Khi mà việc hỉ nộ của con người không điều tiết được thì nó sẽ làm thương đến tạng, tạng bị thương thì bệnh sẽ khởi lên ở Âm, khí thanh thấp thừa lúc thân thể bị hư để xâm tập vào thì bệ
Trang 1SÁCH LINH KHU
THIÊN 66 : BÁCH BỆNH THỈ SINH
Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá: "Ôi ! Trăm bệnh bắt đầu sinh ra, tất cả đều sinh
ra từ phong vũ, hàn thử, thanh thấp, và hỉ nộ[1] Khi mà việc hỉ nộ không
điều tiết được (quá độ), nó sẽ làm tổn thương đến tạng[2] Khi bị cảm bởi
phong vũ thì bị thương đến phần trên[3] Khi bị cảm bởi thanh thấp thì bị
thương đến phần dưới[4] Khí của bộ vị (trên, giữa và dưới của con người)
khi bị thương đều khác loại nhau, ta mong được nghe về lý do chính của
nó”[5]
Kỳ Bá đáp : "Khí của tam bộ (trên, giữa và dưới) đều không giống
nhau: có khi nó khởi sắc lên ở Âm, có khi nó khởi lên ở Dương, xin cho thần
được nói về những nguyên lý ấy[6] Khi mà việc hỉ nộ của con người không
điều tiết được thì nó sẽ làm thương đến tạng, tạng bị thương thì bệnh sẽ khởi
lên ở Âm, khí thanh thấp thừa lúc thân thể bị hư để xâm tập vào thì bệnh sẽ
khởi lên ở phía dưới, khi khí phong vũ thừa lúc thân thể bị hư để xâm tập
vào thì bệnh sẽ khởi lên ở phía trên, đó là 3 bộ vị để tà tấn công vậy[7] Đến
Trang 2như tà khí tấn công vào để rồi từ đó mà tràn ngập, biến hóa thành những
chứng trạng khác nhau thì không biết bao nhiêu mà kể”[8]
Hoàng Đế hỏi: "Ta vẫn chưa rõ ràng về vấn đề biến hóa đa dạng của
các chứng bệnh, vì thế ta muốn hỏi thầy là người hiểu biết và mong được
nghe rốt ráo về đạo ấy”[9]
Kỳ Bá đáp : "Khí phong vũ, hàn nhiệt, nếu không phải là thân thể bị
hư nhược, thì nó không thể tự mình làm thương đến con người được[10]
Nếu có người nào đó đột nhiên bị tặc phong, bạo vũ (gió táp, mưa sa) mà
cũng không bị bệnh, đó là do thân thể người ấy không hư nhược, vì thế mà 1
mình tà khí không thể gây bệnh được[11] Đây muốn nói rằng, phải do
phong khí đóng vai hư tà rồi gặp thân người đang bị hư nhược, cả hai loại hư
gặp gỡ nhau, bấy giờ hư tà của phong mới nhập vào thân thể để gây bệnh
được[12] Nếu con người thân thể tráng kiện và thời lệnh chính thường, đó
gọi là cả hai loại thực gặp gỡ nhau, một số người có da thịt rắn chắc tà khí
không gây bệnh được[13] Phàm trường hợp gọi là trúng bởi hư tà, do bởi
Thiên thời và hình thân, cả hai hợp nhau bởi hư tà của hình thân và thực tà
của Thiên thời, bấy giờ mới sinh ra những chứng bệnh nặng[14] Tà khí xâm
nhập vào thân thể, nó có những bộ vị nhất định của nó, tùy theo nơi nó đến ở
mà có tên gọi riêng, phân làm thượng hạ, trong ngoài, phân làm tam bộ[15]
Trang 3Vì thế, khí hư tà trúng vào người, nó bắt đầu ở nơi bì phu, bì phu bị
lơi lỏng thì tấu lý mở ra, tấu lý mở ra thì tà khí sẽ đi từ lông và tóc nhập vào,
khi nhập vào, nó sẽ đi vào ngày càng sâu, vào càng sâu sẽ làm cho lông và
tóc dựng lên, lông và tóc dựng lên thì ta sẽ cảm thấy ớn ớn lạnh, do đó mà bì
phu bị đau buốt[16] Nếu tà khí này mà không đi ra thì nó sẽ truyền vào để
đến ở nơi lạc mạch, khi nó ở nơi lạc mạch, nó sẽ làm cho đau nhức nơi cơ
nhục, nếu sự đau nhức lúc có lúc hết, đó là tà khí đi vào sâu hơn, kinh mạch
sẽ thay cho lạc mạch để nhận lấy tà khí[17] Nếu tà khí vẫn không ra đi thì
nó sẽ truyền vào để đến ở nơi kinh mạch, khi nó ở nơi kinh mạch, nó sẽ làm
cho bị ớn lạnh và có lúc xảy ra kinh sợ[18]
Nếu tà khí vẫn không ra đi thì nó sẽ truyền vào để đến ở nơi các du
huyệt , khi nó ở nơi các du huyệt, nó sẽ làm cho kinh khí của lục kinh không
còn thông với tứ chi nữa, như vậy các quan tiết của tứ chi bị đau nhức, cột
sống ở thắt lưng bị cứng[19]
Nếu tà khí vẫn không ra đi thì nó sẽ truyền vào để đến ở nơi mạch của
Phục xung, khi nó ở nơi mạch của Phục Xung, nó sẽ làm cho tay chân bị
nặng nề và thân mình bị đau nhức[20]
Nếu tà khí vẫn chưa ra đi thì nó sẽ truyền vào để đến ở nơi Trường Vị,
khi nó ở nơi Trường Vị, nó sẽ làm cho bụng có nước, sôi lên và bụng trướng
Trang 4lên[20] Nếu hàn nhiều thì sẽ thành chứng sôi ruột, xôn tiết (tiêu chảy), ăn
không tiêu, còn nếu nhiệt nhiều sẽ làm cho tiêu ra phân lỏng mà nát (màu
trắng kiêm đỏ)[21]
Nếu tà khí vẫn chưa ra đi thì nó sẽ truyền để đến ở nơi ngoài Trường
rồi ở trong khoảng mộ và nguyên, lưu lại trong mạch[22] Và nếu nó cứ mãi
lưu lại mà không ra đi, nó sẽ ngừng nghỉ lại để thành tích khí[23] Nói tóm
lại, nếu tà khí xâm nhập vào cơ thể, thì hoặc là nó lưu lại và hiện rõ nơi tôn
mạch, hoặc là nó lưu lại nơi mạch khí của các du huyệt, hoặc nó lưu lại nơi
mạch của Phục Xung, hoặc nó lưu lại nơi đường cân của hai bên thăn thịt ở
cột sống, hoặc nó lưu lại nơi các huyệt mộ và huyệt nguyên của Trường Vị,
nó lên trên để nối với các đường cân khí ở nơi bụng [24] Tà khí xâm nhập
và tràn ngập trong thân thể ở nhiều nơi thật khó mà kể cho hết”[25]
Hoàng Đế hỏi: "Ta mong được nghe đầy đủ về những nguyên do
ấy”[26]
Kỳ Bá đáp : "Khi tà khí lưu lại ở mạch khí của tôn lạc để thành tích
khí, khối tích khí này sẽ chạy qua chạy lại, chạy lên chạy xuống, bởi vì nó
thuộc vào vùng tôn lạc của 2 cánh tay, thường là cạn và buông lơi nó không
thể câu thúc khối tích khí này dừng lại, nó sẽ di chuyển và vận hành trong
khoảng Trường Vị, nếu có nào thì nó sẽ tràn thấm vào bên trong, dường như
Trang 5có tiếng nào chảy róc rách, nếu có hàn khí thì sẽ làm trong bụng trướng mãn
và sôi lên như sấm, đau lan rộng ra, thường đau quặn như dao cắt[27]
Khi tà khí lưu lại ở kinh Dương minh, tích khí sẽ đóng quanh vùng
rốn, khi nào ăn no thì thấy nó phình to ra, khi bụng đói thì nó sẽ càng nhỏ
lại[28]
Khi tà khí lưu lại ở vùng hoãn cân, nó giống với tích khí của kinh
Dương minh, khi ăn no thì sẽ bị đau, khi nào đói thì sẽ dễ chịu hơn[29]
Khi tà khí lưu lại ở mạch khí của mộ và nguyên của Trường Vị, nó sẽ
làm đau ra đến bên ngoài của vùng tông cân, khi nào ăn no thì dễ chịu hơn,
khi nào đói bụng thì sẽ đau[30]
Khi tà khí lưu lại ở mạch khí của Phục Xung, nếu chúng ta dùng tay
đè lên vùng bụng, ta cảm thấy như có động dưới tay, khi rời tay ra thì sẽ có
luồng nhiệt khí đi xuống dưới 2 bên đùi, giống như luồng nước sôi nóng[31]
Nếu tà khí lưu lại ở mạch khí của cân khí 2 bên thăn thịt kinh Bàng
quang, và ở bên sau của Trường Vị, lúc đói sẽ thấy được tích khí hiện ra, lúc
no thì tích khí không hiện ra, dùng tay đè lên cũng không thấy được[32]
Trang 6Nếu tà khí lưu lại ở mạch khí của các du huyệt thì sẽ làm cho mạch
đạo bế tắc không thông, tân dịch sẽ không còn phân bố xuống, các không
khiếu bị khô và ủng tắc[33]
Trên đây là những con đường mà tà khí đi từ ngoài nhập vào trong, đi
từ trên xuống dưới”[34]
Hoàng Đế hỏi: "Quá trình bắt đầu sinh ra và đã thành của tích khí xảy
ra như thế nào?”[35]
Kỳ Bá đáp : "Quá trình sinh ra tích khí là khi nào bị phải Hàn khí mới
sinh ra, và bị quyết do hàn, khí quyết mới nghịch lên trên mới thành ra tích
khí”[36]
Hoàng Đế hỏi: "Quá trình hình thành tích khí như thế nào ?”[37]
Kỳ Bá đáp : "Hàn khí quyết nghịch ở dưới sinh ra chứng đau ở chân
và vận động thất thường, từ đó sinh ra chứng cẳng chân bị lạnh, cẳng chân bị
lạnh sẽ làm cho huyết mạch bị ngưng trệ, huyết mạch bị ngưng trệ thì Hàn
khí sẽ từ dưới để lên trên để nhập vào vùng bụng làm cho bụng bị đầy
trướng, vùng bụng bị đầy trướng sẽ làm cho chất bọt của trấp bị bức tụ lại
mà không tán ra được, lâu ngày thành ra tích khí[38]
Trang 7Hoặc có khi đột nhiên do ăn uống quá nhiều, quá bạo làm cho Trường
Vị bị đầy hoặc do sự thức ngủ bất thường không tiết độ, hoặc do dùng sức
quá nhiều, tất cả sẽ làm cho lạc mạch bị thương[39] Nếu Dương lạc bị
thương, thì huyết sẽ tràn ngập ra ngoài, huyết tràn ngập ra ngoài sẽ làm cho
chảy máu cam máu mũi[40]; nếu Âm lạc bị thương, thì huyết sẽ tràn ngập
vào bên trong, tràn ngập vào bên trong thì sẽ bị tiêu ra máu[41] Nếu lạc
mạch của Trường Vị thương thì huyết sẽ tràn ngập ra khỏi Trường Vị, bên
ngoài Trường Vị đang có hàn khí thì chất bọt của trấp và huyết cùng đánh
nhau, do đó chúng bị dính vào nhau, tụ lại mà không tán ra được để rồi trở
thành tích khí[42]
Hoặc có khi đột nhiên bị tấn công bởi hàn khí bên ngoài, và nếu bên
trong lại bị nội thương bởi lo buồn và tức giận, nó sẽ làm cho khí bị nghịch
lên trên, khí bị nghịch lên trên sẽ làm cho con đường vận hành của mạch khí
của lục kinh Thủ và Túc không thông, khí ấm không vận hành, huyết bị
ngưng tụ, ứ kết lại ở bên trong, không thể tán ra được, tân dịch bị rít trệ và
không thể thấm đến toàn thân, đọng lại lâu ngày không vận hành được, thế
là tích khí hình thành vậy”[43]
Hoàng Đế hỏi: "Bệnh sinh ra ở vùng Âm thế nào ?”[44]
Trang 8Kỳ Bá đáp : "Ưu và tư thì làm thương đến Tâm[45]; Bị lạnh ngoài
hình thể lại ăn thức ăn lạnh bên trong sẽ làm thương đến Phế[46]; Phẫn nộ
làm thương đến Can[47]; Sau khi say rượu rồi làm chuyện trai gái, hoặc khi
ra mồ hôi mà đứng trước gió sẽ làm thương đến Tỳ[48]; Dùng sức quá độ,
hoặc sau khi làm chuyện trai gái, hoặc khi ra mồ hôi mà tắm sẽ làm thương
đến Thận[49] Đó là 3 vùng thân thể nội ngoại bị sinh ra bệnh vậy”[50]
Hoàng Đế hỏi: "Đúng vậy ! Phép trị phải thế nào ?”[51]
Kỳ Bá đáp: "Chỉ cần quan sát được nơi đau nhức, nhắm biết được
huyệt vị ứng lên thuộc bộ vị thuộc biểu lý như thế nào, biết được khí hữu dư
hay bất túc, đáng bổ thì châm bổ, đáng tả thì châm tả, đừng để nghịch lại với
Thiên thời, đó là phép điều trị thích đáng nhất”[52]