Giao lưu văn hóa ở Việt Nam trong điều kiện toàn cầu hoá - Bước ngoặt về chất.DOC

Giao lưu văn hóa ở Việt Nam trong điều kiện toàn cầu hoá - Bước ngoặt về chất

MỞ ĐẦU

Giao lưu (tiếp biến) văn hoá là phương thức tồn tại của mọi nền văn hoá; là quy luậttồn tại và phát triển của mọi nền văn hoá từ trước đến nay Tuy nhiên, giao lưu văn hoácũng có thể là điều ngược lại, những nền văn hoá "sức đề kháng" yếu có thể bị đồng hoá,mất đi bản sắc của mình thông qua giao lưu và tiếp biến với những nền văn hoá lớn hơn.Nhất là khi toàn cầu hoá đang mở rộng phổ giao lưu cũng như tạo ra các phương tiện giaolưu giúp các chủ thể văn hoá khắc phục được trở ngại về không gian và thời gian vật lý, từ

đó dẫn đến những biến đổi lớn lao trong bản thân mỗi nền văn hoá

Ngày nay trong thời đại toàn cầu hoá, tính tuỳ thuộc giữa các cộng đồng người trênthế giới ngày một gia tăng trên tất cả các phương diện của đời sống xã hội Trong đó sự

hiện diện của xu hướng toàn cầu hoá văn hoá là một tất yếu, có những tác động mạnh mẽ

đến sự phát triển của cộng đồng người trên thế giới Cùng với những thay đổi mang tínhcách mạng trong khoa học công nghệ, thì sự giao lưu, mức độ tác động qua lại giữa cácnền văn hoá đã thay đổi về chất

Giao lưu văn hoá ở Việt Nam trong điều kiện toàn cầu dẫn tới các chuẩn mực đạo

đức, luân lý, thẩm mỹ, quan niệm về phẩm hạnh v.v của dân tộc đang nếm trải nhữngđảo lộn trước những đòi hỏi của toàn cầu hoá và tiến trình hội nhập quốc tế

Trong thời đại toàn cầu hoá, bản sắc văn hoá dân tộc đang đứng trước những cơ hội

và thách thức Vì vậy, nghiên cứu vấn đề về : “ Giao lưu văn hóa ở Việt Nam trong điều

kiện toàn cầu hoá - Bước ngoặt về chất” giúp chúng ta có cái nhìn đúng đắn về toàn cầu

hoá văn hoá, từ đó, chủ động giao lưu và hội nhập quốc tế trên lĩnh vực văn hoá; giúpchúng ta tiếp nhận những giá trị của phương Tây cũng như các nền văn hoá khác để làmgiàu cho nền văn hoá dân tộc; đồng thời bảo vệ và phát huy được truyền thống, lối sốngViệt Nam

NỘI DUNG

I VĂN HOÁ VÀ GIAO LƯU VĂN HOÁ

1 Khái niệm văn hoá

Văn hóa, nói một cách giản dị, là những gì còn lại sau những chu trình lịch sử khácnhau, qua đó người ta có thể phân biệt được các dân tộc với nhau Thông qua mỗi mộtchu kỳ của sự phát triển, dân tộc đó tương tác với mình và với những dân tộc khác, cáicòn lại được gọi là bản sắc, hay còn gọi là văn hóa

Khái niệm văn hoá như Cựu Tổng Giám đốc UNESCO Federico Mayor "Văn hóaphản ánh và thể hiện một cách tổng quát và sống động mọi mặt của cuộc sống (của mỗi cánhân và cả cộng đồng) đã diễn ra trong quá khứ cũng như đang diễn ra trong hiện tại, quahàng bao thế kỷ, nó đã cấu thành một hệ thông các giá trị, truyền thống thẩm mỹ và lốisống mà dựa trên đó từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình"

Văn hóa là một hiện tượng khách quan, là tổng hoà của tất cả các khía cạnh của đờisống Ngay cả những khía cạnh nhỏ nhặt nhất của cuộc sống cũng mang những dấu hiệuvăn hóa Rất nhiều thứ mới thoạt nhìn thì giống nhau, nhưng nếu xem xét kỹ thì lại cónhững điểm riêng biệt Trong thực tế, không có sự giống nhau tuyệt đối

Có nhiều cách hiểu khái niệm “văn hoá” với nội dung khác nhau, song quan trọnghơn cả là những điểm sau: văn hoá phải là các giá trị; những giá trị đó phải do con ngườisáng tạo (phân biệt với cái tự nhiên); sự sáng tạo đó là cả một quá trình lịch sử liên tục; vànhững giá trị đó phải làm thành một hệ thống chặt chẽ

Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hoá hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêngbiệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay củamột nhóm người trong xã hội Văn hoá bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lốisống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục vànhững tín ngưỡng “Văn hoá đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân Chínhvăn hoá làm cho con người trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có ócphê phán và dấn thân một cách đạo lý Chính nhờ văn hoá mà con người tự thể hiện mình,

tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét

những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạonên những công trình vượt trội lên bản thân”1

Từ định nghĩa trên, có thể thấy, văn hoá là cái đặc trưng chỉ có ở con người xã hội,

mà không phải ở cá thể người tự nhiên – homosapiens Chính sự hợp quần thành xã hộicủa các cá thể người – mới là nền tảng đích thực của văn hoá Bản chất của con người cóquan hệ mật thiết với hoạt động và quan hệ chặt chẽ với giao lưu

Gần đây, có ý kiến cho rằng trên thế giới đang diễn ra hiện tượng xâm lược về vănhóa như là sự tiếp tục của những cuộc xâm lược bằng súng đạn và kinh tế Tuy nhiên vănhóa là hoà bình, văn hóa là không xâm lược Cảm giác bị xâm lược, nếu có, chẳng qua làcái cảm giác và sĩ diện của kẻ yếu Chúng ta đang sống trong một thế giới duy nhất vàcũng có thể nói là thống nhất Trái đất là một kho chứa hữu hạn các nguồn năng lượngsống và toàn cầu hóa là một quá trình để tiết kiệm nguồn năng lượng ấy bằng cách đảmbảo không sản xuất thừa, không sử dụng nguyên liệu một cách bừa bãi trên phạm vi toàncầu Nhưng cùng với quá trình hội nhập về mặt kinh tế còn có một quá trình khác luônluôn tồn tại bên cạnh, và thậm chí đã đi trước, đó là sự hội nhập về mặt văn hóa Sự hộinhập về mặt văn hóa chính là quá trình con người đi tìm ngôn ngữ chung cho một cuộcsống chung Quan niệm về sự xâm lược văn hóa là quan niệm của những cộng đồng ngườichỉ có kinh nghiệm hình thành trong quan hệ phát triển lưỡng cực, những kinh nghiệmchiến tranh, nhất là chiến tranh lạnh Con người khi sống chung với nhau sẽ gây ảnhhưởng lẫn nhau Đến phương Tây ta sẽ nhìn thấy rằng trong ngôi nhà nào của người Mỹ,người Anh, người Pháp cũng có một vài vật dụng gì đó, một vài thứ đồ lưu niệm gì đó từphương Đông Đôi khi trong xã hội phương Tây người ta có xu hướng xem sự hiện hữucủa một vài kỷ vật, một vài đồ trang trí từ phương Đông như là dấu hiệu của tầng lớpthượng lưu hoặc văn minh Đó là sự đan xen lẫn nhau của cuộc sống, đấy là sự chungsống hoà bình của quá khứ, và đấy cũng chính là cơ sở văn hóa của sự chung sống hoàbình trong tương lai

2 Văn hóa và văn minh

Hai khái niệm rất hay bị đồng nhất này tuy rất gần gũi nhưng thực ra không phải làmột và chỉ có thể coi như đồng nghĩa trong một vài trường hợp cụ thể, chẳng hạn khingười ta đối lập văn minh với bạo tàn

1 Tuyên bố về những chính sách văn hoá - Hội nghị quốc tế do UNESCO chủ trì từ 26/7 đến 6/8/1982 tại Mehico; Sách: “Cơ sở văn hoá Việt Nam”, Trần Quốc Vượng (chủ biên) Nxb Giáo dục.1997 tr.17

Thông thường, văn minh được dùng để chỉ trình độ phát triển về vật chất và tinhthần của nhân loại đến một thời kỳ lịch sử nào đó Một số nhà nghiên cứu, chẳng hạnAlvin Tomer, sử dụng chúng để phân chia lịch sử thành văn minh tiền nông nghiệp, vănminh nông nghiệp, văn minh công nghiệp và văn minh hậu công nghiệp Có quan điểm lạicho rằng văn minh là một khái niệm rộng hơn văn hóa, rằng văn minh là sự tổng hoà củavăn hóa và xã hội, là sự thể hiện được những hình thức thực tiễn cụ thể của văn hóa trongcác lĩnh vực khác nhau của đời sống như lao động sản xuất, lối sống, hành vi ứng xử Trong thực tế, chúng ta thấy có những tộc người chưa có văn minh vẫn có văn hóacủa mình Đôi khi trên sách báo, chúng ta gặp những nhận xét, đánh giá độ cao thấp củacác nền văn minh, trong khi đó lại có những người cho rằng các nền văn hóa thực ra lànhư nhau, rằng việc chúng ta đánh giá cái này cao hơn, cái kia mạnh hơn là do cách nhìncủa chúng ta, còn các nền văn minh, như nền văn hóa ở Aztec chẳng hạn, từ cách đây mấynghìn năm cũng không kém gì nền văn minh ở phương Tây hiện nay

Tất cả những nhà nghiên cứu về văn hóa đang lấy cái mẫu của thời xưa, khi chỉ cần

sự ngăn cách về địa lý là đủ để ngăn cách các cộng đồng người Nhân loại hiện đại, bằngcác phương tiện của mình, không còn bị giam hãm bởi các khái niệm khu trú như vậy.Nếu như các nhà nghiên cứu văn hóa của thế kỷ XXII mà vẫn lấy hình mẫu của thế kỷ

XX để noi theo thì chắc chắn cũng vẫn đi đến những kết luận khác với những kết luận củanhững nhà nghiên cứu văn hóa của thế kỷ XX

Chúng ta phải phân biệt nghiên cứu về văn hóa như một quá trình vận động, nhưmột yếu tố xã hội, với nghiên cứu lịch sử văn hóa, nghĩa là xem xét nó như một phiên bảntĩnh Chúng ta cũng không nên phê phán những người lấy sự phát hiện và phân biệt nhữngkhía cạnh khác nhau của các nền văn minh làm mục đích nghiên cứu Bởi vì họ nghiêncứu lịch sử văn hóa chứ không phải nghiên cứu văn hóa Văn hóa đang và sẽ còn bớt dần

sự cát cứ, còn nghiên cứu lịch sử văn hóa thì không bao giờ có sự cát cứ như vậy Nói nhưvậy không có nghĩa là không có sự khác nhau về ảnh hưởng Một cộng đồng lớn sẽ có khảnăng tạo ra một vùng ảnh hưởng lớn hơn, đa dạng hơn, bởi càng đông thì tính đa dạngcàng lớn Tính đa dạng về mặt tính cách của con người sẽ tạo ra tính đa dạng về mặt đờisống văn hóa Sự lan toả của một cộng đồng lớn sẽ mạnh hơn

Tuy vậy, khi nghiên cứu văn hóa không nên đặt mục tiêu là xác định nó lớn hay bé,

mà nên xem nó có độc đáo hay không, có lạ lẫm hay không, có những sáng tạo gì, cóđóng góp gì và đặc biệt là nó có đóng góp gì cho văn hóa chung của nhân loại, nghiên cứunhư thế mới giúp ta tìm ra được giá trị thật của văn hóa

3 Văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần

Cách phân chia văn hóa thành hai lĩnh vực: văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần làkhông thật hợp lý và thấu đáo Nó phản ánh lối tư duy lưỡng phân điển hình, ảnh hưởngcủa những định kiến về tư tưởng cần phải xoá bỏ

Thực ra, lối phân chia như thế cũng có tác dụng nào đó Nó cho ta một cái nhìn tuykhá thô thiển nhưng bao quát về những lĩnh vực đời sống của con người: những sản phẩmtinh thần như khoa học, văn học nghệ thuật, các phong tục tập quán và những sản phẩmvật chất như đồ đạc, nhà cửa, đường xá Tuy nhiên, thật khó, và ngày càng khó phân biệtrạch ròi đâu là sản phẩm vật chất, đâu là sản phẩm tinh thần Mặt khác, không có sảnphẩm tinh thần nào lại không được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định và cũngnhư không có một sản phẩm vật chất nào lại không mang trong nó những giá trị tinh thần.Thật vậy, những nhà cửa, đường phố, cầu cống, và ngay cả những vật dụng tầm thườngnhất, kể cả những sản phẩm công nghiệp sản xuất hàng loạt, cũng là hiện thân của nhữnggiá trị văn hóa, thể hiện bản sắc dân tộc, trí tuệ và tài năng của những người làm ra chúng.Hiểu được mối liên hệ mật thiết không thể tách rời của những giá trị văn hóa tinhthần và vật chất là điều vô cùng quan trọng Liệu chúng ta có thể chỉ sử dụng những giátrị vật chất có nguồn gốc ngoại lai mà không hề bị ảnh hưởng bởi các giá trị tinh thần baohàm trong đó hay không? Liệu chúng ta có thể trở thành một mắt xích trong hệ thống sảnxuất đang trong quá trình toàn cầu hóa vũ bão mà vẫn nguyên vẹn là một người ngoàicuộc về văn hóa hay không?

Việc hiểu không thấu đáo quan hệ giữa vật chất và tinh thần dẫn đến những lý luận,thoạt nhìn có vẻ rất thanh cao, chẳng hạn cho rằng ngoài khát vọng làm giàu vật chất, cầnphải có khát vọng làm giàu về văn hóa, nhưng thế nào là giàu, thế nào là nghèo? Khôngmột dân tộc nào trên đời này không có văn hóa của mình Mọi cộng đồng người hễ tồn tạiđều có yếu tố tinh thần, mà đã có yếu tố tinh thần thì có văn hóa Vì thế một câu hỏi đạiloại như: "Nước Mỹ có văn hóa không?" là câu hỏi ngớ ngẩn

Có một luận điểm khác không kém phần cực đoan, cho rằng về mặt đời sống vậtchất thì nhân loại đã đi được rất nhiều sau vài thiên niên kỷ, còn về tư tưởng thì đứngnguyên tại chỗ hoặc cùng lắm thì đi được không đáng kể Thật ra con người đã đi nhữngbước dài cả về vật chất lẫn tinh thần, trong đó những bước đi về tinh thần còn lớn hơnnhiều những bước đi về vật chất, từ chủ nghĩa thần linh qua tôn giáo, đến triết học và các

hệ giá trị, các hệ tư tưởng Con người đang dần dần giải phóng mình ra khỏi các định kiếntinh thần Đó là những bước đi khổng lồ, là nền tảng của sự phát triển kinh tế, khoa học và

công nghệ Nếu Galileo Galilei không tự giải phóng mình ra khỏi sự ràng buộc của ThiênChúa giáo cục đoan thì làm sao bây giờ chúng ta có sự phát triển đến computer, đếnInternet?

Thái độ về sự giàu có vật chất phản ánh một khía cạnh quan trọng trong lịch sử pháttriển lâu dài của tư tưởng nhân loại Thời nào bên cạnh những kẻ say mê vật chất cũng cónhững người căm ghét sự giàu có Họ cho rằng vật chất là nguồn gốc dẫn đến sự đồi bại

về tinh thần Con người sản xuất ra, chế tạo ra, nghe ra những thứ có ích cho con ngườithì trước hết phải vì yêu mến, vì am hiểu con người Con người cần vật chất, và sự sùngbái vật chất là có thể hiểu được Chúng ta cần điều chỉnh nó chứ không cần và cũngkhông thể tiêu diệt nó Con người muốn sống trong những điều kiện vật chất ngày càngtốt hơn để có thêm không gian và thời gian thưởng thức chân giá trị của cuộc sống Đó làđiều hoàn toàn chính đáng, chỉ có sự tôn sùng vật chất một cách một chiều và thái quámới cần lên án mà thôi Trên thực tế có cả những người nghèo và những người giàu vôđạo Nhưng người giàu thì ít mà người nghèo thì nhiều Người giàu mà hư hỏng thì người

ta để ý, còn người nghèo hư hỏng thì người ta không để ý Vì vậy người ta thường lên án

sự hư hỏng của người giàu chứ không lên án sự tha hóa của người nghèo Ngay từ thời cổđại, Platon đã nhận xét rằng sự nghèo cũng tồi tệ như những sự giàu Những người nghèosinh ra đố kỵ, thèm muốn của người khác, đó là cái xấu Những người giàu sinh ra khinhngười, coi thường kẻ khác, họ cho rằng chỉ có tiền là quan trọng nên khinh những ngườikhông có tiền, đó cũng là cái xấu

Vì vậy trạng thái quá nghèo khổ cũng đầy rẫy tội ác như trạng thái quá giàu có Liệuchúng ta có thể tìm ra một khoảng hợp lý của sự giàu có trong xã hội hay không? Tôikhông tin là có khoảng hợp lý đó Ở mỗi thời điểm khi con người nhận ra một sự hợp lýthì cuộc sống đã bắt đầu dịch chuyển đến một trạng thái hợp lý khác

Trở lại với khái niệm văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, như đã nói, phân biệtnhư vậy là một sự phân biệt thô thiển Nếu tôi thờ Phật, và nếu nhà tôi giàu thì tôi muamột pho tượng bằng đồng, còn nếu nhà tôi nghèo - tôi sẽ mua một pho tượng bằng gỗ.Nếu tôi không thể mua được một pho tượng bằng đồng hay bằng gỗ, thì tôi mua một bứctranh Nhưng thái độ văn hóa của tôi với Phật giáo không hề vì thế mà thay đổi Vật chấtchỉ là phương tiện để thể hiện những giá trị tinh thần trong đời sống văn hóa mà thôi

4 Về tính giai cấp và tính lịch sử

Giống như tất cả các lĩnh vực của đời sống văn hóa, một lĩnh vực được xem xét khácnhau dưới các góc độ khác nhau Nhìn chung, tất cả các hiện tượng được nhìn nhận theo

quan điểm văn hóa học đều phụ thuộc vào những yếu tố chủ quan, đặc biệt là: quyền lợikinh tế, quan điểm và định kiến chính trị, bản chất tâm lý Đó là những lý do khiếnngười ta hay nhấn mạnh đến cái gọi là tính giai cấp của văn hóa Nhưng đó là một quanđiểm sai lầm

Chúng ta cần phải phân biệt văn hóa với tư cách là một hiện tượng khách quan vànhững cách lý giải văn hóa, bao giờ cũng mang tính chủ quan Chúng ta luôn phản đối cáigọi là thuyết giai cấp Sự phân loại văn hóa theo giai cấp là một sự phân loại hời hợt Đạođức thuộc về con người mà con người có những số phận, những pha khác nhau của cuộcđời Hôm nay anh là ông chủ, anh thuộc giai cấp bóc lột Ngày mai anh vỡ nợ anh đi đạpxích lô thì anh thuộc giai cấp lao động Chẳng lẽ, đạo đức của người ta thay đổi chỉ vìngày hôm qua là ông chủ ngày hôm sau là người đạp xích lô? Đó chỉ là những pha khácnhau của cuộc đời một con người, còn đạo đức thuộc về con người chứ không thuộc vàonhững pha khác nhau của nó

Có thể đưa ra một ví dụ: thói đạo đức giả Trong văn học, nghệ thuật ta thường gặphình ảnh người cai trị xấu và tồi tệ, nhưng có lẽ trên thực tế không hoàn toàn là như thế.Liệu đây có phải là kết quả của một tâm lý nào đó hay thực sự tầng lớp thống trị xấu xanhư vậy? Bên cạnh đạo đức giả của tầng lớp thống trị liệu có đạo đức giả của tầng lớp bịtrị hay không? Có cả hai loại Tầng lớp bị trị cũng nịnh hót, tranh thủ luồn lách, đó cũng

là đạo đức giả Tầng lớp cai trị thì tham nhũng về vật chất hay tinh thần Tham nhũng vềvật chất để tư nhân hóa, cá thể hóa tài sản quốc gia, mượn nhà nước, mượn sức mạnhcông cộng để bắt nạt thiên hạ cho những mục tiêu, lợi ích cá nhân Đạo đức giả thuộc vềcon người, không kể đó là giai cấp cai trị hay bị trị

Các hiện tượng văn hóa không chỉ được đánh giá tuỳ theo các yếu tố chủ quan màcòn tuỳ thuộc vào các điều kiện và hoàn cảnh khách quan.Ở mỗi thời điểm lịch sử, giá trịcủa một hiện tượng văn hóa cũng như ảnh hưởng của nó phụ thuộc và những điều kiệnkhách quan và tương quan các điều kiện khách quan ấy Nếu lần theo dòng lịch sử, chúng

ta sẽ thấy rằng những giá trị đó cũng luôn luôn biến đổi Bao giờ cũng có những giá trịmới đang và sẽ sinh ra để thay thế những giá trị đã và đang lỗi thời Chủ nghĩa phong kiến

đã từng đóng vai trò tiến bộ nhưng rồi nó trở nên phản động và bị thay thế bởi CNTB Sau

đó đến lượt CNTB lại trở thành lỗi thời chính vì thế, chúng ta có thể nói rằng văn hóa cótính lịch sử

5 Khái niệm giao lưu văn hoá

Thuật ngữ “tiếp xúc và giao lưu văn hoá” được dịch từ những thuật ngữ “cultural

contacts”,” cultural exchanges acculturation” của các nước phương Tây Nhưng ngay ở

các nước phương Tây khái niệm này vẫn được dùng bởi các từ khác nhau Người Anh

thích dùng chữ “Cultural Change” (có thể dịch là trao đổi văn hoá), người Pháp có thuật ngữ “Interpénétration des civilisations” (có nghĩa là sự hoà nhập giữa các nền văn minh), người Hoa Kỳ dùng thuật ngữ “acculturation” Đương nhiên, nội hàm của các thuật ngữ

trên ở các nước có giới hạn chung, nhưng các thuật ngữ đều có sắc thái riêng Khái niệm

“acculturation” được nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam dịch là giao lưu văn hóa, tiếp

(xúc) và biến (đổi) văn hóa Khái niệm này đã được các nhà khoa học Mỹ định nghĩa vào

năm 1936 như sau: “Dưới từ acculturation, ta hiểu là hiện tượng xảy ra khi những nhóm

người có văn hoá khác nhau, tiếp xúc lâu dài và trực tiếp, gây ra sự biến đổi mô thức vănhóa ban đầu của một hay cả hai nhóm”2

Khái niệm giao lưu văn hoá là để chỉ một quy luật trong sự vận động và phát triểnvăn hóa của các dân tộc Đó là hiện tượng xảy ra khi những nhóm người (cộng đồng, dântộc) có văn hóa khác nhau giao lưu tiếp xúc với nhau tạo nên sự biến đổi về văn hóa củamột hoặc cả hai nhóm Giao lưu văn hóa tạo nên sự dung hợp, tổng hợp và tích hợp vănhóa ở các cộng đồng Ở đó có sự kết hợp giữa các yếu tố "nội sinh" với yếu tố "ngoạisinh" tạo nên sự phát triển văn hóa phong phú, đa dạng và tiến bộ hơn Giao lưu và tiếpbiến văn hóa là sự tiếp nhận văn hóa nước ngoài bởi dân tộc chủ thể Quá trình này luônđặt mỗi dân tộc phải xử lý tốt mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố "nội sinh" và "ngoạisinh" Trong lĩnh vực văn hóa chỉ có khái niệm "giao lưu và tiếp biến văn hóa" chứ không

có khái niệm "hội nhập văn hóa" Thuật ngữ hội nhập chỉ sử dụng cho các lĩnh vực ngoàivăn hóa, chẳng hạn như kinh tế Trước xu thế toàn cầu hóa, khi Việt Nam trở thành thànhviên 150 của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và yêu cầu phát triển mới của đấtnước, Đảng ta yêu cầu phải "Làm cho văn hóa thấm sâu vào từng khu dân cư, từng giađình, từng người, hoàn thiện hệ giá trị mới của con người Việt Nam, kế thừa các giá trịtruyền thống của dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa của loài người, tăng sức đề khángchống văn hóa đồi trụy, độc hại Nâng cao tính văn hóa trong mọi hoạt động kinh tế,chính trị, xã hội và sinh hoạt của nhân dân"

2

Cơ sở văn hoá Việt Nam Trần Quốc Vượng (chủ biên) Nxb Giáo dục, 1997, tr 38-39

3 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chớnh trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr 213

6 Bản chất giao lưu văn hoá

- Bản chất con người có quan hệ mật thiết với hoạt động và quan hệ chặt chẽ vớigiao lưu Không có hoạt động, không có giao lưu thì cũng không có bản chất xã hội củacon người

- Sự phát triển của mỗi dân tộc và các thành viên của nó phụ thuộc không chỉ ở sựphát triển của lực lượng sản xuất mà còn ở sự phân công lao động và giao lưu diễn ra bêntrong và bên ngoài nó

- Mức độ và phạm vi giao lưu của mỗi cộng đồng xã hội có tác động đến sự pháttriển của mỗi bản thân cộng đồng (hoặc thúc đẩy, hoặc kìm hãm) cũng như của mỗi thànhviên trong đó

- Giao lưu không chỉ góp phần quan trọng vào việc hình thành tri thức, kỹ năng, kỹxảo, mà cả quan điểm, tư tưởng, đạo đức lối sống Tầm quan trọng của giao lưu thể hiện ởchỗ ý thức và ngôn ngữ xuất hiện từ nhu cầu giao lưu và từ đó có thể cho rằng có giao lưumới có ngôn ngữ, mới có tri thức, mới có ý thức và tự ý thức

II GIAO LƯU VĂN HOÁ Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU

1 Giao lưu văn hoá

Thế giới đã bước vào một kỷ nguyên mới Toàn cầu hóa đã len lỏi vào ngay cả

những phần nhỏ bé nhất của thế giới, không chỉ làm trỗi dậy những khát vọng về sự phát triển mà còn tạo ra trạng thái phát triển thực thụ

Tuy nhiên, ở một số vùng trên thế giới, con người, dường như, chưa khai thác đượcnhững lợi ích mà toàn cầu hóa mang lại, thậm chí còn nhận thức một cách phiến diện về

nó như là thủ phạm gây ra những xung đột về kinh tế, chính trị và văn hoá Có thể nói,trong số những cuộc xung đột ấy, những xung đột về văn hóa tuy không phải luôn hữuhình và quyết liệt, nhưng âm thầm, bền bỉ, dai dẳng và có sức cản rất lớn đối với tiến trìnhphát triển chung của nhân loại Do đó, nghiên cứu về ảnh hưởng của văn hóa lạc hậu đốivới tiến trình phát triển chung của nhân loại và đối với sự tiến bộ của thế giới thứ ba có ýnghĩa vô cùng quan trọng, bởi nó sẽ giúp con người hạn chế khả năng xảy ra xung đột,trên cơ sở đó, khai thác những ảnh hưởng tích cực của văn hóa đối với tiến trình pháttriển

Thế giới thứ ba đã từng sục sôi trong phong trào giải phóng các dân tộc, nhưng trênthực tế nhiều dân tộc mới được giải phóng về mặt nhà nước chứ chưa giải phóng về mặt

con người Sự không phát triển về mặt con người không chỉ thể hiện ở sự lạc hậu về chính

trị, kinh tế mà còn cả môi trường văn hoá Nếu văn hóa chưa được giải phóng, tức là vẫn

tồn tại nền văn hóa không thích ứng với sự phát triển thì dân tộc đó vẫn là nô lệ của chính họ Việt Nam cũng như nhiều nước Thế giới thứ ba chưa có một nền văn hóa thích

ứng với sự phát triển

Để phát triển, quan điểm là phải trả lại tự do cho sự phát triển tự nhiên đời sống xãhội và bắt đầu từ phát triển văn hóa để phát triển con người, giải phóng con người, giảiphóng dân tộc ra khỏi các định kiến để mỗi con người có thể tiếp cận một cách tự do vớitất cả những gì là tiên tiến của nền văn hóa toàn cầu, nền văn hóa của phát triển Đó chính

là nội dung quan trọng nhất của đường lối phát triển của thế giới thứ ba Tuy nhiên, trướchết, chúng ta sẽ nhìn lại nền văn hóa của thế giới thứ ba với những nét đặc trưng nhất đểthấy nó đã và đang kìm hãm sự vươn tới sự tiến bộ của khu vực này như thế nào

Giao lưu văn hóa là một quy luật của thời đại, là hiện tượng phổ biến của xã hội loàingười Nhờ giao lưu văn hoá đúng hướng mà các nước chậm phát triển có cơ hội trởthành nước phát triển Trong mọi hoạt động văn hóa Ðảng và Nhà nước ta bao giờ cũngnêu cao định đề biện chứng : kế thừa truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tiếp thu tinh hoavăn hóa nhân loại

1.1 Những nguyên lý và nội dung của giao lưu văn hoá

1.1.1 Trong quá trình giao lưu văn hóa với các nước phát triển, chúng ta đã tiếp thu nhiều tác phẩm tiêu biểu và nhiều kinh nghiệm sáng tạo

Các tác phẩm nghệ thuật nước ngoài, nhất là các tác phẩm cổ điển là những "sứ giả"

có công nhất trong việc truyền bá văn hóa nước ngoài đến với trong nước Chúng mangnhững giá trị nhân văn cao đẹp, mẫu mực về ngôn ngữ, cách tân về thi pháp miêu tả.Trong quá trình tiếp thu cái bên ngoài cần đề phòng tâm lý sính ngoại, phục ngoại vô cớ;mặt khác, cũng tránh tâm lý khép kín, coi thường những giá trị các dân tộc Thái độ đúngđắn nhất để ứng xử mối quan hệ giữa cái bên ngoài và cái bên trong là: Càng đi sâu vàodân tộc sâu sắc bao nhiêu, thì càng nhanh chóng hiểu biết, dễ tiếp nhận cái hay, cái đẹpcủa thế giới bấy nhiêu Thật đúng chỗ khi dẫn ra đây những kiến giải của Chủ tịch Hồ ChíMinh: "Văn hóa của các dân tộc khác cần phải nghiên cứu toàn diện, chỉ có trong trườnghợp đó mới có thể tiếp thu được nhiều hơn cho văn hóa của chính mình" "Mỗi một dântộc cần phải chăm lo đặc tính dân tộc trong nghệ thuật" "Càng thấm nhuần chủ nghĩaMác - Lê-nin, càng phải coi trọng những truyền thống tốt đẹp của cha ông" (1) ChínhNgười là hiện thân rực rỡ, biểu tượng mẫu mực của sự giao lưu văn hoá Người thông

thạo nhiều ngoại ngữ các nước châu Âu, hiểu biết Bắc sử và chữ Hán, am tường nhiềutrào lưu nghệ thuật, tiếp xúc với nhiều bậc thầy văn hóa thế giới, v.v.

1.1.2 Giới thiệu lịch sử, đất nước, con người, văn hóa Việt Nam với thế giới.

Chủ nghĩa yêu nước, ý thức tự cường dân tộc là tài sản vô giá của truyền thống vănhóa Việt Nam Yêu nước là giữ nước và giữ dân, coi dân là gốc Nói dân ta có sức sốngtrường tồn, không bị đồng hóa trước âm mưu thôn tính của kẻ thù, đứng lên chống ngoạixâm là nói sức mạnh của dân, trách nhiệm của dân và lợi ích của dân Thời nào cũng vậy,lúc bình cũng như lúc biến các bậc minh quân đều lấy dân làm gốc, lấy nhân nghĩa làmđức, lấy hòa hiếu để ứng xử bang giao; đối nội thì thuận lòng người, đối ngoại thì mềmdẻo, linh hoạt Ðó là sách lược của kẻ thắng Truyền thống hòa hiếu là cơ sở cho chínhsách ngoại giao đa phương, cơ hội để hội nhập với thế giới trong thời đại Hồ Chí Minh Suốt mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc ta đã có một nền văn hóa rực

rỡ, mà đỉnh cao trí tuệ lấp lánh, phải kể đến trước tiên là Lý Thường Kiệt, Trần HưngÐạo, Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Quang Trung, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh Do khuôn khổ hạnhẹp của những trang viết, chỉ xin luận giải về hai hiện tượng văn hóa lỗi lạc: Nguyễn Trãi,Anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới ghi đậm dấu ấn lịch sử về văn hóa hòahiếu, một giá trị nhân văn bền vững Mục đích cao nhất của cuộc kháng chiến chống quânxâm lược nhà Minh là cốt để mở nền "thái bình muôn thuở" Và Quang Trung NguyễnHuệ Câu chuyện của vợ chồng nhà học thuật, nhà báo I-rê-nê Pha-be, người Ðức (đã dịchTruyện Kiều ra tiếng Ðức) có lần thưa với Bác Hồ rằng, trong thời đại Nguyễn Trãi sống,sáng tác, hoạt động, ở châu Âu chưa có một tác giả nào lớn (2) Nhận định này đòi hỏi sựnghiên cứu so sánh Nguyễn Trãi với các tác giả thời đại Phục hưng, thế kỷ ánh sáng vàcác thế kỷ tiếp theo ở châu Âu Còn Quang Trung với chính sách mở cửa và cải cách của

vị minh quân : tầm nhìn kinh tế xa rộng phù hợp với nền kinh tế hàng hóa, mở cửa biêngiới với nhà Thanh, tăng cường quan hệ buôn bán với các thuyền buôn phương Tây, việc

sử dụng chữ Nôm làm quốc ngữ chính thống thay chữ Hán, chính sách chiêu tập hiềnnhân có hệ thống, v.v làm chúng ta liên tưởng tới một vị vua anh minh nước Nga Pi-eđại đế (1687 - 1785) với nhiều cải cách táo bạo để nước Nga nhìn sang châu Âu bằng

"khung cửa sổ phía tây"

1.1.3 Ngăn ngừa và đấu tranh chống sự xâm nhập các sản phẩm văn hóa độc hại.

Sớm nhận thấy nguy cơ của mọi loại văn hóa phản động và suy đồi, ngay từ năm

1951, trong tác phẩm Kết hợp chặt chẽ lòng yêu nước và tinh thần quốc tế vô sản, Chủtịch Hồ Chí Minh viết: "Phải triệt để tẩy trừ mọi di tích thuộc địa và ảnh hưởng nô dịch

của văn hóa đế quốc" Ngày nay mục tiêu chính của chủ nghĩa đế quốc văn hóa là làm suyyếu tiềm năng và nội lực của văn hóa dân tộc Những yếu tố độc hại, suy đồi của văn hóa

đế quốc đang như những đợt sóng ngầm va đập âm ỉ vào bến bờ của nhiều nước đang pháttriển Nó có những đặc điểm sau: Truyền bá phương châm tiêu dùng, lối sống thực dụng,trước hết là lớp trẻ; dùng các hình thức quảng cáo từ thiện, du lịch, tôn giáo để đạt mụcđích chính trị; tuyên truyền sùng bái văn hóa phương Tây, trước hết là văn hóa Mỹ, coi đó

là mô hình chuẩn; tổ chức và bảo trợ cho một số trí thức, văn nghệ sĩ nhẹ dạ, cả tin biến

họ thành "cái loa" của các thế lực thù địch Những chiến dịch ồn ào về đa nguyên chínhtrị, đa đảng đối lập, "chuyển lửa về quê hương" đã được thay thế bằng bàn tay bọc nhungnắm lấy một số hoạt động từ thiện, du lịch giả hiệu, giương cao những tuyên ngôn, tuyêncáo về nhân quyền, tự do, dân chủ với mục đích đen tối

1.2 Ðối thoại giữa các nền văn hóa

Giao lưu văn hóa trong thời kỳ hội nhập quốc tế có tác động to lớn tới sự nghiệpCông nghiệp hoá(CNH), Hiện đại hoá (HÐH)

- Nếu CNH là quá trình xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, thì HÐH là chặng đườngxây dựng kiến trúc thượng tầng, giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.HÐH trong văn hóa chỉ có thể đi vào đời sống, khi trình độ dân trí được nâng cao Nhiều

dự báo cho rằng, trong thế kỷ mới, trí thông minh, sức tưởng tượng và trực giác của conngười sẽ tiếp tục quan trọng hơn máy móc

- HÐH không đồng nhất với phương Tây hóa Những công nghệ mới, những dòngthông tin tự do, internet là con dao hai lưỡi Chúng có thể mang lại cơ hội mới, nhưng táchại của chúng cũng không ít và khôn lường Trước, sau vẫn là sự điều chỉnh quá trìnhbiện chứng giữa việc giữ gìn văn hóa dân tộc và tiếp nhận tinh hoa văn hóa nhân loại đểlàm dày thêm các lớp văn hóa nhân bản, xóa bỏ dần lớp văn hóa phi nhân tính

- HÐH trong văn hóa (ngoài những nội dung như đổi mới khoa học công nghệ trongcác lĩnh vực), cần coi trọng hàng đầu những quy luật đặc thù sau: Một là, xây dựng conngười Việt Nam là con người phát triển cao về trí tuệ, phong phú về tinh thần, trong sáng

về đạo đức, cường tráng về thể chất Con người không phải là phương tiện của quá trìnhCNH, HÐH mà là trung tâm, là động lực và mục tiêu của phát triển Hai là, xây dựng môisinh văn hóa tức là "thiên nhiên thứ hai" do con người xây dựng trong quá trình CNH,HÐH và đô thị hóa Ba là, điều kiện văn hóa tức là chính sách, thể chế, hành lang pháp lýcần và đủ cho hoạt động văn hóa và xã hội hóa văn hóa Bốn là, quản lý văn hóa, tức làquản lý tri thức Trong quản lý xã hội thì quản lý những cái vô hình (tâm trạng, tâm lý,

tình cảm, nguyện vọng của quần chúng) là khó nhất; trong quản lý con người thì khó nhất

là biết "đo lòng người" Vào thời đại "thế giới phẳng" người quản lý tài năng không phải

là người giỏi nhất mà là người biết thu gom những tri thức, quy tụ được những người tài.Tất cả những nội dung trên được triển khai một phần những luận điểm của Ðảng ta vềgiao lưu văn hoá được ghi trong văn kiện Ðại hội X (2006)

Giao lưu văn hoá là sự đối thoại giữa các nền văn hóa nhiều khi đóng vai trò quantrọng, thậm chí quyết định những cuộc đàm phán về biên giới, lãnh thổ, xung đột sắc tộc.Quá trình giao lưu văn hoá cần tính đến giá trị chung, giá trị nhân loại, đồng thời thừanhận cái khác biệt của người, để các dân tộc khác thừa nhận cái khác biệt của ta Vấn đềcòn lại là bản sắc, bản lĩnh, đạo lý dân tộc Câu sau này của Thomas L.Friedman viếttrong cuốn Chiếc Lexus và cây ô liu có thể chiêm nghiệm được: "Một đất nước không córặng cây ô liu khỏe khoắn (biểu trưng gốc rễ dân tộc) sẽ không bao giờ có được cảm giácnguồn gốc được duy trì hay an tâm để hội nhập với thế giới Nhưng một đất nước chỉ córặng cây ô liu không thôi, chỉ lo cội rễ mà không có xe Lexus (biểu trưng tính hiện đại) thì

sẽ không bao giờ tiến xa được Giữ cân bằng hai yếu tố trên là cuộc vật lộn triền miên"

2 Khái lược tương tác của văn hoá Việt Nam với văn hoá bên ngoài

Ở nước ngoài, nhiều người vẫn còn nghĩ rằng văn hóa Việt Nam chẳng khác gì vănhóa Trung Quốc Muốn chứng minh sự khác biệt về văn hóa, ít ai có thể đưa ra đượcnhững bằng cớ xác thực Cũng có người cho rằng văn hóa Việt ảnh hưởng văn hóa Pháp.Chính điều này dẫn đến không ít những cuộc tranh luận quốc tế rất sôi bỏng về vấn đề

“đâu là văn hóa Việt Nam”

Điều chúng ta cần nhấn mạnh ở đây là người Việt chúng ta xứng đáng tự hào về nềnvăn hóa độc lập của dân tộc Tính độc lập của văn hóa Việt thể hiện bằng nhiều góc độkhác nhau Chẳng hạn, phải tự hào rằng chúng ta còn giữ được ngôn ngữ của riêng mìnhkhi phải trải qua thời kỳ thuộc địa Các nước khác chấp nhận bị lệ thuộc để canh tân đấtnước, còn người Việt chấp nhận canh tân chứ không chịu bị đồng hóa

Quan trọng nhất là phải hiểu được tư duy của người Việt, chứ không hải nhìn thấyhiện tượng bên ngoài Nếu không thì chẳng thể nào hiểu được thế nào là bản sắc VN.Người Việt có tư duy mềm dẻo, có thể ví với nước Do vậy, có tính thích nghi với mọihoàn cảnh Người Việt rất thực tiễn, nhanh chóng hội nhập vào thế giới, quên đi hận thù,biết làm bạn với những ai để xây dựng đất nước Không chỉ biết thích nghi, người Việtcòn biết cảm thông, tha thứ Chính vì tư duy VN mang đặc tính nền văn minh lúa nước

mà tính tiếp nhận và chuyển hóa rất linh hoạt Nhiều tư tưởng tôn giáo du nhập vào VN

cũng được Việt hóa, những yếu tố trừu tượng khác như triết học đi vào con người VN Đócũng là nét đặc thù của văn hóa Việt,

Về mặt khiếm khuyết, thói hư tật xấu của người Việt nhìn chung không phải là quánhiều, hay quá nghiêm trọng Người mình nhiều khi quá lời cho đó là vấn đề lớn, nhìnquanh ra các nước trên thế giới thì không hẳn như thế Điểm tựa tinh thần của người Việt

là gia đình, sau đó là làng xã Con hư cha mẹ dạy, sau đó mới đến làng xã dạy, tức sự giáodục nằm ngay ở phút ban đầu của sự lầm lỡ

Chúng ta liệt kê những thói xấu, để làm gì? Điều quan trọng là phải quay về với giáodục trong gia đình và tăng cường giáo dục ngoài xã hội Tuy nhiên, trong tính cách, khôngnên quá dễ dãi, xí xóa, xuề xòa, sợ bị phê bình, sợ nhìn thẳng vào sự thật Nhưng nếuchúng ta thiếu tranh luận khoa học, không đưa ra một tiêu chuẩn trước tiên rằng tranhluận để tìm thấy chân lý chứ không phải vì ghét bỏ nhau, thì nhu cầu ấy ắt phải cần thiếtcho sự tiến bộ

Mặt khác, có người cho rằng người Việt hay bắt chước Tôi nghĩ ấy không phải chỉ

là đặc tính của người Việt mà là con người ở khắp nơi trên trái đất Một phần nó chứng tỏ

ta yếu kém về khả năng và thiếu tự tin Phần khác nó cũng chứng tỏ chu cầu học hỏi ởnước ngoài

Không phải ngẫu nhiên mà nhiều nhà nghiên cứu cho rằng xã hội của người Việtvẫn là xã hội nông thôn Thế giới ngày càng thay đổi không ngừng Chúng ta phải trau dồi

tư duy mới và liên tục bổ túc cái mới Giữ gìn bản sắc là trau dồi không ngừng chứ khôngphải cứ đứng 1 chỗ để bị tụt hậu Tuy nhiên, nếu chưa hiểu thì nên học tập, chớ vội vã chêtruyền thống của cha ông mình là không hay, thiếu khoa học, thiếu tinh vi như các nướcphương Tây Thái độ này cần xem lại để tránh sự nhầm lẫn và tự hủy

Thẩm mỹ quan của một dân tộc rất quan trọng Hiện nay, ta đêm ra những gì ta có

mà nước ngoài không có mới là quý Đừng nghĩ cái mình có là cái lạc hậu Chỉ điều gìbiểu hiện đặc trưng của một văn hóa Việt thì thế giới mới không có sự cạnh tranh

Nhìn chung, trên bước đường phát triển của lịch sử loài người, cơ sở kinh tế là nhân

tố quyết định Bởi vậy, giao lưu văn hoá được diễn ra trước hết thông qua các hoạt độngtrao đổi kinh tế, ban đầu là giữa các tộc người gần gũi nhau về địa lý và cùng trình độphát triển; nhưng về sau, là giữa các tộc người hay dân tộc có trình độ phát triển khácnhau

Việt Nam không nằm ngoài quy luật đó, ngoài hoạt động trao đổi kinh tế, lịch sửgiao lưu văn hoá ở Việt Nam đã chứng kiến nhiều cách thức giao lưu văn hoá “phi kinhtế” và rất đa dạng giữa các chủ thể văn hoá (ở mọi cấp độ: cá nhân, tộc người, dân tộc,quốc gia hay khu vực) Có thể liệt kê ra một số hình thức giao lưu cơ bản trong lịch sửnhư:

Buôn bán, thương mại;

Các cuộc di cư lớn nhỏ;

Các cuộc chiến tranh xâm chiếm lãnh thổ;

Con đường hoà huyết, hôn phối giữa các tộc người;

Con đường truyền giáo;

Con đường ngoại giao;

Hoạt động cống nạp của những tộc người, cộng đồng, dân tộc yếu thế trước những

kẻ mạnh;

Con đường du học;

Thông qua sự trao đổi tặng phẩm, vật phẩm tôn giáo

Lịch sử giao lưu văn hóa ở Việt Nam cho thấy, có những yếu tố văn hoá ngoại sinh

dễ dàng bắt rễ và tồn tại lâu dài, để rồi dần dần chuyển thành yếu tố nội sinh, hoặc bị biếnđổi một cách căn bản để phù hợp với văn hoá Việt Nam Nhưng cũng có không ít trườnghợp, những yếu tố ngoại sinh chỉ tồn tại trong thời gian ngắn rồi bị đào thải

Trong quá trình giao lưu và tiếp biến văn hoá, văn hoá Việt Nam đã hình thành mộtcấu trúc gồm một cái lõi bên trong và các lớp phủ ngoài Cái lõi đó là văn hoá cơ tầng vàcác lớp phủ như văn hoá Ấn Độ, văn hoá Trung Quốc và văn hoá Phương Tây

Văn hoá bản địa của Việt Nam là văn hoá cơ tầng, tức thứ văn hoá có mặt trên giảiđất này từ khi có con người đến năm 179 tr.CN [xem Đào Duy Anh, Việt Nam văn hoá

sử cương 1938] Giai đoạn văn hoá bản địa tồn tại rất dài trong thời gian và có tính quyếtđịnh đối với sự hình thành và định vị bản sắc văn hoá Việt Nam

Văn hoá Ấn Độ thẩm thấu rất sâu vào trong tân thức người Việt vì bản tính hoàbình, giá trị nhân bản và cũng vì con đường du nhập tự nhiên, phi cưỡng chế của nền vănhoá này Ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ trên toàn lãnh thổ Việt Nam là không đồng đều

Từ Đèo Ngang trở ra Bắc phần nhiều chịu ảnh hưởng Phật giáo, còn từ Đèo Ngang trở vô

Nam – chịu ảnh hưởng Ấn Độ giáo Người Việt, Bắc hay Nam đều ít nhiều chịu ảnhhưởng của Phật giáo, ở Bắc chủ yếu là đại thừa, còn trong Nam chủ yếu là tiểu thừa [xem

Đỗ Thuý Lai, Văn Hoá Việt Nam nhìn từ mẫu người văn hoá, 2005]

Văn hoá Trung Hoa có ảnh hưởng rất lớn đến văn hoá Việt Nam Khác với văn hoá

Ấn Độ đến Việt Nam với ngọn cờ hoà bình trên tay, văn hoá Trung Hoa đến đất này theo

vó ngựa của những đội quân xâm lược Bởi vậy, sự tiếp nhận văn hoá Trung Hoa củangười Việt mang tính chất cưỡng bức Ảnh hưởng lớn nhất của văn hoá Trung Hoa vàoViệt Nam là tam giáo Nho – Phật - Đạo, trong đó ảnh hưởng của Nho giáo là lớn nhất[xem Trần Ngọc Thêm, Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam, 2006]

Văn hoá Việt Nam tiếp xúc với văn hoá phương Tây từ rất sớm, vào khoảng thế kỷXVI, khi các giáo sĩ Kitô đi truyền đạo, khi các thuyền buôn phương Tây đi tìm thịtrường Ảnh hưởng của văn hoá phương Tây có thể chia làm 3 giai đoạn chính: Giai đoạn

từ đầu thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XIX (1858), được đánh dấu bằng sự xuất hiện của Kitôgiáo và sự ra đời chữ quốc ngữ Giai đoạn nửa cuối XIX – giữa thế kỷ XX (1954), là giaiđoạn thực dân Pháp thiết lập nền cai trị trực tiếp của nó đối với Việt Nam và đi kèm theo

đó là thứ văn hoá phương Tây mang nặng màu sắc thực dân Giai đoạn từ 1954 đến nay,đây là gian đoạn nhân dân Việt Nam đấu tranh thống nhất, xây dựng và phát triển đấtnước Giai đoạn này được đánh dấu bằng những tiếp xúc văn hóa quan trọng như: giaolưu với văn hoá Xô Viết (Miền Bắc); giao lưu với văn hoá Mỹ (Miền Nam); giao lưu vănhoá ở cấp độ khu vực và toàn cầu (hiện nay) [xem Phạm Thái Việt, Đại cương về văn hoáViệt Nam 2005]

Như vậy, lịch sử đã chứng kiến nhiều cuộc giao lưu giữa văn hoá Việt Nam với vănhoá bên ngoài trong quá trình lịch, thông qua đó chúng ta đã tiếp thu những nhân tố hợp

lý nhằm làm phong phú và phát huy hơn nữa bản sắc văn hoá dân tộc trong hơn hai nghìnnăm qua Giao lưu với các nền văn hoá bên ngoài không hề xa lạ đối với văn hoá ViệtNam, nhưng trong xu thế toàn cầu hóa, giao lưu văn hoá có gì mới? Có sự biến đổi vềchất không?

3 Giao lưu văn hoá ở Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá

Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, ít nhất chúng ta đã trải qua hai lần biến đổi lớn về văn hóa xã hội và phải nói rằng hệ quả của nó đã đưa tới những biến đổi tích cực, theo hướng đi lên của dân tộc Lần một, sự biến đổi ấy đã kéo dài và phát triển trong ngót nghét hai thiên niên kỷ ( trước và sau thiên niên kỷ I) mà ảnh hưởng của nó là văn hóa

phương Đông, rõ nét và mạnh mẽ hơn, nhanh chóng hơn trong một bối cảnh toàn cầu hóa

Trong quá trình biến đổi lần hai bằng quá trình "âu hoài' Xét về văn hóa - vănminh, đây là lần đầu tiên văn hóa Việt Nam tiếp xúc - giao lưu - tiếp biến với một văn hóa

- văn minh hoàn toàn khác biệt so với những gì đã tiếp xúc giao lưu - tiếp biến từ hàngchục thế kỷ trước Một tư duy hoàn toàn khác (tư duy phân tích một hệ thống giá trị vănhóa văn minh lạ lẫm được du nhập đã gây nên một cuộc đảo lộn và một quá trình "đứtgãy", hội nhập xuất hiện Nhưng quá trình du nhập ấy, sự "đứt gãy" ấy dẫu mạnh mẽ đếnđâu vẫn không thể nhanh chóng thay thế tất thảy mọi hành vi ứng xử, mọi thói quen, nềnếp văn hoá có tuổi đời đã hàng nghìn năm Nó phải chấp nhận một tình trạng "lưỡngphân", như chấp nhận sự chung sống giữa khăn xếp áo the với complet, giữa "giầy giôn"với guốc mộc, giữa rau diếp với salade, giữa khoai lang với khoai tây Tình trạng "lưỡngphân" kéo dài trong nhiều thập kỷ, và chưa lúc nào sự "Âu hóa" thể hiện được khả năngthật sự lấn lướt

Rồi mọi thứ diễn ra quá nhanh, quá gấp gáp(?) quá trình "âu hoá" mới bước sangmột thời kỳ mang tính công nghệ nhưng dường như, nó không khởi nguồn từ một sự tựgiác mà được khởi nguồn một cách tự phát? Hôm nay ở vùng đô thị, vốn liếng thời gianrỗi ít ỏi và cả sự đua theo những kiểu lối thời thượng đã lôi cuốn người ta đến với các siêuthị, trung tâm thương mại Nơi những người mẹ trẻ có thể mua thức ăn sẵn dành cho cảtuần, để cha mẹ già chỉ còn việc lên gác xuống nhà, xem TV hoặc rủ nhau đi tập thể dụcdưỡng sinh Trong mâm cúng gia tiên ngày Tết ở nhiều gia đình đã thấy có mặt thịt hunkhói, Jambon, ngô ngọt xào và xúc xích Đức - những món ăn mấy chục năm trước vẫnchưa thể len lỏi vào mâm cơm Việt Cho nên không có gì đáng ngạc nhiên nếu thấy trongbữa tiệc gia đình lại được tổ chức mô phỏng theo thực đơn (menu) nhà hàng để bắt đâubằng súp gà và kết thúc bằng bánh mì phết bơ Rồi nữa là những bộ Jean "cả cây" nhữngchiếc mini jube tối màu, những complet - crava"e (hàng mã) cùng với sự hiện diện củanhững chai XO, Rémy Blue trên bàn thở các cụ tất cả thật sự đang tiềm ẩn khả năngbiến khăn xếp, áo dài thành trang phục của những dịp lễ lạt hoặc cần giới thiệu bản sắc,

và biến những chai "quốc lủi" thành thú vui của những cuộc nhậu bình dân và nhữngngười hoài cổ

Ngoảnh đi ngoảnh lại, đa số lớp trung niên chưa kịp hiểu internet là gì thì lớp cháucon đã kịp chat qua mạng để kết bạn với một John, một Smith nào đó ở phía trời Tây Rồingười ta chấp nhận, dù vẫn thấy "chường mắt về sự hiện diện hàng ngày không chỉ trên

đường phố mà trong cả ngôi nhà của mình những mái tóc nhuộm xanh đỏ tua tủa nhưlông nhím vì được xịt "keo bọt", hoặc những tấm áo kẻo phía trước thì hở phía sau vàngược lại Rồi cánh thanh niên trẻ tuổi bắt đầu không quan tâm tới ý nghĩa của quan niệm

"mất dông", họ đi chơi giao thừa tới 4 - 5 giờ sáng Họ phấp phỏng chờ đón ngày Valentin

để gửi cho nhau một nhánh hoa hồng - thứ quà tặng mà đôi khi nhiều người do khôngnắm bắt được "thông điệp tình yêu của nó nên vẫn vác đại lên sân khấu tặng cho các diễnviên(!) Một cách tự nhiên, người ta chấp nhận luôn cả lời "Hapy New Year" quatelephone, qua SMS, qua Email và không cảm thấy có điêu gì thất thố Nghĩa là đã cónhững "chuyển dịch văn hoằn mới đang bắt đầu và phần nào được thừa nhận như nhữngkiểu loại hành vi được coi là phù hợp với tiết tấu, nhịp điệu Quan niệm thẩm mỹ, khuônmẫu ứng xử của lối sống đương đại

Trên bình diện rộng hơn Nửa thế kỷ trước, khi ở một số đô thị xảy ra hiện tượnggiao lưu - tiếp biến với văn minh phương Tây Thì người Việt ở nông thôn chủ yếu vẫnnhìn về đô thị như nhìn một “thế giới khác mình", hiếm hoi mới có người "dám" gia nhậpvào thế giới đó Do điều kiện kinh tế và do cả sự e ngại, văn minh đô thị rất khó xâm nhậpvào "biển làng xã" mênh mông vốn bảo lưu khá chặt chẽ những tập quán văn hoá cổtruyền Ngày nay tình huống đã khác, văn minh đô thị đã có điều kiện toả rộng ảnh hưởngcủa nó Người nông dân Việt Nam đã có sự chuyển biến trong "vai trò xã hội" Họ đã mởrộng tầm nhìn, được đánh thức những khát vọng và tự phát tiếp nhận, chuyển tải nhữngnội dung văn hoá – văn minh từ đô thị mà họ biết rằng họ hoàn toàn có khả năng gia nhập

và biến chúng thành tài sản của mình Tuy nhiên chính sự tự phát ấy lại đưa tới một tìnhtrạng "hỗn tạp" mới, bởi ở đây - các làng xã, văn minh thường chỉ được chọn lựa qua xemáy Wave, đầu VCD cùng mang nhãn hiệu made in China Sau lũy tre làng những ngôinhà cao tầng mọc lên san sát, TV không cần ăngten mà là chảo Tàu để cánh thanh niêntha hồ xem “phim ngoài luồng" và ngoài "đường bê tông hóa" chúng cưỡi trên chiếc mô

tô phóng vèo vèo phun khói mù mịt vào mọi ngõ ngách, cười hô hố khi có cụ già vừa dạtvào bên đường vừa mắng "con cái nhà ai"

Nơi biểu hiện đời sống kinh tế văn hóa xã hội rõ nét nhất của mỗi địa phương là chợ,

từ lâu, ở các vùng nông thôn Việt nam, người ta thấy hay có những tên chợ chung là chợHôm, chợ Mai - tên ấy vừa riêng lại vừa chung vì thực ra nó chỉ biểu hiện sự nhanhchóng, gấp gáp về thời gian họp chợ Lại nghĩ, nếu làm một nghiên cứu đầy đủ, có lẽnhững chợ "mai", chợ "hôm" kể trên hẳn cũng có một mối liên hệ nào đó với các chợ

"cóc", chợ "xổm" mà ta vẫn gặp ở nhiều đô thị Việt Nam Tương tự như mấy chữ "mai,hôm", mấy chữ "cóc, xổm” tự chúng đã chuyển tải tính chất và loại hình hoạt động của

các chợ này Nơi đó thường chỉ có hàng hóa tiêu dùng cập nhật, như mớ rau, con cá,miếng bí, lạng thịt, củ khoai, cân đậu Nghĩa là những loại hàng hóa thiết yếu cho bữa ănhàng ngày mà quỹ thời gian rỗi ngắn ngủi không cho phép người ta có thể đến "chợ Nhànước để sắm sanh Các chợ "cóc", chợ "xổm" luôn không năm trong quy hoạch, nghĩa làchúng hình thành tự nhiên và luôn phải thích ứng với sự xuất hiện bất chợt của ngườiquản lý đô thị Và thật kỳ tài, nếu mấy bác xe thồ, mấy chị hàng rau còn có thể nhanh taydúi phương tiện, hàng hóa vào một xó xỉnh nào đó hoặc cắm đầu cắm cổ chạy dạt ra tứphía, thì mấy cô hàng thịt vừa mới đon đả mời chào vừa mới thoăn thoắt liếc con dao sángloáng lên chiếc dũa tròn to bằng ngón chân cái vậy mà thoáng thấy bóng nhân viên côngquyền là cô hàng thịt đã thu dọn sạch bong chỉ để lại cái bàn chỏng chơ!

Các loại chợ hình thành một cách "tự nhiên" này tồn tại bởi chúng có khả năng đápứng tức thời nhu cầu của con người về các chủng loại hàng hóa tiêu dùng hàng ngày vàphù hợp với vốn liếng thời gian dành cho việc đi chợ Thật ra đến hôm nay, việc đi siêuthị mua thức ăn cho cả tuần, hoặc có người giúp việc đi chợ theo thực đơn kê sẵn của ông

bà chủ ván chưa phổ biến, số đông người Việt Nam ở đô thị vẫn phải tự lo lấy việc cơmnước Trừ hai ngày nghỉ cuối tuần, mọi người chỉ có thể đến chợ vào lúc xế chiều Quỹthời gian cùng với hai thực phẩm chủ yếu là rau và cá trong bữa ăn thường ngày dườngnhư không thích hợp với các khu nhà dở chợ dở siêu thị sầm uất, ngất nghểu mấy tầnglầu Những khu nhà kỳ vĩ ấy thường chỉ thu hút cư dân một địa bàn, vắng teo vào giờ hànhchính, và được bố trí giống hệt nhau: tầng một gồm các quầy hiện hữu với mẹt ổi, chùmroi, thúng chanh, rổ rau hái từ vườn nhà và là nguyên nhân chủ yếu của những tiếng còi

"toét, toét" vẫn vang lên một cách thường xuyên Đấy cũng là nơi khi chiều về các bà nộitrợ có thể dừng xe đạp ghé xe máy mua vội lạng thịt, mớ rau cho bữa cơm chiều màkhông phải gửi xe và không tốn thời gian luồn lách vào những quầy hàng có mái hiên sùmsụp, không phải cò kè mặc cả với những chị những cô mắt xanh mỏ đỏ, cong cớn "khinhngười rẻ của" luôn đưa ra những cái giá cao ngất trời, bán hàng mà cứ như đuổi khách Sau một thời gian đô thị hóa, chúng ta đã làm được khá nhiều công việc để xây dựngphong cách sinh hoạt mới cho xã hội hiện đại, nhưng xem ra câu hỏi: “Chợ sẽ tồn tại nhưthế nào”? vẫn là một bài toán khó giải Nói đến đây cũng muốn thêm vào chút thời sự.răng mới đây, vài chính quyền thành phố muốn lập tức xóa sổ loại hình chợ cóc, chợ tạm,hàng rong để nâng cao tính "văn minh đô thị” Xem ra đấy chỉ là những "quyết sách"thiếu nghiên cứu và mang đầy tính chủ quan của những nhà hoạch định quen ngồi máylạnh

Nhìn từ vài hiện tượng, có thể cảm nhận rằng, cùng với những phát triển và hội nhập

về kinh tế xã hội, văn hóa Việt cũng đang trong quá trình tiếp biến thay đổi mạnh mẽ Chỉngót mươi năm đầu thế kỷ XXI này, văn hóa đời sống người Việt Nam đã có hững đổithay nhanh đến không ngờ Trong một chừng mực nào đó, người ta gọi đây là ngướcngoặt", là sự chuyển đổi hệ thống giá trị văn hóa của một dân tộc trong tính liên tục của

nó Tuy nhiên, xét theo thời gian, sự "đứt gãy" biến đổi này không diễn ra trong một thờigian ngắn, nó đã có khoảng thời gian dài, đủ để sự tiếp thu trong giao lưu văn hóa cùngvới sự vận động nội sinh của một nền văn hóa có thể phối kết tạo dựng nên hệ thống giátrị chuẩn mực văn hóa mới, Tuy nhiên nếu coi văn hóa là thể hiện của tính người" tronghoạt động sinh tồn thì "đứt gã/ hay hội nhập không làm cho "tính người" ấy biến đổi, mà

về bản chết, nó chính là một tầng cấp mới Tuy nhiên điều chúng ta cần nhìn nhận ở đây

là sự biến đổ! phát triển phải có quá trình, phải từ tự phát đến tự giác, tử vi mô đến vĩ mô

Và để có một chính sách đúng đắn, chúng ta cũng cần phải xác lập nó trên nền tảng vănhóa xã hội và nó cần phải được nhìn nhận từ cái nhìn thực tế khách quan đại chúng chứkhông thể là một ý thức chủ quan cá nhân nào đó”

Toàn cầu hoá đang là một trong số những thuật ngữ được thảo luận nhiều nhất trongđời sống chính trị của quốc gia cũng như quốc tế Thời điểm xuất hiện của hiện tượngnày, bản chất và hiệu ứng của nó đối với đời sống nhân loại, quốc gia, dân tộc, cá nhânv.v…, cho đến nay vẫn là các chủ đề thời sự của nhiều cuộc hội thảo khoa học trong vàngoài nước Sở dĩ như vậy là vì, quá trình này đang cuốn vào bản thân nó vận mệnh –không chỉ của mỗi cá nhân, mà của cả quốc gia, dân tộc, châu lục, cho đến toàn thể nhânloại

Cho đến nay vẫn chưa có định nghĩa duy nhất về toàn cầu hoá Về cơ bản và theonghĩa thường dùng nhất, “toàn cầu hoá được hiểu như cách thức đạt một cách ngắn gọncái quá trình mở rộng phổ của các quan hệ sản xuất, giao tiếp và công nghệ – ra khắp thếgiới Quá trình này đã làm cho các hoạt động kinh tế và văn hoá đan bện vào nhau"3

Rõ ràng là giao lưu văn hoá ở Việt Nam trong kỷ nguyên toàn cầu hoá đã phát triểnđến một trình độ mới về chất Nó chẳng những mở rộng về quy mô (tức là đạt cấp độ toàncầu mà không còn là giao lưu giữa các vùng địa lý đơn lẻ như trước kia); mà quan trọnghơn cả là còn được củng cố và hậu thuẫn bằng những quan hệ tương thuộc lẫn nhau mang

tính vật chất, do nền kinh tế toàn cầu cũng như những vấn đề toàn cầu mang lại

3 Smith M K and Smith M (2002), Globalization : the encyclopedia of informal education‘Globalization’: the encyclopedia of informal education ’: the encyclopedia of informal education www Infed Org/biblio/globalization.htm.

Như vậy, có thể đề cập đến những cái mới trong hình thức giao lưu toàn cầu hoá

hiện nay trên ba phương diện: thứ nhất, “sự lên ngôi” của một phương thức giao lưu nào

đó đã từng tồn tại trong lịch sử; thứ hai, sự xuất hiện những phẩm chất mới ở những phương thức giao lưu cũ; thứ ba, sự xuất hiện những phương thức giao lưu mà lịch sử

trước đó chưa từng biết đến

a) Phương diện thứ nhất

Sự gặp gỡ và trao đổi hoạt động cũng như các sản phẩm từ những hoạt động ấy giữa

các nền văn hoá với nhau chính là giao lưu liên văn hoá Giao lưu liên văn hoá đã từng là

phương tiện để văn hoá phương Tây thể hiện vai trò chi phối và chủ đạo của nó đối với

những nền văn hoá Việt Nam, trong giai đoạn chủ nghĩa thực dân Ngày nay, giao lưu

liên văn hoá chẳng những không suy giảm mà ngày càng phát triển Tuy nhiên, hướng

chủ đạo là tác động đơn phương như trước kia đã không còn nữa Văn hoá phương Tâyhiện đang cùng với các nền văn hoá khác hàng ngày tác động đến văn hoá dân tộc

Kết quả của những giao lưu liên văn hoá mang tính đa phương và đa khuynh hướngnhư vậy dưới dạng toàn cầu hoá, đã tạo ra:

- Một hệ thống giá trị và vật thể văn hoá bên ngoài đã thâm nhập vào đời sống hàngngày và buộc chúng ta phải tuân thủ Bằng chứng rõ ràng nhất của sự hiện diện hệ thốngnày là vô số các hiệp ước quốc tế đa phương mang tính khu vực, châu lục và toàn cầu đikèm theo các thể chế; các hệ thống chuẩn mực chung về dân chủ, nhân quyền, môitrường, lương thực thực phẩm - đang xuất hiện ngày một nhiều trong kỷ nguyên toàncầu hoá

Thế giới ngày nay - đó là sự xoá nhoà biên giới giữa các nước, sự bành trướng củacác tập đoàn xuyên quốc gia, sự tăng lên về khối lượng và tính đa dạng của các luồnghàng hoá, dịch vụ và vốn xuyên biên giới, sự quảng bá các công nghệ, dây chuyền sảnxuất trọn gói, các hình thức tương tác thông tin và trí tuệ giữa con người, tính năng động

và đa dạng của các phương tiện và phương thức hoạt động kinh tế quốc tế và điều hànhkinh doanh

+ Sự làm giàu của văn hoá Việt Nam là bằng cách hút về những yếu tố văn hoá bênngoài Điều này thể hiện dưới dạng vay mượn triết lý, các biểu tượng, các loại hình nghệthuật, các kỹ năng biểu đạt văn hoá và kể cả các thuật ngữ Quá trình hấp thụ và thẩmthấu các yếu tố văn hoá bên ngoài này bắt nguồn từ nhu cầu hợp tác của bản thân văn hóatrong thời đại toàn cầu hoá

Sự hợp nhất các yếu tố văn hoá bên ngoài với các yếu tố văn hoá tại nước ta đangphát triển đã tiếp thêm sức sống mới và sức sáng tạo mới cho các tập quán và truyềnthống

b) Phương diện thứ hai

Các hình thức giao lưu truyền thống trong lịch sử như: hoạt động trao đổi buôn bán thương mại; các cuộc di cư lớn nhỏ; sự hoà huyết, hôn phối giữa các tộc người; hoạt độngtruyền giáo; hoạt động ngoại giao; du học; du lịch cũng đang bước vào kỷ nguyên toàncầu hoá với những sắc thái mới

-Hiện nay cường độ - tần suất - tốc độ giao lưu và phổ giao lưu của những hình thức

giao lưu nói trên đã đạt đến trình độ mới nhờ dựa vào các thành tựu của toàn cầu hoá như:phân công lao động toàn cầu, hệ thống giao thông vận tải mới, công nghệ thông tin vàmạng viễn thông không dây toàn cầu

+ Về cường độ - tần suất - tốc độ giao lưu:

Các phương tiện giao thông vận tải hiện đại và công nghệ truyền thông hiện đại chophép chuyển giao những khối lượng giá trị vật chất và tinh thần khổng lồ vượt qua nhữngkhoảng cách lớn trong một thời gian ngắn hơn so với trước kia Cường độ tương tác giữavăn hoá Việt Nam với các nền văn hoá khác đang tăng lên rõ rệt theo hướng tỷ lệ thuậnvới số lượng tín hiệu và vật phẩm văn hoá thu được từ giao lưu – tương tác

Những trở ngại về không gian và thời gian đối với giao lưu văn hoá ngày càng bị thu

hẹp Nhờ vậy, văn hoá Việt Nam và những nền văn hóa khác nhau trên thế giới ngày

càng thường xuyên tiếp xúc với nhau Tần số hấp thu, tham khảo đối với các hệ thống văn

hóa khác nhau cũng không ngừng gia tăng đối với từng cá thể

+ Về phổ giao lưu: Phổ giao lưu và hội nhập văn hoá ở nước ta hiện nay đang diễn

ra trên qui mô lớn hơn bao giờ hết Những hoạt động trao đổi kinh tế, mậu dịch, đầu tưquốc tế, du lịch trên toàn cầu, trao đổi văn hóa- học thuật trên phạm vi quốc tế và làn sóng

di dân đã mở rộng hơn nữa diện giao lưu và phát triển mạnh mẽ sự trao đổi văn hóa trênthế giới Nếu như trước kia, giao lưu văn hóa chỉ mang tính chất lẻ tẻ, bộ phận và nằmtrong khuôn khổ tự phát, thẩm thấu một cách tự nhiên, thì nay nó đã mang một tầm cao

mới với tính toàn thể, phát triển từ qui mô quốc gia đến quy mô khu vực và quy mô toàn

cầu

c) Phương diện thứ ba