Những kinh nghiệm về đổi mới sử dụngTBDH trong giảng dạy môn lịch sử

Đặt vấn đề Thiết bị dạy học là điều kiện không thể thiếu đợc cho việc triển khai chơng trình, Sách giáo khoa nói chung và đặc biệt cho việc triển khai đổi mới phơng pháp dạy học vào hoạt

lớp 7

Phần I Đặt vấn đề

Thiết bị dạy học là điều kiện không thể thiếu đợc cho việc triển khai chơng trình, Sách giáo khoa nói chung và đặc biệt cho việc triển khai đổi mới phơng pháp dạy học vào hoạt động tích cực, chủ động của học sinh Đáp ứng yêu cầu này, phơng tiện dạy học – thiết bị dạy học phải tạo điều kiện thuân lợi nhất cho học sinh thực hiện các hoạt động độc lập trong quá trình chiếm lĩnh tri thức của môn học, nhất là môn lịch sử đối với học sinh nói chung và học sinh bậc trung học cơ sở nói riêng

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Cơ sở lí luận

Căn cứ vào đặc điểm của qúa trình nhận thức : Con đờng nhận thức tri thức đi

từ trực quan sinh động đến t duy trừu tợng và từ t duy trừu tợng đến thực tiễn mà thiết bị dạy học là phơng tiện trực quan sinh động nhất là tranh, ảnh, lợc đồ – bản đồ… trong giảng dạy lịch sử là đồ dùng trực quan sinh động để tái hiện sự kiện lịch sử

Quán triệt mục tiêu giáo dục của nớc ta, luật giáo dục năm 2005 đã xách định

mục tiêu giáo dục phổ thông ở nớc ta là: “ Đào tạo con ngời Việt Nam phát

triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ về nghề nghiệp, trung thành với lý tởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Hình thành và bồi d-ỡng nhân cách, phẩm chất năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc.“

Căn cứ vào đặc trng cơ bản của môn học lịch sử ở trờng phổ thông:học tập lịch

sử là quá trình nhận thức những điều đã diễn ra trong quá khứ của xã hội, để hiểu

về hiện tại và chuẩn bi cho tơng lai Khác với giới tự nhiên, lịch sử xã hội loài ngời không thể trực tiếp quan sát và cũng không thể khôi phục lại diễn biến lịch

sử trong phòng thí nghiệm Mặt khác, lịch sử là những sự việc đã diễn ra, là hiện thực trong quá khứ, tồn tại một cách khách quan, không thể thông qua “phán

đoán , suy luận” “ ”…để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm vụ đầu tiên tất yếu của môn lịch sử ở trờng phổ thông là tái tạo lịch sử – tức là cho học sinh tiếp xúc với những vật chứng, những dấu vết của quá khứ, tạo ra ở học sinh những hình ảnh

cụ thể, sinh động chính xác vè các sự kiện, hiện tợng lịch sử; những biểu tợng về con ngời và hoạt động của họ trong bối cảnh thời gian, không gian xác định với những điều kiện lịch sử cụ thể

1.2 Cơ sở thực tiễn

lớp 7

Những năm qua, việc dạy học lịch sử đã có nhiều tiến bộ đáng kể góp phần vào sự nghiệp giáo dục nớc nhà Tuy nhiên, nhìn nhận một cách thẳng thắn, khách quan, chúng ta thấy việc dạy học lịch sử ở trờng phổ thông còn rất nhiều bất cập, cha đáp ứng đợc yêu cầu mà thực tiễn đòi hỏi Tình trạng dạy chay, lối thuyêt trình đơn điệu… còn phổ biến Điều đó làm cho hiệu quả dạy học lịch sử còn nhiều hạn chế; học sinh không hứng thú, say mê học tập bộ môn, chất lợng

dạy học lịch sử đợc đánh giá qua các kỳ thi thấp; tình trạng “ dân ta không biết

sử ta“ đang có chiều hớng ra tăng.

Hơn nữa, chất lợng phơng tiện – thiết bị dạy học trong những năm gần đây đã

đợc quan tâm đầu t đáng kể song vẫn cha đáp ứng đợc yêu cầu đổi mới, thiếu về chủng loại và kém hiệu quả sử dụng

Vì vậy, việc đổi mới phơng pháp dạy học lịch sử “dạy hớng vào ngời

học“, trong đó để ngời học chủ động tích cực, tự chiếm lĩnh tri thức thông qua

việc sử dụng phơng tiện và thiết bị dạy học (đồ dùng dạy học trực quan) là một khâu quan trọng của quá trình dạy học lịch sử Đặc biệt với đối tợng học sinh tuổi từ 10 đến 15 ở bậc THCS – tuổi hiéu động a thích điều mới, ham khám phá học hỏi, thích độc lập

Vì những lí do trên nên tôi chọn thực hiện: việc đổi mới, sử dụng thiết bị dạy học môn lịch sử lớp 7

Phần II Giải quyết vấn đề

Năm học 2007-2008,tôi đợc nhà trờng phân công dạy môn lịch sử ở hai lớp 7 (7B-7C) Tôi đã suy nghĩ và vận dụng tích cực việc sử dụng phơng tiện – thiết

bị để dạy học nhằm thực hiện nghiêm túc sự chỉ đạo của nghành về đổi mới

ph-ơng pháp dạy học nói chung và đổi mới việc dạy học lịch sử nói riêng và đã đạt

đợc những kết quả khả quan nh sau

1 Đổi mới việc sử dụng thiết bị dạy học lịch sử

Đổi mới phơng pháp dạy học lịch sử đòi hỏi đợc đổi mới cả về thiết bị dạy học và phơng pháp sử dụng

1.1 Thực trạng việc sử dụng phơng tiện, thiết bị dạy học môn lịch sử ở trờng THCS Khánh Thợng

Trờng THCS Khánh Thợng là trờng thuộc xã miền núi , thực hiện qui chế thiết bị giáo dục, ban hành theo quyết định số 41/2000 /QĐ/BGD&ĐT ngày 24 tháng 3 năm 2000 qui định:

lớp 7

- Thực hiện đầy đủ những bài thực hành qui định trong chơng trình và sách giáo khoa

- Sử dụng thành thạo thiết bị giáo dục theo tài liệu hớng dẫn sử dụng của nhà sản xuất, nhà cung ứng

- Có kế hoạch chuẩn bị trớc thiết bị theo danh mục thiết bị tối thiểu

- Mua vật liệu tiêu hao, tự su tầm, tự làm thiết bị cần thiết

- Nghiên cứu làm thử thiết bị cần thiết trớc khi lên lớp

Thiết bị dạy học môn lịch sử rất đa dạng, phong phú: Tranh , ảnh, lợc đồ Mẫu vật , băng hình… ở đây tôi quan tâm đến việc sử dụng lợc đồ – loại thiết

bị thờng đợc sử dụng trong việc giảng dạy lịch sử

Thiết bị dạy học tuy phong phú về chủng loại nhng thực tế ở trờng tôi, thiết bị dạy học môn lịch sử đợc sử dụng chủ yếu là các loại bản đồ và lợc đồ lịch sử Song số lợng thiếu nhiều, hình thức cha đảm bảo thẩm mĩ; Một thực tế: Việc sử dụng thiết bị dạy học do có nhiều lí do khác nhau nên cha trở thành nhu cầu th-ờng xuyên Do vậy ngay sau khi nhận chuyên môn, tôi đã liên hệ với bộ phận phụ trách thiết bị để nắm vững, phân loại danh mục thiết bị hiện có để có kế hoạch chuẩn bị , sử dụng

Cụ thể:

1.1 Bảng danh mục lợc đồ môn lịch sử lớp 7 ( đợc cấp )

1 Lợc đồ các cổ đại phơng đông phơng tây Bài 1:SGK T3

Bài 4:SGK T10 Bài 5:SGK T15

2 Cuộc kháng chiến chống Tống lần 1(981) Bài 11: SGK T38

3 Cuộc kháng chiến chống Tống lần 2( 1076-1077) Bài 11: SGK T46

4 Cuộc kháng chiến lần 1 chống quân xâm lợc

Mông Cổ (1258)

Bài 14: SGK T55

5 Cuộc kháng chiến lần 2 chống quân xâm lợc

Nguyên (1285)

Bài 14: SGK T58

6 Cuộc kháng chiến lần 3 chống quân xâm lợc

Nguyên (1287-1288) và chiến thắng Bạch Đằng

lịch sử ( 1288)

Bài 14: SGK T62,64

7 Khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427) Bài 19: SGK T82

8 Chiến thắng Tốt Động – Chúc Động (1426) Bài 19: SGK T89

9 Chiến thắng Chi Lăng-Xơng Giang(1427) Bài 19: SGK T92

10 Chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa (1789) Bài 25: SGK T129

Nh vậy lợc đồ để giảng dạy còn thiếu rất nhiều Vì vậy tôi đã có kế hoạch phối hợp với các đồng chí giảng dạy cùng khối, phân công cho học sinh vẽ phóng to các lợc đồ có trong sách giáo khoa để bảo đảm có lợc đồ dạy học Trớc khi giao cho học sinh vẽ giáo viên cần quán triệt các yêu cầu:

lớp 7

- Về kích thớc (theo kích thớc khổ A0)

- Về màu sắc

- Về chữ viết, kí hiệu (phần chú giải)

Lợc đồ phải đảm bảo về cả tính thẩm mĩ và hiệu quả sử dụng

1.2 Bảng phân công vẽ lợc đồ

1 Lợc đồ Đông Nam á thế kỉ XIII – XV SGK T22 Tổ 1 – 7B

3 Trận chiến tại phòng tuyến Nh Nguyệt SGK T43 Tổ 3 – 7B

4 Khởi nghĩa Nông dân nửa cuối thế kỉ XIV SGK T76 Tổ 4 – 7B

5 Đờng tiến quân ra bắc của khỏi nghĩa Lam Sơn SGK

T86

Tổ 1 – 7C

6 Lợc đồ hành chính nớc Đại Việt thời Lê Sơ SGK T95 Tổ 2 – 7C

7 Phong trào nông dân khởi nghĩa thế kỉ XVI SGK T105 Tổ 3 – 7C

8 Nơi diễn ra các cuộc khởi nghĩa nông dân ở đàng

ngoài thế kỉ XVIII SGK T118

Tổ4 – 7C

9 Căn cứ địa của nghĩa Tây Sơn SGK T121 Tổ 1 – 7A

10 Lợc đồ Tây Sơn khởi nghĩa chống các thế lực phong

kiến và chống xâm lợc nớc ngoài SGK T123

Tổ 2 – 7A

11 Lợc đồ các đơn vị hành chính việt Nam thời Nguyễn

(1832) SGK T135

Tổ 3 – 7A

12 Lợc đồ những nơi bùng nổ cuộc nổi dạy của nhân dân

chống vơng triều Nguyễn thế kỉ XIX SGK T140

Tổ 4 – 7A

Nh vậy, qua việc thực hành vẽ lợc đồ giúp học sinh tiếp cận vối bản đồ lịch sử; rèn kĩ năng ứng dụng và chuẩn bị đợc lợng lợc đồ bổ xung vào kho thiết

bị đồng thời có lợc đồ để dạy học môn lịch sử lớp 7 Muốn việc làm này có kết quả tốt, giáo viên phải thờng xuyên nhắc nhở, động viên, khích lệ kiểm tra, đôn

đốc kịp thời, ra thời hạn nộp…

2 Kĩ năng khai thác lợc đồ.

Điều quan trọng trong giờ dạy học lịch sử, giáo viên phải biết khai thác và hớng dẫn học sinh tái hiện lịch sử qua lợng đồ

Các bớc tiến hành khai thác lợc đồ

B

ớc 1: Cho học sinh quan sát lợc đồ, trong đó chú ý qua sát cả nội dung,

gianh giới và các kí hiệu bản đồ

B

ớc 2: Giáo viên đặt câu hỏi nêu vấn đề và gợi ý để học sinh tìm hiểu nội

dung lợc đồ

B

ớc 3: Học sinh trả lời bằng việc trình bày kết quả tìm hiểu nội dung lợc

đồ

lớp 7

B

ớc 4: Giáo viên nhận xét bổ sung ý kiến trả lời của học sinh và hoàn

chỉnh nội dung lợc đồ cần cung cấp cho học sinh

Cuối cùng học sinh nắm đợc cách khai thác lợc đồ, nội dung của lợc đồ gắn liền với nội dung bài học

3 Vận dung khai thác lợc đồ

cụ thể:

Khai thác lợc đồ kháng chiến chống Tống thời Lí (1075 – 1077)

Trớc hết giáo viên nên yêu cầu: Dựa vào lợc đồ hãy trình bày cuộc tiến công xâm lợc nớc ta của quân Tống

Sau khi học sinh suy nghĩ, trình bày cuộc xâm lợc của quân Tống trên lợc

đồ, giáo viên nhận xét và có thể giới thiệu nh sau: Nhìn vào lợc đồ, chúng ta thấy chiến trờng trong cuộc kháng chiến chống Tống diễn ra cả trên bộ và trên biển Lực lợng của quân Tống gồm 10 vạn bộ binh, 1 vạn ngựa, 20 vạn quân phu do t-ớng Quách Quỳ, Triệu Tiết chỉ huy, từ Ung Châu, phân hành nhiều mũi vợt qua biên giới tràn vào nớc ta (Giáo viên kết hợp lời nói với việc dùng bút dạ vẽ đờng tiến quân của quân Tống trên lợc đồ) Một đạo quân thuỷ cũng đợc lệnh vợt biển sang tiếp ứng

Về phía ta, nhà Lí đã chủ động bố trí lực lợng đón đánh các cánh quân của

địch ở ngay cửa ải biên giới Do các tớng Lu Kì, Thâ Cảnh Phúc, Lí Kế Nguyên chỉ huy

Sau khi bị chặn đánh ở ải Lí Quyết (Lạng Sơn) và bị đánh tơi bời ở ven biển Quảng Ninh, Quân Tống tập trung lực lợng cố tiến về Thăng Long, nhng chúng đã gặp phải phòng tuyến rất kiên cố, vững chắc của quân ta

Đến đây giáo viên nêu câu hỏi: Đó là phòng tuyến nào? Hãy cho biết nét chính về phòng tuyến đó?

- Học sinh trả lời câu hỏi

- Giáo viên nhận xet, trình bày: Đó là phòng tuyến trên sông Nh Nguyệt Phòng tuyến Nh Nguyệt đợc xây dựng trên sông Nh Nguyệt (đoạn sông Cầu chảy qua huyện Hiệp Hoà - Bắc Giang và Yên Phong – Bắc Ninh) Nhìn trên

l-ợc đồ, chúng ta thấy phòng tuyến Nh Nguyệt đl-ợc xây dựng ở ngay đoạn song mà các con đờng từ phía Bắc về Thăng Long đều phải đi qua, phòng tuyến dài gần 100km, đợc đắp cao, có hàng rào tre dày đặc, chắc chắn, chạy dài từ sờn đông bắc dãy núi Tam Đảo đến sờn tây dãy núi Nham Biền (Yên Dũng – Bắc Giang), dới sông có thuỷ quân, trên thành có quân đóng và tuần tiễu, tập trung ở bến sông và nơi có đờng giao thông đi qua

Tiếp theo giáo viên yêu cầu học sinh trình bày những nét chính về diễn biến cuộc kháng chiến chống Tống trên lợc đồ

lớp 7

Sau khi học sinh trình bày, giáo viên nhận xét và hoàn chỉnh tờng thuật diễn biến nh sau:

Đến tháng 1 năm 1077, quân Tống tiến tới bờ bắc sông Cầu, cánh quân phải tập trung ở bến Nh Nguyệt, cánh quân trái đóng ở thị cầu, hai lần quân Tống

đóng bè tiến sang bờ nam nhng đều bị quân ta đánh trả quyết liệt phải lui về bờ bắc Thồi gian kéo dài, quân Tống mệt mỏi, ốm đau, bệnh tật và khủng hoảng về tinh thần bởi nỗi ám ảnh từ bài Thơ Thần trong đền thờ Trơng Hống, Trơng Hát Chính lúc đó, quân ta do Lí Thờng Kiệt chỉ huy, quân địch 10 phần chết 5 hoặc 6 phần

Đến tháng 2-1077, sau khi đợc quân ta chủ động, đề nghị giảng hoà, quân Tống vội vã rút quân về nớc Cuộc kháng chiến chống Tống kết thúc thắng lợi

Kết quả:

So sánh 2 tiết học của 2 lớp khác nhau, có cùng đối tợng học sinh nh nhau, dạy học cùng một bài trên tôi thấy nh sau: Lớp 7B có sử dụng lợc đồ Kết quả: Lớp có 46 học sinh qua kiểm tra có 41/46 học sinh hiểu bài chiếm tỉ lệ 89,1% còn lớp 7C không sử dụng lợc đồ , kết quả lớp có 44 hcọ sinh thì có 30/44 em hiểu bài chiếm tỉ lệ 68,2 % số học sinh hiểu bài Điều đó khẳng định: Nếu dạy học có sử dụng đồ dùng dạy học – lợc đồ lịch sử thì tiết học sôi nổi hơn, học sinh tích cực, tự giác, hứng thú học tập hơn; giáo viên nói – viết ít hơn Kết quả học sinh tự chiếm lĩnh tri thức (hiểu bài) cao hơn.

PHầN III : Kết luận

Việc sử dụng thiết bị – lợc đồ lịch sử trong dạy học bộ môn là một công việc rất cần thiết và quan trong, vì vậy trong quá trình dạy học lịch sử bắt buộc ngời giáo viên phải chuẩn bị và sử dụng nghiêm túc thiết bị dạy học, có nh vậy việc dạy học môn lịch sử nói chung và việc dạy học môn lịch sử nói riêng mới mang lại kết quả cao, mới góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu giáo dục của môn học

do ngành đặt ra đợc quy định tại Luật Giáo dục năm 2005 là: “Đào tạo con

ng-ời Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mĩ về nghề nghiệp, trung thành với lí tởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc“.

Trên đây là một vài kinh nghiệm tôi đúc kết qua thực tế giảng dạy môn lịch

sử 7 tại trờng THCS Khánh Thợng năm học 2007 – 2008 Bài viết của tôi sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận đợc sự góp ý của độc giả!

líp 7

Kh¸nh Thîng, ngµy 10 th¸ng 5 n¨m 2008

D¬ng ThÞ Thu Cóc.