Kha'u cai cling ho~c kha'u cai xltdng Palatum durum Niem m~c mi~ng Lit phil ml.t dudi ella vom khd'u aii; d bO' huy~t rang cua Xl1dng ham tren thi niem illJ;lC nay day, dfnh ch~t van
Trang 1Kha'u cai cling ho~c kha'u
cai xltdng
(Palatum durum)
Niem m~c mi~ng Lit (phil) m(l.t dudi ella
vom khd'u aii; d bO' huy~t rang cua Xl1dng
ham tren thi niem illJ;lC nay day, dfnh ch~t
van Idp mang xzldng (c6t-mt;Ic) d hai philn
ba truoc eua Yom khfru cai va d cae bO' ella
Yom, tren m<)t niem m:;tc thay c6 3-7 nep
nAm ngang, mau do-xam d mQt phftn ba
sau, thi niem ill9-C nay nhan, va co nhieu 16
ella die tuyen nude h9t nho
d hai phAn ba tniac, c6 th~ pharr bi~t
dUQC mqt vet ella duo-ng giua; con d mqt
phftn ba sali thi vet nay t9-0 nEm dVdng dan
cua khftu cai, dl10ng nay th@ hi~n hoi mQt
vet nh6 cao nhu mQt mao, ho~c ngl1Qc l:;li,
bdi ill9t vet lorn nhl1 mqt rauh Rauh nay d
phia trl10C t*n het d phia sall ella khe giua
cae ding eva giUa ella ham tren, boi mQt h6
nh6 hlnh qua Ie, ho(l.c d6i khi boi mQi di@m
nh6 ca~, gQi 103 cll kha'u cai, wang ling voi 16
rang ctta H6 hinh qua Ie ho~c eu khdu ecii
n6i trE!ll Ia vi trf ella ong Jacobson, m9t di
tfch clla dl1dng thong thl1dng miii-mi~ng
nguyen thuY b ndi nay co m9t bo rna lien ket
chui sau vao ong kha'u eai trudc va cung co
cho dl1dng dan giG'a d phia sau, thl dl1dng
dan giua t~n cling d tiiu thi¢t (lu:iJi ga)
Lap tuyen clla niem m~c phll vom khftu
di.i trUi r9ng ra hai ben clla dUdng giua
duoi d:;mg hai dai song song, day khoang
2-3 mm, keo dai tdi t~n khliu cui m€;m Lop
tuyen nay khong th€ tach ra khoi Idp duai
niem m~c dut;jc vi chung dinh chJ:it vdi phfrn
sau clla Idp dudi niem m~c
Khung xUdng cua khftu cai (khftu ca.i
xUdng) dl1qc tang cUd-ng d chu vi bdi bd
huy¢t rang clla xuang ham tren, hinh cung,
la m9t vom cong 15m theo ca hai chieu
ngang va trl1dc-sau Khftu cai xl1dng h9P
bdi mom kha'u ccii cua xU:dng ham trim d hai
phfrn ba trudc, mom nay tiep khdp vai bdi
mom ndm ngang cua xrtdng kha'u ccii, t~o
nen rn9t ph§.n ba sau cua khftu cM xudng
44
Vorn khfru cai xudng nhan 21 phfrn sau, nhung go ghe d phfrn trudc, VI co nho.ng \l-nho xep song song va d6ng tam Vorn c6 hai
dUdng khdp thiing g6c vdi nhau: m9t dUdng
khdp tnidc-sau n~rn tren dl1dng giua, g9i 13
du:itng khap giua khci'u ccii, va m(lt dl1dng
khdp chf,ly theo chieu ngang Hai dUdng khdp nay t~o thanh hlnh chu th~p la nho.ng dudng tiep kho-p giUa cac xUdng t~o nen khftu cai xUdng_
Hdi 21 phfa sau cua dUdng khdp ngang,
co cac 6ng khilu cai phlJ sau rnd vao It kha'u ccii be (foramen palatinum minor), 10 nay
n:lrn 21 ngang voi muc xUdng ham cu6i cling
va 21 gfrn bit huy~t rang; 16 khftu cai be th6ng
lE!n phfa tren nb r(lng dfrn nhu hinh m9t ph~u rnd vao trong h6' chan bU:dm-khdu cui
Bd sau clla vorn khftu cai Xl1CJng hdi 15m
ra trl1de, tren du'dng giua clla bd nay co m9t mftu xUdng 10i ra sau g9i la gai mui sau (spina nasalis posterior) d ca hai ben, bd sau ella khftu cai xudng deu t~n he't d dfru ella mom chan brtdm Canh trong clla mom
chan buo-m co m9t rnftu lOi n:lm ngang va huong ra phfa ngoai g9i la moe clla mom chan bu:dm Xung quanh 16 ehinh c6 th~ thay nhieu 16 ph\l- d ca hai ben, bAt dftu ttl
bd trl1ac ella ZO kha'u aii co mQt ranh nho
ch~y dQc ra phfa trude theo bd cua vom khftu eai xUdng, ndi vorn nay lien tiep voi
bit huy~t rang tren; eac d{mg mCfeh vii day
than kinh kha'u cai eh~y d trong tanh nho nay d ben c~nh eua ranh nho nay con thiy eac h6 nho phan each nhau, doi khi bdi nhung mao nhQn trong do ehl1a cac tuyen nudc bQt nho Mang xl1dng (c6t-m~c) phu vom khfru cai xudng kha phat tri~n va dfnh ehlllt voi xl1dng d tren dUdng giila Lop cot-m~c cling dinh vdi niem m~c va kh6 boc khoi Idp xU'dng, nha't la vi be m{it xU'CJng go gh@ Ldp c6t-rnf,lc nay c6 rn(lt y nghla th,-!c ti~n trong nhung phau thu~t d vom khftu cai, ca ve m{it md dudng VaG t~rn thdi d€ tai
hoc mui, Ian ve m~t ph au thu~t t{lO hlnh cho tre em bi ti}.t hd ham e'ch (palatoschisis) Ldp tren cling ella khfru cai XUdng tl1dng ung vdi n€;n hoc mlii va la ldp
niem mCfe mili
Trang 2Cae mach miw va da-y thiin kinh
eua vung kh§u cui
* Ve phfa mi~ng, vom kh:1u cai xudng
dUQc nu6i du6ng chu yeu bdi d(Jng m(}ch
khf/u cai xu6ng, la mQt d9ng m;;Lch riEmg, va
thli yeu b6i nhanh vach mui cua df)ng mqch
hlidm-khdu aii
_ Df)ng m(Lch khdu cai xu6'ng (ho$e dt)ng
mQch khdu cai sau) la m9t dQng m;;Lch cua
v(\m khfru cili xUdng, tach ra tU df)ng m(}ch
ham trong d trong ha'dudi-thai dudng, sau
d6 di qua ang khdu cai iJn, vuc;!t qua fai
tndJc cua li'i khd'u cai va tiep t\lC di trong
ranh nha ;) bd cua yom khftu cai da n6i tai d
ncn tU trong ranh nay dQng m;;Lch tach ra
nhung nhanh ben vao phia trong va ra
phia ngoai; nhung nhanh ben nhi) nay se
philn chia thanh cac nhanh nho hdn nua,
nai tiep voi nhau thanh cac cung dQng
m;,l.ch d bd huy~t rang cua vom khftu cai
Vi chung ta da biet ro dudng di cua
d¢ng m,:!-ch chinh cua yom khftu eai xudng,
nen trong ph&u thw~t khi n:.ch mimh niem
nH,lc d!nh dung d~ b1t kin m(>t chb khuy12t
cua xL1dng th1 ph.i}i b<it dnu dUdng r<;tch d
phia tntdc cua rang ham cuai cung
_ Cu5ng dQng m~ch thu hai cua yom
khAu cai xudng la d\)ng mc;teh mui trong,
m(>t nhfmh cua df)ng mc;teh bUdm-khiiu cai,
tU htlc mui, chui qua liJ rang cita (16 khdu
cai trudC), d~ vao h5c mi~ng va phan bo b
ph&n truoc cua yom khftu caL dong thdi noi
ticp voi d(>ng mf,lch kh&u cai xu6ng
* Cac tInh m(}ch deu di kem dQng m<;tch
cung ten, dftn mau d5 vao dam ra'i finh
m(1ch chan burim va vao cac nnh mf,lch cua
niem mf,lc mlii; cac t'inh m;;Lch chi d&n mau
ve cilC nnh mf,lch cua h&u va cua tuy12n
hi.mh nh'ln CljC ky thu yeu
* Cac m(1.ch bc;tch huy{/t chf,ly ve phia cac
h(1.ch bqch huyr/t cd sew va cae h(1.ch sau hau
* Gae day than kinh la nhEmh cua day
than kinh ham tren (V2) Nhung day than
hinh khd'u cai trurk va giiia (thoat ra t11 l6
khfiu cai ldn) di b ben cf,lnh cac dQng mQ.ch
vii phfm chia thanh nhung c~m nhanh nhi)
ph{m ba V[:lO trong niem mQ.c, chung n~m a
giua nhung C1,lm wyen nuoC bQt nh6; mQt
vai sQi than kinh di ra phia sau ve phia
man khd'u cai; vung ehi ph6i cua day than kinh kha"u cai truae va giiia la hai phan ba
saU cua YOm khfiu cai xudng, tUdng ling voi cac rang ham nhi) va Ion N guon chi phai than kinh thu hai la day than kinh miii- khdu cai, day nay chui qua l6 rang ella va
phan ba cac nhanh vao niem m~c cua phan truoe Yom khfiu cai voi giai h;;Ln sau la mQt dUdng ngang noi giua hai rang nanh
La rang clla, bi che khuat bai nhii rang cua, n~m tren duong giua, d phia sau cac rang ci'1a giua khoang 1 em; a ph:in duai thi
16 nay nho, nhung Um phia trcn thl tfl.eh thanh hai nganh hQp thanh chu "V" hoQ.c chu "Y" di chech ra sau va len tren, d~ md vao nen hai hac mui, d ngay hai ben cua
vach mui D@ thlfC hi~n dung d9ng tac gay
te, phiii chQc kim vao sau trong 10 khoang
5 mm, theo huang song song vai tr~c cua ding cva giua
LiJ khdu eai ldn n~m d cach bd sau cua kh:lu cai xudng 5 mm ve phia truoc, a cach
moe cua canh trong mom chan budm 1 cm
ve phia truac, va cach bfJ huy~t ding 1 cm
ve phia trong Tren m$,t phftng dung ngang (m$.t phiing tran), 10 nay ngang muC khe giila di.ng ham Ion thu hai va rang khan
Ong khdu ccii di chech xuong phia duoi
va ra trudc D~ thv:c hi(m gay te t6t, kh6ng d.n phai chQc kim vao trong ang, rna chi phong be vung la khdu cai lon la du, d$,c
bi~t la phong be' vung truoc cua 10 nay
Kh~u cai mem hO{lc man kh~u cai
(Palatum molle)
Khdu cai me'm la mQt manh cd-di.n n~m giila hrng-miii (ty'-hau) va hrng-mi~ng
(khd.u-hau) Khau ccii m@m co chuc nang
ngan cach giila hai phan mlii va mi¢ng cua hQng trong luc nu6t, va lam thay dbi am phat ra Kha'u ccii me'm dinh vao bd sau cua khiiu edi xudng va hEm tiep ve phia sau vo-i tilu thi~t (ludi gil) Ve phi a duai, khfru cai mem hEm ket vdi day luJi va thanh h&u
(hQng) bai hai b6 cd hinh cung, gQi la cung
Trang 3khd"u cai-lui)i (arcus palatoglossus) ho$,c
tr(I trudc va cung khdu ceii-hau (arcus
palatopharyngeus) ho~c trl! sau cua kh{lu
ceii m{/m, nAm giUa hai tr1.,l nay c6 h(Jnh
nh6n khiiu ceii (amidan khiiu ceii)_ Kh~u cai
mem dur}c cau tl,lO bdi can, co, va niem m<:tc,
Can kh6:'u ceii mfi'm 1a m9t 1a s<;li lien
tie'p vai khti'u ceii xUdng d phia tniac V?l
ctinh vao bd sau cua ph§.n nay, a phia hai
hen thi khllu cai mem dlnh vao moe chan
hudm (hamulus pterygoideus: m6c d d§.u
dLi{Ji canh trong cua mom chan buom), Can
S<;li ni"\Y hlnh tam giac, m<).t tren eua manh
dm 5<;li m\y c6 m9t s6 co bam vao, va tu duy
cae cd di len toi nen 59 (cd nang man khdu
cai va cd ciing man khdu ceii), ho~c tu m~t
dvdi eua can kh~u cai mcm di xuang day
llfdi VI\ thanh hau (Cd kh{iu ceii-Iudi va cd
khtiu ceii-hau) Ngoai ra, d ph§.n giua c6
nhung b6 cel nho, xuat phat tu gai mili sau
cti tai dinh cua tilu thift (g9i 1a cd tilu thi~t
ho<).c JUdi gll.)
Cae cd eua kh5u cai miim
* C(} nang man kha'u ccii (m levator veli
palatini), con g9i 1<'1 cd dei-voi tai trong, nAm
(j phiin sau-ben cua Jo mui sau, cd co
nguyen uy tu:
m(lt gun nho bam van di~n go ghe eua
m<).t dliai cua xudng thcii duong, d phia
truck ngo;\i so vdi 16 dudi cua ong d9ng
mQ.ch dinh;
- mom bqc eua ph an nh! cua XUdng thai
duong, mom nay t<;lO nen phan tren cua baa
ct9ng m;,lch dnh;
m9t 56 S<;li cd bam vao m<).t dudi cua
phan s1.,ln cua voi tai (voi nhr)
Tu nhung nguyen uy nay, cd nang man
kha'u cai di xu6ng phia du'di cua vi)i tai, vi
v~y eel chI b,it cheo phim trong cua vi)i tai b
mue canh ngoai cua mom chan buam, roi
de'n bam van mat tren cua can kh[{u cai
mem, b~t cheo b dUdng giua veri cd cung ten
d ben d6i di~n Cd nang man kha'u cai t~o
nen mot nep niem m~c n6i cao len d thanh
ben cua hqng-mili
46
D9ng tac: nang man khfru cai len cao,
va co d(>ng tac phl,l 113 lam gian r9ng 10 hfiu cua voi tai
* Cd ding man khfiu cai (m tensor veli palatini); con g9i Ia cd da-voi tai ngoai,
nAm d phia ben ngoai 80 voi canh trong cua mom chan buom, so voi voi tai, va so voi cd nang man khau ceii Cd bam nguyen uy tu ho'thuyin cua mom chan buam, 113 ngoai
cua sun voi tai, va phfln xtlong cua voi tai d gilJa to bau d~c va Ii] gai budm JO k~ d d m~t trong cua gai butim Cac b6 cua cd cang man khtiu ceii W nhf:1ng nguyen uy
n6i tren di xuong gif:1a cd chan budm trong
va cd nang man khdu ceii, vang qua va dl.l<;lC ket nai VIl.O m6c chan buam, roi VU<;lt qua
cho bam cua cd milt d§ toi bam tan van can
cua man kha'u ceii, vao di~n ttch ~Am d phia 5au mao khdu ccii, va vao manh n6m ngang cua xUdng khdu ceii Gif:1a gan cd cang man
kh[{u cai va moc chan budm (hamulus pterygoideus) co m9t tui thanh m(Jc nho D9ng tac: ding phfln trlioc cua man
kh:1u cai trong d9ng tac nu6t, dong thdi mij r9ng vbi tai,
* C(} kha'u ccii-hau ho~c hau-voi tai (m, palatopharyngeus, m pharyngosta- phylinus): xuat phat tit m;).t duoi eua can man khdu cai, tit d§.u trong cua sun voi tai,
va tit moc chan budm, cung voi nhung S<;li
cua cd khit hau tren Cd kh&u cai-hfiu t~o nen be day cua trv sau man khtiu cai (ho~c
arcus palatopharyngeus: cung kha'u hau), d philn duoi cung cua cd, phan Ion
cai-eae 8<;:1i cd di vao va t;)n het d ldp duoi niem m<;lc cua phan dlidi hftu
DQng tac: nang hfiu len cao, ho;~c keo man kh:lu cai xu6ng dlidi; thu nha 16 cua eo
hQng-mi~ng (isthmus (audum),
* Cd khdu ccii-ludi (m palatoglossus):
bftt dall tit m;).t dv6'i giua cua din man khdu cai, roi di tdi philn ben ngoai cua day lUdi (eu6ng Ivai), t~o nen tr~ trudc cua man kha'u cai (ho;).e arcus palatoglossus: cung khdu ccii-ludi)
:10 Ld gai buVm con d"tJ<;lC cac tilc gia Phap 99i 103 /0 tron be,
Trang 4FJi)ng [(ie: nhu eo khfru cai - hau
* Cd tie"u thi~l hOQ,e IILdi ga (m uvulae):
biit dftu til gai mili sau va t1).n het d trong
ti6ll thi$t
T()rn Lit di?ng tac cua nhung ed cang va
c(/ nang man khd'u cai, chung ta c:ln nha
n)n,:{ co thu nhat lam ding ph an truoc cua
man khiilu cai trong di?ng tiic nu6t, len toi
m,~t ph6ng ng':-lng voi moe c}din bILdm trong
khi co thli hai cung cang man khiu cai,
nhu'ng chi c6 th~ nang man nay len toi
ngang muc eua nhling cd chan bILdm, va
niH! V'\Y cd dl.ta man kh~u cai toi rip VaG
thanh sau clla hau (hQng) Cil hai co k§
tl'('n deu la nhling cd lam giiin voi tai Voi
vi tri ella chung, hai co nay bao quanh voi
tai cd eang man hau 6 phia truoc voi, va cd
nang man h{}u 6 phil! sau voi Cit hai cd
cung c6 tac d\mg rna ri?ng voi tai, vn nhu
v,), lam thfmg khf hom nhl
Niem mac eua man khfiu cui: m9t
ph&n cung gi6ng nhu niem mC.J.C a khdu cai
Xltdng Tuy nhien, niihn m~c a man khd'u
cai mong hon, kern dfnh hdn, va ngan cach
vdi ldp tuyen bai m9t Wp rna lien ket duai
nicm m:~c
Vung hgnh nhan kh6."u cui ho<,'ic
vung amidan khfiu cui (regia tonsillaris):
niim d giai h?n giua h6c mi$ng vii hau
(hqng), tham gill cau tQ.o nen eo hQng-mi¢ng
(co lulu-mi¢ng) Vung hC.J.nh nhan khfru cai
bao gom mM ben mOt h6 gQi la ho' hq nh
nhdn (fossae tonsilares) va hai hq,nh nhan
hhrIU cai ho(te amidan khdu ceii (tonsillae
palalin.ae) n~m gQn trong hai h6 cung ten
Ho' hanh nhan hinh vom nhon la do 6 phia
tren thi hai tnf trude va sau' Clla man khdu
c-di sat voi nhau, nhung a duoi thi tach xa
nhau,
Tn; trude, con gQi la cung khdu cdi-ludi
(arcus palatoglossus) la do Cd khdu cdi-llLdi
loi vho phia trong tQ.o thanh ffi{lt nep c6
niem mQ.c che phu TrlJ trlLdc b:it d~u tu
gan day cua tiiu thi¢t, di tai thanh ben cua
ho'u (hQng), rBi di xuong dudi tdi ba ben cua
day llif]i d~ tQ.n het a day Tn; sau ho$.c
cung khdu cai-hau (arcus
palatopha-ryngeus) cling la m{lt nep co-niem ffiS\C nhu
trv truoc, nhung 10i vao phia trong hon va bam vao thanh ben cua hau; ne'p nay c6 hinh tam giac huang chech v~ phia duoi, ra ngoai va ra sau, va dUQC phu bbi niem rn0-c cua h<iu Thanh ben ngoai cua hi;' hq,nh nhan dUQc tC.J.o nen b6i cd khft hau tr~n, can
hau, va rat hiem khi c6 c:l cd hq nh llLdi tham gia (khi c6 co nay) d phla ngoai hdn nua, 10 cd tram-llLdi va cd tram-hau,
nhan-hai co nay n~m 6 trong khoang cr;mh-hau
Day cua h6 hC.J.nh nhan b phia duai, ttidng ling vai nep lltdi-thanh thi~t ben, Thanh
ben ngoai clla h6 hl;lllh nhan con hQp b61 c:i
ean n(Ji-hau, H0-nh nhan khfru cai (arnidan
khfrU c3.i) n~m d nua tren cua h6 hy-nh nhan d5 rna til d tren
Hanh nhan khdu cai (amidan khfru
cai): cau tQ.o biJi mi?t kh6i cae nang bqeh huylt, n5.m d be m<).t thanh ben eua hall, trong vung hgnh nhan H?nh nh:1n khAu
cai hinh qua ball dvc, hdi dui thea chi~u tren-duoi, va d~t theo chi~u trong-ngoai M$.t tfong cua h?nh nh:1n hoi 10i ho$.c ph£ng, nh5.n vi c6 niem mQ.c hftu phu, nhung tren m~t nay thay c6 nhung 10 (18 den 20 10) la mi$ng cua nhling h6c an sau VaG trong hC.J.nh nh:1n M~t ngoai cun hQ.nh nhan khfru cai c6 mot lop rna lien ket bao bQe tQ.o nen baa hq,nh nhan (va hqnh nhan),
rat kho tach rdi khoi nhu rna ben trong Cilia hai ph<in ba tren cua bao hQ.nh nh:in vai thanh cua hau c6 m9t lop b6c tach dUQC
vi la lop rna lien ke't long leo, gQi 1a khoang quanh-hq.nh nhan, dUQe ung dVng trong
phau thu~t ciit hqnh nhan khdu eai; tuy
nhien ap xe cling c6 th@ hinh thanh trong khoang quanh hC.J.nh nhan nay va dUQc gQi khang dung Ia viem tay hy-nh nhan M9t phan ba duai cua bao hqnh nhan thi dinh voi
cac co cua thanh h<iu va 1a vung d§ di toi dtlQc cuang;:;l chinh cua h?nh nh:1n (hinh 15)
CIjC tren clla h:;lllh nhan khtiu cai, cach
vai khfru cai xuong bai h(j'tren-h(;mh nhan,
la di tich clla ranh cung mang thli hai a thdi ky bao thai
J1 Cu6ng: la Ihual ngCf Giai phau h9C hay dung de chi I.f!p hQp cac Ihanh phan nu6i dlfang (m'Slc mau, m'Slch bach huyi'1I), day than kinh, va thanh phan chu-c nang (vi dy phs qU<3n, ong m.f!t) t~p trung l'Sii de Cli vao va di ra khOI cd quan h01i\c t;,'lng
Trang 5Bd sau cua h:;mh nhan ngan each VOl
tru sau cua man kh:lu cai bai mot ranh c6
ch'ieu sau thay dbi
evc dUdi cua h,;mh nhan thong thudng
narn {j dich nep lUdi-thanh thi~t ben 2 cm
ve phia tren, va tach rdi khOl nhung m6
lympho d xung quanh
C6 th~ quan sat hQ-nh nhan kh~u cm
rat de dimg b,1ng cach nhln qua h6c rni~ng
Khi hil r9ng mi~ng va keo hrBi ra truoc, an
hrai xu6ng thfip vi:t ra truoc bang rn9t de
Iuai thi se trong thay ra hQ-nh nhan khftu
C<ii nam giii:a hai In.! cua man khdu cdi, voi
kich thuoc to ho~c nha; hQ.nh nhan c6 kich
thltac Wn h(jn a tn~ em va bi teo nha khi
den tubi gia C6 th~ kham hQ-~h nhan bftng
ng6n tay ho~c dVng cv dlia qua hoc mi~ng
Kharn h;;mh nhan khftu cai qua dUdng
milt rat kh6 khan vi bi can tra bai nganh
le,~ xUdng ham dudi Ne'u bAng an mQ-nh
dau ngon tay vao cac lOp rno mern nam d
ben duai goc ham, thi c6 th~ cam nh~n dU9C
lWnh nhan kh:lu cai neu b! phi dQ-i th~t to;
tuy nhicn, vi~c kham se d{; dang hdn nhieu
neu dlra ng6n tay vao vung hg,nh nhan,
nhling d9ng tac nay phai rat kheo leo
Vimg hqnh nhan: lien quan ve phia
tren vai man khd'u cai, nen khi vung hQ.nh
nh<1n bi tich mD thl mu d@ Ian tai man
khiiu clh, ve phfa tniac duoi voi day lUdi,
nen ung thu hQ-nh nhan hay Ian tai day
Iuai, ve phia duoi vai vung dual ham, nen
viem tay d khodng quanh- hc;mh nhan thi co
th~ Ian tai vitng duai ham
Mgt ben ngoai cua vung hQ-nh nhan lien
quan qua thanh hftu vai khoang cg,nh hau
(ho.$-c khoang "ham-hau"), chua day m6liEm
ket va rna rna, vui trong khoi rna nay c6 dic
cd ldim-lucJi va cd tram-mong, nhung dqng
mqch hau len, d(Jng mc;zch m«t, d(jng mfl-ch
canh trong va canh ngoai, (inh mqch canh
trong, va cac day than kinh thi~t-hau, phe:
vi, than kinh phl/ 2 va thiln kinh hq-thi~t,
Phiin IOn cac rnQ.ch rnl'm va day than kinh
nay deu nim hdi d phfa sau.ngoai so vai
-" Day than kinh phu (n, accesorius) la day than kinh S9 s6 IX
cac tac gia Phap QQi day than kinh nay 103 day than kinh gai
song
48
dien d6i chie'u cua hanh nhan kha'u cdi len th~nh cua h&u D(Jng mqch canh trang nflm cach hQ.nh nhan kh:lu cai khoang 1,5 em d phia ngoai va phia sau (doi khi dQng rnQ.ch nay nam sat Vdi h<;lnh nhfm va chi cach nhau bdi thanh eua hau), dii'iu nay b~t bUQc phfru thu$.t vien phai rat th$.n tr9ng khi thlfC hi~n cae phfru thu~t d vung hr;wh nhan Df)ng mqch mgt e6 khi di cong len tai
giap cvc duJi cua hQ-nh nhan khftu cai do
d6 cilng cfin thQ.n trQng d€ tranh gay chiiy rnau do tan thudng dQng mqch nay Trong s6 nhung day than kinh vua k~ d tren, thi day than kinh thi~t·hau ntlm rat gtin thanh eua hau, do d6 cung la thanh phfin d~ bi
tBn thudng trong cac thli thu~t d vung hQ-nh nhan
Cae m;;teh mau va day than kinh ella hl;lnh nhan
Cac d9ng mQ-ch bftt nguon tu d(mg mgch luai, d(Jng mgch hau len, vn d(Jng mgch m«t, cac ct9ng m9-ch cua hQ-nh nhan
dgu tai hQ-nh nhan tU m?t ben ngoai (g9i Ia
r{/n hqnh nhan) DQng mQ-ch quan trQng
nhat la d(jng mqch khflu caL len (a palatina ascendens) (Ia nhfmh cua dQng mqch m«t), d(jng mqch khflu cai len tach ra
mQt nhanh (ramus tonsillaris: nhanh hgnh nhan), doi khi kha to gay ra chay mau 0 Q-t trong ph§.u thuQ.t dt hQ-nh nhan khfru cai
- Cac tInh m9-ch tQ-o thi'mh m1)t luai cac tInh mQ-ch nha d be m$-t eua hl~nh nhiin, va mau tlnh mQ-ch duqc thu nh$,n vao cac tInh mQ-ch cua h:lu
M<;tch b?ch huye't: hQi tv ve cac h?ch mQ-ch huye't duai ham, nfirn d vung quanh g6c xtwng ham dUdi, va ve cac hQ-ch c6 sau
(nodi lymphatici jugulodigastrici : nh6m hfl-ch bqch huyit rinh mgch crinh-cd hai than) Trong trudng hqp b1 viem nhi@rn, thi eac h:;tch nay sung to va co th~ Sd min thay, doi khi chung hQp thanh m9t kh6i to, dau a duai goc ham
- Cac day than kinh hinh thanh d be mat cua hanh nhan khfru cai mot Iuoi sdi nha v6i cac· sdi tach ra tU cac day 'than kinh
lUdi (mQt nhinh nha cua day thfrn kinh tam
thoa: V~), va than kinh thi¢t-hau (so' IX)
Trang 6Cae mJil-ch mau va day th~n kinh
eua khdu cai xu'o'ng va man kh~u cai
Cae dQng m<:).ch cua vam khiiu eai
xurJnf [ va eua })Uln khdu ceii xuat phat til
(t~)rrg I1H}ch mf)t (a.palatina ascendens: d¢ng
mQch hh{£u ceii len) va tit do<:).n cu6i eua
a(mg mQeh ham trang (a palatina
des-c('nciens: d(Jn/t mq eh khiiu cai xuong), di.c
dQng m?ch nay cho cae nh;'Inh wong ung 18
d(mg mq ch kha'u ca,i lim (a palatina major)
'1/1l nhung d¢ng mq eh khi.iu ceii be (aa
palatinae minores), phan nhanh ij trong h6
chan buom·hlin1
_ Cae finh m?ch t?O nen nhung- dam roi
do V~l.() cac thrm tlnh m?eh ldn hdn va dim
m{1lI do' v;\o dam rt)L tlnh mq ch chan burJtn
va vao d.c anh mq eh cua hau
_ Cac m~ch b[J.ch huyet d6.n luu b?ch
h uyet eua vung Wi nh6m h:;tch tren clla
clw(]i hl7ch b(Ich huyet eo'sau
_ Cac day th:1n kinh cam giae la nhanh
(,Uel day than kinh miii-kha'u cui (cac nhanh
nay mang ten la nn palatini major, medius
et minnres: cae day than kinh khii'u eui [rln,
trun; : binh uu nho), tat ca di toi vung khftu
c:ii qua ()ng khdu eui trude va d(fu thuQc ve
khu v\fc chi phoi eua day than kinh ham
tren (V J Ngoai ra, vung khiiu eai can du~c
chi phoi hiji cac sQi cam giac eua hai day
than kinh thi~t-hau vaphe'-vj Cae day thftn
kinh vi;tn dQng thi xuat phat til day than
kinh ham dlidi (VJ (cac nhimh vQ.n dQng
nay g{)i ten la n tensoris veli palatini: than
hi !th erl ding man khiiu ceii), tU day than
kinh thi¢t-hau va day than kinh phe'-vj, Hin
lli0t c6 nguon goc tU nhung day than kinh
lII¢t va hl7-thi¢t (day than kinh hq -thi~t chi
chi phoi ri€mg mQt cd luBi-ubi tai)
Cae thimh philn phlol thuqe eua
hoe mi~ng
Lqi (Gingivae)
La phftn niem mt;1c mi~ng dinh vao
cot-m(IC ella cae xUdng ham tren va ham dudi,
che phil bit hu)'~t rang cua cae xlidng nay a
ca hai mi;l.t tien dinh va mi;l.t mi~ng (mi;l.t Ivdi) L~i phil a hai m~t nay lien tiep voi nhau qua khe giua nhung r~ng, va xung quanh C6 rang thi t~o thanh m(>t vong nh§.n (vong tron c6 be day), tang eu'dng eho rang
du'Qc giu vung hdn vaO cae huy¢t rang, dong thdi cung voi lOp c6't-mt;1c rang-huYft rang
hinh thanh m(>t lien ket dan hoi, phai tach
ra trlioe khi muon nh6 m(>t rang nao do LQi bam eh~e vaO lop cot-m<:).c (mang xlidng) ella d.c xlidng ham, do d6 khi ehQe kim phong
be novoeain d 1r;11 rat dau
Cae rang
(Dentes)
La cac eau truc r~n c:im VaG trong die
huy~t rang d bd cae xVdng ham tr€m va dlioi; rang co ehuc nang nhai va ea chuc nang t~o Idi noi Cac ding xe'p thanh hai hang tren va dlioi, t<;lo nen eac cung rang
Khi ng$,m mi~ng, cung ham tren (cung rang
tren) thl1cmg vv~t qua ra trlioc so voi cung ham dlidi (cung rang duoi), t<;lo thanh eai
gQi la "ki~u d.n rieng" (ki~u e~n eil th~)
ho~c kdu khep rang a 10ai ngudi, rang chi' thay co m(>t Hin {gQi 1a ki~u mQc rang hai Ian), qua trinh nay bAt dftu tit khoang 6 tU6i rlidi va ket thuc vao khoang 14 toi 15 tu6i Tuy nhien, rang ham Wn thu ba con
gQi 18 rang khan (dens sapientiae), thi mQe
mU9n hdn
MQc rang: Lftn mQc rang tha nhat c6
20 rang r~ng sdm, can gQi 1<1 rang sita (dentes decidui lactei: rang sua r\lng som)
bao gam: 8 riing crla, 4 rang nanh, va 8
rang ham sita 33 ; rang ham sua CUBl eung mQc d chb eua nhung rang ham nho trong
lJ Giua s6 lu'Qng va len goi clla cac rang sua va rMg vlnh vien co m9t diE!m can n6i r6 de khoi nham Ian: d nguoi Ion trong s6 cac rang vTnh "ien Iren moi nua ham co 2 rang ham
be (premolars) va 3 r~ng ham Ion (molars) con d tre em Irong thai ky m9c rang sua thi moi nua ham chi co hai rang ham Cho nen khong n6i ro dU9C 103 rang ham be ho 9 c Ion Tuy nhiEm a Clay tac gill 99i la rang ham Ion (molars) va them d!nh ngu "sua" do d6 chung toi d!ch cac 111 Cl6 la rtJng ham
sO'a th(l nhfit va th(l hal
Trang 7IAn thay n'ing ho<)c Ian mQC rang vlnh vien
Thai ky mf)C rang sita b&t dfru til 6 thimg
t{ji :H'i th{mg tubi Dc'iu tien In mQc cac rang
cUa giita (thang thli 6-9), rai den eac rang
Clta hen (th{mg thli 9-18), rai den cac rang
ham thlt nhi{t (thang thli 22-26), rai den cae
rdng nanh (th{mg thli 28-34) va cu6i cung
\;'-1 cllC rang ham thlt hai (thang thli 32-36)
(hinh 18 25)
Cric rang vlnh viJn (dentes permanents)
xuar hi~n sau khi cac rang sua l'\mg di r@
clla cac rang sua bi tieu dfrn du{ji ap l-t,J'c clla
cac n'ing v1nh vi@n dang mQc len (tnl
tn_iCing hQp cac rang ham Ion vlnh vien, vi
di.c rang nay khang c6 trong lhiJi hi' rang
sita) d ctay, th11 tt): mQc rang (mQc rang
v1nh viEin v~\ ry.ng rang s-G'a) b nho sau:
rang ham IrJn thlt nhrt't (giua 5 va 7 tuGi),
cac rang eua giita (giua 6 va 8 tubi), cac
rang elta ben (gi-G'a 8 va 9 tubi), cac rang
nanh (gi-G'a 10 va 12 tubi), cac rang ham be
(gi-G'a 11 va 12 tuGi) va rang ham ldn thlt
hai (gi-G'a 12 va 14 tuGi) Rang ham Ion thlt
na (gr}i la "rang kh6n") In rang mQC cu6i
cung giua 19 va 30 tubi N6i chung, Cal'
rtmg thu(lc ham du'oi mQC tru'oe so voi rang
ham tren, cach nhau tu 2-4 thang
Nhling rang vlnh vien, voi so lU'qng la
32 se bao gam: 8 rang czla, 4 rang nanh, 8
rang ham be va 12 rang ham ldn, phan bo
giong nhau d hai ham tren va du'oi
Trang th1jc hanh rang-mi~ng, ngu'di ta
dung "c6ng thlic riing" d~ dem va nh~n biet
cac rang, cang thuc nay trinh bay so' clla
Cal' rang tu'dng ling, lily moc la dudng giua
clla moi cung rang, do d6 cong thuc rang se
(facies labialis sive buccalis: m(tt moi va ma).'l4, mi;'>t m?t trong hudng ve phi"3 lu6i
ho~c phia vom mi~ng (facies lingualis sive
palatina: mgt lrtdi ho¢ic khri'u ceii), cac ml}t
tiep giap vdi nhung rang ben q.nh tren cung m9t cung rang th1 gQi In m¢it tie'p girip (facies contactus) - tuy thea cac rang khac
nhau, cac m<).t tiep giap se la dic mrl-t ben
doi voi rang clta va rang nanh, se la m(It trrtdc va sau doi voi rang ham be va Ion -
ngoai ra cac rang ham be v,\ ldn thi can c6
m9t milt nhai (facies masticataria) ra't bi~t hoa Tren m(It nhai clla Cal' rang nay, c6 dic num lui gQi la Cal' cit rang (tubercula dentis), Cal' cll nay giu vai tro tham gia vao
d9ng tal' nghien th11C an
ea' rang (collum dentis) noi tiep giUa
vanh rang va re rang va nAm ngang mue bd
rang clla lc;ti
Re rang (radix dentis) la ph.§.n c6 d~nh vao huy~t riing, cach v{ji thanh clla huy~t ding bdi lop cfIt-m'1c rang-huyiJt rang C6
rang va r~ rang mau vang nh~t C6 rang chi e6 m9t rEi, c6 rang nhieu rEi, m6i r~ t~n cung bai mi;'>t dinh re rang (apex radicis dentis)
Hinh th~ neng (hinh 23, 24) Nhling
rang clta (dentes incisivi) hinh nhu ludi
simg, d~t thea chieu truoc-sau Rang cva ham
, Ve m<"illhual nglt 1161 ve hlJilllg cac m(il Clla vanh r<"ing can pRan biel nhu sau: cac rang cCra va r<"ing nanh co hai m<"il
hLlang ra (ruoe ho(!.c ra ngoai, ILldng lIng vOi m<"il trong ra mOl
va rna (nen con dLl!1c goi la mill mOi va ma) m9t m\'lt huang
ra sau ho<"ie vao trang thi nhin ve phia IIJOi hMe vom miEmg
(nen dUClC goi la m~t Mji haac khtJ'u cai) con cae m;'!.t rang
gi8p vei nhau thi dell 99i la m~t tii§p giap: a rang eLfa vil rang nanh thi la cae mal ben, con a rang ham Ihi la m;'!.t trude vil sau Rieng eae rang ham eo m~t nhai
Trang 8Rang nanh sua
Cae rang ham sO'a Hinh 18 B(I rang CI Ire em 6 lubi (rang 5i13)
Xoang ham - - - - ;
Rang nanh (ham) tri}n ~=:~~~~~~
Rang nanh (ham) duCri - duCri Ihil dutli thO hal ba (rang khOn)
6n9 rang dlla; (6ng Mm dU'Oi)
lO can Rang ham Ion dL1lJi thu- nhat
Hinh 19 B{> rang CI ngllai 'an
dLiOi tintdng dung th~ng, trong khi rang ei'ta
Cae ding flanh (dentes canini) co vanh
rflng khoe hdn va loi 1'a phfn moi Re rang
nanh hloh tr~, khoe thLtdng hdi chech
ra ngoai
Cae rang ham be (dentes premolares:
rling tn/dc-hilln) c6 d~c didm ia d m~t nhai
c6 hai ell rang (mQt ell d phia tien dinh
mi~ng VI\ l1l(?t ell b phia ILiai ho<'.ic phia kh~u
caiYIf" hai ell rang nay ngall each nhau kh6ng hoim toim boi mc)t ranh n~m ngang
Re eua cae rang ham be thi ng~n, tht1dng co m¢t re m~c du d6i khi rang ham be thu nhat co re chi; ct6i
Cae riing ham Wn (dentes malures: ding
ham) co ct~c cti~m In m~t nhai c6 tit 3 den 5
~ Ve m~t gQi ten cac CIl rlmg 0 mtit nhai cua cae rang ham, )(em I{li chu thich 'Ie cach goi len cac m~lt cua vanh rang a
chu thich 3:1 cuO; lrang 34
Trang 9H i nh 20 B9 rang khi kh e p k i n ( c a )
cli riing cac co nay co vai tro dimg k~
trong dQng tac nghien thtrc an Vanh eua
cae rl-\ng ham IOn trim (0 haITI tren) hinh
Lboi ho(lc hinh khoi bfi.u dl.lc, voi m~t nhai
co bCin ell (hai ell b phfa Inn va hai ell d
phia Ittai ho~c phia khiiu cili), phon deh
nhau hoi m9t ranh Vanh eua nhung rAng
ham lon du'ili (d ham duoi) thU'o:ng hinh
khoi vuong Ian hem va thltang c6 so'll.lr.Jng
ell thila (gQi iii eu Carabelli) so voi nhung
rang ham Ian trim lllong (rllg
Rarlg ham Lan thl1 ba (con gQi Iii "ding
hh6r1" - dens serotinus siue sapientiae), lit
rAng k~m phat tri~n nhat va c6 k i khong c6
Ccie dillg ham Lan trim c6 ba re (hai re a
phfa rna va m9t re d phfa khtlu cai), trong
khi cac rAng ham Ion dttdi chi c6 hai re
(mQt re tnl{Jc va mQt re sau), tQ 1 C eua ca.c
rllng ham 10'0 hoi chech ra phfa sau
'*""" ~ ""' 11 ,, ~ I ~tIII ll ~t>tl , WIngar Mgo/I
fI&)w~~~~~ Hinh 21 Cae rang ( ang elra: 1 - 2 rang nanh:
3; rang ham be : - 5 rang ham Ian 6-7-8)
Hinh 22 Cae rang vinh vien
Ham tren
Ham dum
Cae rang r/!ng slim (We 1a rang sita) co
vanh r~lng mau hoi xanh, va nho hOn Hoc
tuy rang i(li thllong rqng hon
Cac rllng dv~c b6 tri thanh m¢t hang cong gQi Iii cung rAng, cac m~t tiep giap sat
voi nhau Nhung d ngang muc co rAng, thi giua nhung rang d c~nh nhau c6 khe gian rallg (spatial interdentaria: khoang gian
rang) Cac Tang ham nho va h3m Ion trim
co hltdng thAng dung, trong khi vilnh coa cac rA.ng ham IOn dudi thl hoi chech ve phja trong, tltc 130 phia hoc mi~ng chinh thuc
superior) hlnh ball dl,1C (hinh elip), con eUTIg rang duai (arcus dentalis inferior) thi hinh paraboi, voi nhieu bien th~ khac nhau it
nhieu
Kilu cdn (ki~u tiep xuc) dUQc gQi ia
"d6ng" ho(i.c "khop" Trong vi tri dong thl
cac rAng ctra ham tren thlldng vu~t ra phia
Trang 10tn((Je hdn ~o vdi rang cua ham dlrdi, chong
Il'll C':lC rang ('uo] dudi IllQt chilt
CtlU t.rllC ci.'ia ciw rang (hinh 26, 27):
il hun i rung m(li ]';lng: 1.:0 m<)t hoc gql lit hoc
}'(f11f! (Cot'/"" dFlttis) ho:~c lute lilY rallg hoc
n;'l~' thong: \'di mQt ho;)c nhiel! {/ng re rCilig
ho0.(' filiI! chrill n'ing (conati radicis dClltis),
c;l(' tillg" nil)' dell co 10 Illd 1'3 ng:o~'li d dmh
l'UOl C;'I(' re nlng [{oram /! apltt!s de/His: /6
dlnh (1'1'/ I'clflp!
/-Il ic Illy relng va die ()/tg re ding chua
d:1\' m{) hen klYt memo nuill do nh~t giilu
gl:1L dlt<;lC KQi In ttl}' rang (pulpa dentis)
Bao xung: quanh ttly rll.ng In mQt chit
gu)ng v(ji xlidng gQI Iii nga rang (substantia
elwrol'a: chri'l IIgiIJ, chat nay mall vn.ng
nh.)t r~n h(m va glall mu6i khoilllg hdn so
\'i1i Xlrong-
Chilt nga a phal1 re rang dU(Jc phil ben
ngoill bell 1ll9l lop mo xl(dng mongo mall
niw-\'ang nlu,l1 gQi In ccment (cementum
S/L't' substantia ossca: cement hOQ-c cha'l
uldl/if) lap Xltdng nay kct noi vdi cot-mac
!'(tl1g.lllIy¢t rfing bdi mQt h~ thong nhung
";(ii tr,W keo (gqi Hl sC;1i Sharpey),
r\gil n)ng d phhn vanh rAng thi dtl(Jc
adamaillilla) In m¢l chfll mall tdng bong,
co [he CO l [:'1 Io<~i m6 nin cung nhat trong co
the h:lll nlnt chI Call t~o hoi cac muoi
phosphat Men rcillg dltQC d'iu t:;IO bdi nhung
don vi g'Qi Itt lrf! mell rang tl'l,l men ri1ng
hinh I~\ng trl,l dui SilU m.;tt nam th~ng goc
viJi be nu~1 cua lJalLh rang vii ket noi voi
nhau bdi m(lt chat gAn vo dinh hinh,
CAe rang ham l(m dum
• b
Gacrangcita
~n (ham) duO • b
e
lUng naOO (htsm) dUOl
Trang 11B9 may nang da va co djnh cae
ding (parodontium: ct{u truc cr;rnh rang)
bao g6m ban yeu ta sau day:
1 M6 quanh d rang ho$.c nha chu
(periodontium) hQp bdi rna hen ket bao
xung quanh re rang, n~m d khoang glua re
n)ng va thanh clla huy¢t rang Cac sQi t~o
ken ket nfli re rang vao thanh clla huy~t
n'ing mang Hnh dim hoi, do d6 lam giam
suc ep tac d9ng Wi rang trong hic nhai, d.n
nhilng th-u:c an d.n 0 g§.n mi$ng clla huy$t
rhng cac sQi t~o keo cua rna quanh chan
r{ing nAm toa ra xung quanh nhu nan hoa
b{mh xe, hdi uan cong ve phia be m:).t clla
t"flng, gQl la day ch6ng vang rang
(ligamentum circular dentis), day chAng
D<:\Y f:i6p philn ket n6i lQi voi co riing a phia
duai huy$t rang, nhung s0i cua mo quanh
rJ rang c6 huong chech heln, va a dinh re
rang thi cac sQi nay t~o thanh m9t phl1e
h9P cac s9i dQc va toa ra hinh nan hoa, gQi
lb day cltling dinh d (ligamentum apicale)
2 Lr;Ji: (da mo ta d ph8.n tren)
3 Bit huy¢t rang va huy¢t riing: cae
huy$t rang ho$.c 6 chan rang 18 nhung ho'c
nJm d bd huy¢t rang (con gQi la mom huYrl
rang) cua cac xlldng ham lrcn va dUdi,
trong d6 e6 re rang cAm va~ Xtidng d huy$t
rang luon thay d6i, phl,l thuQC vao cae yt'(u
to' Cd hQc tac dQng toi huy$t ding
4 Cha't cement: ho~c con gQi la xlldng
quanh rtf rang (xudng quanh chan rang)
du<;lc ket nai voi co't mt;Lc riing-huy¢t rang
bdi cae sr;Ji Sharpey
M{ich mau va day than kinh cua cac riing
* Cae dQng mr;rch nuo:i duang cae rang
xuat phat tU dQng mc;.ch huy¢t rang dUdi
(a alveolaris inferior) va cae dong mr;rch
huy¢t rang lren (aa alveolares superiores
ante rio res et a
p08terior: cac d(mg
trudc va trcn-sau);
54
alveolaris supenor mt;1ch huyrt rang tren-
tat ca cac dQng m~ch
nay deu la nhanh dip mQt hOQ-C cap hai cua
d(ing m(lch hdm trong Sau khi di qua 6'ng rang dlldi clla xUdng ham duoi, va nhung 6'ng nho eua xudng ham tren, nhung d<)ng
m~ch n6i trEm no'i tiep voi nhau ra't phong phil, rBi tach ra cho m6i rang mt)t ho$.c nhieu nhanh ding (rr dentales) Truoc khi
chui vao I6 dinh rtf riing, nhung nhanh
rang nay l~i tach ra nhung nh{mh rat nha
di tai lr;i va cot mt;1c rang-huy?t rang, rbi
mal chui vao ong rtf rang (tJ'ng chan rang)
d~ trd thanh mao m~ch d trong tuy rang
• Cac tinh mr;rch di kem cac dQng m[).ch
ttidng ung
• M(lch br;rch huyet: d~n b~ch huyet W
cac rang clla ham tren tOl nhom giua va ngoai ella chu6i hq.ch bg,ch huye't dlloi ham, trong khi b~ch huyet tit nhung fang cua ham duoi thi dUQc dAn ve nh6m trE!D clla
cac hc;.ch cd sau
• Day than kinh: la th§.n kinh cam giue,
thuQc vung chi ph6i cam giac e-ua e{lc nhanh cua day than kinh tam thoa Cung rang
tren e6 eac nhanh di toi clla day than kinh ham tren (Vz); cac nhanh nay tSLO nEm dam rOl ding, W do phan eac nhanh eho xudng,
lQi va rang (rr gingivales et dentales superiores: cae nhanh lr;i va rang tren)
Cung rang duoi nh~n cac nhanh ella day
than kinh rang dudi (la mQt nhanh cua day than kinh hdm dlldi, V,1), day than kinh rang dlldi n~m trong mQt ang eung ten d trong xudng ham duai, cung t~o nen dam rai ding, tit d6 tach ra cac sQi than kinh cho lQi va eho rang (rr gingivales et dentales inferiores: nhanh lr;Ji va rang dlldi) Tat ca
nhung nhanh nay sau khi di trong ang re rang thi vao tuy rang va t~o nen m(it 1uoi sQi rat phong phu