Giáo sư Hồ Đắc Di, sinh nǎm 1900, đại biểu Quốc hội từ khóa 2 đến khóa 5, Uỷ viên Uỷ ban thường vụ Quốc hội các khoá 2,3,4, Hiệu trưởng Trường đại học Y Hà Nội, Tổng giám đốc Đại học vụ
Trang 1Các Danh nhân y học Giáo sư Hồ Đắc Di
1900-1984
Trang 2Giáo sư Hồ Đắc Di, sinh nǎm 1900, đại biểu Quốc hội từ khóa 2 đến
khóa 5, Uỷ viên Uỷ ban thường vụ Quốc hội các khoá 2,3,4, Hiệu trưởng
Trường đại học Y Hà Nội, Tổng giám đốc Đại học vụ Việt Nam, Giám đốc
Vụ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Uỷ viên Uỷ ban Khoa học và Kỹ
thuật Nhà nước, Chủ tịch Hội Hữu Nghị Việt-Pháp, Uỷ viên Uỷ ban Trung
ương mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam, Huân
chương Độc lập hạng nhất, Huân chương Kháng chiến hạng nhất và hai hạng
ba, Huân chương Lao Động hạng nhất và hạng hai, Huy chương Vì thế hệ
trẻ, Chiến sĩ thi đua toàn quốc nǎm 1952 và 1956 Giáo sư Hồ Đắc Di đã
được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh GS từ trần ngày 25-6-1984
Giáo sư là người bác sĩ y khoa đầu tiên, người sáng lập Trường đại
học Y Hà Nội và làm Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam từ ngày thành lập
tới 1984 Nǎn 1918, Giáo sư sang học tại Pháp và trở thành trợ giáo Trường
Đại học Y khoa Pa ri Trong thời gian ở Pháp, được tiếp súc với đồng chí
Nguyễn ái Quốc và một số trí thức Việt Nam yêu nước khác, Giáo sư đã cảm
thấy nỗi đau đớn tủi nhục của người dân mất nước và muốn đem khả nǎng
của mình phục vụ đồng bào Trở về Tổ quốc, Giáo sư làm bác sĩ phẫu thuật
tại bệnh viện Huế và Phủ Doãn Sau Cách mạng tháng Tám, Giáo sư được
Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ giao nhiều trọng trách Tổng thanh tra y
tế, Tổng giám đốc Đại học vụ, Hiệu trưởng trường Đại học Y - Dược khoa
Trang 3và nhiều chức vụ quan trọng khác Tuy bản thân tham gia công tác lãnh đạo,
Giáo sư vẫn liên tục làm công tác đào tạo và nghiên cứu khoa học
Cuộc đời và tác phẩm của GS Hồ Đắc Di
Giáo sư Hồ Đắc Di sinh nǎm1900, là một người nhân hậu, vị tha, yêu
nước, trọn đời hiến dâng cho cách mạng và chủ nghĩa xã hội, là một nhà y
học và thày giáo mẫu mực
Theo lời khuyên về bác sĩ Thiroux, ngự y của triều đình Huế, gia đình
đã chọn nghề y cho Hồ Đắc Di và đưa sang Pháp du học (1918-1932) Đầu
tiên, anh đến bệnh viện Cochin, học ở bệnh khoa của giáo sư Ferdinand
Widal, lúc này đang là niềm tự hào của y học lâm sàng nước Pháp
Đỗ bác sĩ nội trú, Hồ Đắc Di làm phẫu thuật một thời gian ở bệnh viện
Tenon, rồi về nước Những mong đem trí thức khoa học cứu chữa đồng bào,
nhưng khi anh về bệnh viện Huế, thực dân Pháp chỉ cho anh làm bác sĩ tập
sự sau bị đổi về Quy Nhơn
Lúc này, ở bệnh viện Phủ Doãn, và cả Đông Dương chỉ có hai bác sĩ
người Pháp là Leroy des Barres (Hiệu trưởng trường Đại học Y khoa Hà
Nội) và Cartoux độc quyền phẫu thuật Là giảng viên đại học y (chargé de
cours), bác sĩ Hồ Đắc Di đấu tranh mãi mới được phép mổ xẻ Hồi ở Paris,
Trang 4Hồ Đắc Di đã được gặp nhà yêu nước Nguyễn ái Quốc đến trụ sở Hội sinh
viên (số nhà 15 phố Sommerard, thuộc Khu la tinh), và cùng sinh viên đi bán
báo Le Paria cho quần chúng lao động
Làm việc dưới quyền bọn htực dân, bác sĩ Hồ Đắc Di thấy uất ức và
tủi nhục: " Là thày thuốc mà tôi như là một người bệnh: người bệnh về tâm
hồn"
Nhà trí thức yêu nước đón mừng Tổng khởi nghĩa tháng 8-1945 với
nhận thức: " Tất cả những ai trải qua những ngày nhọc nhằn, day dứt về
lương tâm dưới chế độ cũ ắt sẽ lao vào cơn lốc của cách mạng, mỗi khi ánh
lửa của nó rọi sáng tâm hồn Đối với những người trí thức cũ thì sự đổi đời
bắt đầu từ sự chọn lựa nơi mà lương tâm mình được yên ổn nhất" (Hồi ký)
Sau Cách mạng thánh 8-1945, giáo sư Hồ Đắc Di gánh vác nhiều
trọng trách như Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược, giám đốc Bệnh viện
Đồn Thuỷ, Tổng thanh tra y tế, Tổng Giấm đốc Đại học vụ Và khi kháng
chiến toàn quốc bùng nổ, giáo sư cùng gia đình tản cư rời khỏi thủ đô
Ngày 6-10-1947, Trường Đại học Y kháng chiến khai giảng tại Chiêm
Hóa, Tuyên Quang, trường có hai giáo sư và 11 sinh viên xung phong Một
ngày sau lễ khai giảng, Pháp nhảy dù Bắc Cạn, đốt nhà giáo sư, vác loa gọi
Trang 5đích danh: " Bác sĩ Di, Bác sĩ Tùng về làm việc với chính phủ Pháp, sẽ được
trọng đãi" Nhưng giáo sư kiên quyết: " Chết thì chết, không để bọn Pháp
bắt lại"
Giáo sư Hồ Đắc Di thuộc lớp những bác sĩ đầu tiên của trường đại học
y dưới chế độ mới GS là chủ tịch đầu tiên của Tổng hội Y học Việt Nam và
đương nhiệm cho đến khi qua đời, nǎm 1984
Di sản khoa học quý giá của Giáo sư Hồ Đắc Di gồm mấy chục tiểu
luận, diễn vǎn, bài giảng, lời phát biểu, Trường Đại học Y Hà Nội đã tập
trung thành mấy tập để lưu, một số ít bài đã đǎng báo
Trong kháng chiến chống Pháp, giáo sư đã trước tác những công trình
có giá trị khoa học và tư tưởng như: Diễn vǎn của tổng giám đốc Đại học vụ
ngày khai giảng trường đại học nǎm 1947, Bàn về vǎn hoá và tinh thần khoa
học (30-11-1948); Diễn vǎn trong lễ khai mạc Hội nghị y tế toàn quốc
(1949); Bài giảng sinh học và bệnh học đại cương (5-1950)
Trở về Hà Nội, giáo sư biên soạn: Y học dưới ánh sáng chủ nghĩa duy
vật biện chứng (1956), Bàn về học, v.v… Đó là những công trình tổng luận
dài 20-30 trang, viết rất tinh, ý hàm súc, lời bóng bảy, hùng biện và gợi cảm,
Trang 6giàu thông tin; tư tưởng rất khái quát, với những danh ngôn chọn lọc; có
bình luận chặt chẽ
Tác giả đọc rộng biết nhiều, nhưng chỉ viết ít điều nghiền ngẫm từ lâu,
nhuần nhuyễn thành chính kiến độc đáo của riêng mình Vì thế, toàn bộ các
tác phẩm của Hồ Đắc Di đều toát lên một dòng tư tưởng nhất quán, rất đặc
sắc, trong những lời bình chính trị giàu lòng yêu nước cũng như những luận
đàm học thuật
Nhiều tác phẩm được viết ở chiến khu Việt Bắc, hầu như đóng cửa
với thông tin khoa học nước ngoài, nhưng tác giả đã nắm bắt và khái quát
được sự phát triển của y học, gắn y học với vǎn hóa, khoa học nói chung, và
có nhiều ý kiến tiên tri Những bài ấy có tính triết lý sâu sắc và ý nghĩa nhân
vǎn cao cả, mang nặng những suy nghĩ thiết tha về con người, về nghề y,
nghề dạy học, về đạo đức thày thuốc, phong cách nhà nghiên cứu
Những trước tác lý luận này của Giáo sư Hồ Đắc Di đều viết bằng
tiếng Pháp, là thứ ngôn ngữ quen dùng hơn để trình bày những suy tư học
thuật phức tạp và tế nhị của mình
Từ ngày miền Bắc được giải phóng, ở Hà Nội, Giáo sư Hồ Đắc Di
viết thêm mấy bài dài về học thuật, tiếp tục phát triển tư duy, y học của
Trang 7mình GS cũng phát biểu những bài ngắn gọn, có tính thời sự, với một thứ
vǎn mộc mạc, đại chúng hơn, để chỉ đạo công tác cụ thể, giáo dục tư tưởng,
bám sát những quan điểm đường lối của Đảng Kho tư duy y học này có ý
nghĩa phương pháp luận trong việc đào tạo cán bộ y tế
Thành tích Nghiên cứu khoa học và đào tạo của GS Hồ Đắc Di
Trong luận án tốt nghiệp bác sĩ y khoa làm tại Paris, Giáo sư Hồ Đắc
Di là người đầu tiên sáng tạo một phương pháp mổ dạ dày (nối thông dạ
dày-tá tràng) để điều trị chứng hẹp môn vị do bệnh loét dạ dày- tá tràng gây
ra, thay thế cho phương pháp cắt bỏ dạ dày vẫn dùng trước đó Đây là cách
điều trị bảo tồn, được mang tên Ông, được nhiều sách giáo khoa, nhiều công
tình nhắc đến và thừa nhận giá trị trong suốt 30-40 nǎm
Các công trình khoa học sau này của GS Hồ Đắc Di (1937-1945)
thường đứng tên chung với đồng nghiệp (như GS Huard, GS
Meyer-May…), với cộng sự và học trò (Vũ Đình Tụng, Tôn Thất Tùng…) với nội
dung giải quyết các bệnh rất đặc trưng của một nước nhiệt đới nghèo nàn và
lạc hậu Viêm tụy có phù cấp tính do Ông phát hiện từ 1937 đã mở đường
cho các kết quả nghiên cứu rực rỡ sau này của Tôn Thất Tùng vào những
nǎm sau Cách điều trị bằng phẫu thuật các biến chứng viêm phúc mạc do
thương hàn cũng có đóng góp lớn trong mở đường nghiên cứu thủng túi mật,
Trang 8hoặc nêu một phương pháp mổ mới, trong phẫu thuật sản khoa Các phân
tích thống kê phẫu thuật, cùng với Huard, được đǎng ở báo Y học Viễn
Đông ấn hành ở Paris, rất được các nước nhiệt đới coi trọng và tham khảo
rộng rãi Giáo sư là người đầu tiên ở nước ta nghiên cứu tình trạng sốc do
chấn thương, được báo trên đǎng tải (1944) cùng nhiều công trình có giá trị
khác, như Phẫu thuật điều trị viêm phúc mạc ở Bắc Kỳ (1944), Phẫu thuật
chữa loét dạ dày-tá tràng ở Bắc Kỳ (1944) Tạp chí Viện Hàn lâm phẫu thuật
đǎng Thủng túi mật hiếm gặp, 1937; viêm phúc mạc do thủng ruột trong
thương hàn, 1939…); báo Y học Hải ngoại của Pháp đǎng Một kỹ thuật mới
mổ lấy thai nhi
Với 21 công trình hiện tìm được trong 37 công trình đã công bố, Ông
là nhà phẫu thuật đầu tiên, xứng đáng là bậc thày đầu tiên với các công trình
mở đường cho những hướng nghiên cứu sau này, xứng đáng được hội đồng
giáo sư (toàn người Pháp) đánh giá cao và được bầu chọn là giáo sư người
Việt đầu tiên
Trong kháng chiến chống Pháp, Giáo sư cùng học trò của mình - Bác
sĩ Tôn Thất Tùng, đã có một quyết tâm và một quyết định lịch sử mà đất
nước ta nhớ ơn: duy trì và phát triển Trường Đại học Y-Dược khoa nhằm
trực tiếp đáp ứng nhu cầu cấp bách của cuộc kháng chiến: đó là cung cấp
Trang 9cho nhân dân và quân đội một đội ngũ cán bộ y tế có trình độ cao, với số
lượng gấp bốn lần tổng số bác sĩ mà ta có, khi bước vào cuộc kháng chiến
này
Phương châm đào tạo nổi tiếng mà giáo sư đề ra lúc đó đã được lịch
sử thừa nhận là khoa học và hiệu quả: " Đi phục vụ chiến dịch, về trường
tổng kết, lại đi chiến dịch: từ thực tiễn, thông qua thực nghiệm khoa học, lại
trở về thực tiễn" Từ phương châm này, nhà trường đã đào tạo được trên
250 bác sĩ, gần 100 dược sĩ phục vụ kháng chiến trên mọi vùng đất nước
Giai đoạn sau kháng chiến chống Pháp, khi chất lượng đào tạo có nguy cơ
giảm sút, Ông nhắc nhở " trường đại học không phải là trường phổ thông cấp
4" ; mà là nơi " biến quá trình người học từ chỗ được đào tạo thành quá trình
người học từ chỗ được đào tạo thành quá trình họ có thể tự đào tạo" Các
quan điểm về triết lý, giáo dục, đào tạo cũng như đạo đức y học của giáo sư
thể hiện rõ trong các diễn vǎn khai giảng mà Ông đọc hàng nǎm Trích diễn
vǎn đọc ngày 6-10-1947: " Trường ta gắn bó với vận mệnh của tổ quốc:
phục vụ nhân dân, học đi đôi với hành, dạy đi đôi với nghiên cứu khoa học
Về quan hệ thày-trò thì đó là quan hệ thân ái, đoàn kết cùng giúp nhau học
tập tiến bộ, không có chỗ cho sự quỵ lụy, ý thức phê bình phải được đề cao,
để hiểu được chân lý Trường Y khoa phải là chính mình: Hiểu cái thật, yêu
cái đẹp, để thực hiện cái tốt"