu rất kiệm lời mà tái

hiện được quang cảnh chiến trận của nghĩa quân, kết quả, sự hy

sinh, tác động nhất định của trận khởi nghĩa bột phát này đối với

lực lượng ngoại xâm hùng mạnh lúc đó Đâu phải dễ dàng làm

cho “mã tà, ma ní hồn kinh” Cũng đâu phải chỉ với vũ khí thô sơ

kia (vốn là công cụ nhà nông) mà chém quan hai, xem thường

tàu thiếc tàu đồng

Khí phách của nghĩa quân, tinh thần chiến đấu của nghĩa quân

phải quyết liệt lắm, dũng cảm lắm mới lập nên kỳ tích như vậy

Trong khi triều đình lánh mặt, trông tin quan như trời hạn trông

mưa, thì nhân dân vùng lên bột phát, không có chỉ huy, không

quen trận mạc nên chắc chắn sẽ thất bại, nhưng hành động ấy

lẫm liệt, chiến công ấy đáng kể, và những người nông dân “không

chịu vỡ ruộng” ấy đáng được viết văn tế, ghi lại công trạng và

niềm tiếc thương kính phục cho muôn đời sau

Tôi cứ nghĩ chắc bởi tại thể loại văn tế buộc phải có một đoạn tả

về những người đang sống tiếc thương người đã khuất, nên cụ

Đồ Chiểu mới phải nói ra cái đoạn sầu bi sau trận chiến: Đau đớn

bấy, mẹ già ngồi khóc trẻ, ngọn đèn khuya leo lét trong lều; não

nùng thay, vợ yếu chạy tìm chồng, cơn bóng xế dật dờ trước

ngõ

Tại sao người nông dân lại không cam tâm làm nghề “vỡ ruộng”,

mà bột phát làm gì cho đau khổ người thân như vậy, có thể hỏi

thế được chăng? Có thể đem chuyện Tôn Thọ Tường lúc bấy giờ

ra cộng sự với Pháp để vinh thân phì gia làm tấm gương được

chăng?

Tôi vẫn nghĩ rằng: dòng máu bao thế hệ người Việt vẫn là dòng

máu trung kiên, không chấp nhận thói phản trắc, ăn ở hai lòng

Cho nên, dẫu triều đình lúc ấy cam tâm “đổi đất lấy yên thân”

bằng cách cắt cho Pháp cả vùng Nam kỳ lục tỉnh, thì người dân

vẫn còn đó dòng máu trung kiên, chính trực

Dòng máu đó biết sôi lên đúng lúc, nó khiến cho những người

nông dân không còn là những thân phận “mười năm vỡ ruộng”

nữa, họ đã thoát xác, hóa thân thành những anh hùng dân tộc,

bằng những hành động không thể dùng kiến thức, kinh nghiệm

trận mạc, hay một thứ lập ngôn chủ nghĩa nào đo được

Bởi thế, nên cụ Nguyễn Đình Chiểu đã dùng thiên kiến chủ quan

của mình để nhận định:

Vì ai khiến quan quân khó nhọc, ăn tuyết nằm sương; vì ai xui

đồn lũy tan tành, xiêu mưa ngã gió

Sống làm chi theo quân tả đạo, quăng vùa hương xô bàn độc,

thấy lại thêm buồn; sống làm chi ở lính mã tà, chia rượu lạt, gặm

bánh mì, nghe càng thêm hổ

Thà thác mà đặng câu địch khái, về theo tổ phụ cũng vinh; hơn

còn mà chịu chữ đầu Tây, ở với man di rất khổ

Có những cái chết vinh, cũng có những sự chọn lựa sống nhục

Thái độ sống ấy bao giờ cũng thời sự, và cũng không phải lúc

nào, với ai, cũng chọn lựa được một thái độ sống vinh nhục rõ

ràng Bởi thế mà nghĩa quân Cần Giuộc được mọi người nhớ

mãi Cụ Đồ Chiểu nói lên tiếng nói thương kính người nghĩa sĩ,

nhưng cũng là thể hiện thái độ của mình Có khi, vào những thời

điểm, một tiếng nói đúng đắn của mình cũng lưu danh muôn

thuở

Văn chương yêu nước mỗi thời kỳ có những tầng ý nghĩa riêng

bài văn Thái độ sống và lòng nghĩa khí, nung đúc dòng máu

trung kiên hay chấp nhận thói sống đớn hèn là những lựa chọn

vượt thời gian, luôn cần thiết cho mọi con người có ý thức rằng

mình sẽ sống tốt