BỆNH HỌC THỰC HÀNH - NGUYÊN TẮC CHẨN TRỊ NGOẠI KHOA pptx

Cách chung, các bệnh thuộc phần ngoài cơ thể hoặc ở nội tạng nào phát sinh những chứng trạng cục bộ như đau, ngứa, sưng, phù, làm mủ thì phải dùng vị thuốc, dụng cụ, thủ thuật để trị ở n

BỆNH HỌC THỰC HÀNH

NGUYÊN TẮC CHẨN TRỊ NGOẠI KHOA

Đại Cương

Ngoại khoa đời xưa gọi là ‘Dương Khoa’

Tại Trung Quốc, từ đời nhà Chu (770 trước Công nguyên) đã có chế

độ dùng thầy thuốc Dương y để trị các bệnh ngoại khoa như thủng dương,

hội dương, kim dương, chiết dương Đời nhà Hán (khoảng năm thứ 9 ~ 23

trước Công nguyên), Vương Mãng giết đồ đệ là Địch Nghĩa rồi sai Thái y

Thương Phương mổ xác để xem, đo đạc và ghi chép tạng phủ Đây là lần mổ

tử thi đầu tiên trong Đông y Đến đời Tam Quốc (280 năm sau Công

nguyên), Hoa Đà đã biết phẫu thuật và là người đầu tiên dùng thuốc mê mổ

bụng Hoa Đà cũng còn dự định mổ não cho Tào Tháo nữa Đời nhà Tống

(960 ~1249 sau Công nguyên, Đỗ Kỷ giết nhóm Âu Hy Phạm, mổ bụng 56

người, bảo thầy thuốc xem nội tạng và sai hoạ sĩ vẽ hình Đời nhà Minh

(1360 ~ 1644), Trần Thực Công soạn ra quyển ‘Ngoại Khoa Chính Tông

(1617) tổng kết những thành tựu về ngoại khoa, nhất là ngoại khoa chấn

thương

Tại Việt Nam, đời Vua Trần Duệ Tông (1372 ~ 1377) có Tuệ Tĩnh,

trong bộ sách Hồng Nghĩa Giác Tư Y Thư và Nam Dược Thần Hiệu có bàn

về các chuyên khoa,trong số 11 quyển, có một quyển bàn về Ngoại khoa

Tác giả trình bầy một cách đơn giản, thiết thực về y lý, chứng trạng, cách

chữa của từng loại bệnh bằng các vị thuốc Nam công hiệu do bản thân tác

giả và kinh nghiệm dân gian lưu truyền

Đời Hậu Lê (1428 ~1789), Hải Thượng lãn Ông viết bộ Hải Thượng

Y Tôn Tâm Lĩnh, cũng có bàn đến ngoại khoa

Phạm vi chữa trị của ngoại khoa rất rộng Cách chung, các bệnh thuộc

phần ngoài cơ thể hoặc ở nội tạng nào phát sinh những chứng trạng cục bộ

như đau, ngứa, sưng, phù, làm mủ thì phải dùng vị thuốc, dụng cụ, thủ thuật

để trị ở ngoài hoặc ở bên trong như đinh nhọt, ung nhọt, tràng nhạc, bướu

cổ, bệnh ở tai, mũi, họng, miệng lưỡi, mắt cho đến vết thương do binh khí, té

ngã, chấn thương, trùng thú cắn đều có thể gọi là Ngoại khoa Tuy nhiên

sau này, khuynh hướng đi sâu vào từng chuyên khoa nên đã tách nhiều loại

bệnh thành từng chuyên khoa riêng như Mắt (Nhãn khoa), Tai (Nhĩ khoa),

Họng (Hầu khoa)

Bệnh ngoại khoa gồm những bệnh nhiễm khuẩn, bỏng, vết thương

Tổn thương thường ở các bộ phận bên ngoài nhưng có liên hệ mật thiết với

tạng phủ, tân dịch bên trong Nếu chức năng của tạng phủ không điều hòa,

kinh lạc không thông, khí huyết không vận hành thì tác nhân gây bệnh mới

xâm nhập vào cơ thể gây ra bệnh vì vậy, ngoài việc điều trị tại chỗ, YHCT

còn rất chú trọng đến việc điều chỉnh sự mất thăng bằng về âm dương, khí

huyết và kinh lạc

Tên gọi bệnh ngoại khoa theo Đông y là tuỳ thuộc vào hình thái như

chứng Nham , vị trí bệnh như Não thư, Phát bối , màu sắc bệnh như Đơn

độc, Bạch điến phong vị trí huyệt như Nhân trung đinh, Uỷ trung độc,

Hoàn khiêu thư Theo tên tạng phủ như Phế ung, Can ung, Trường ung

Theo triệu chứng như Ma phong, Hoàng thuỷ sang Theo đặc trưng của

bệnh như lưu đờm, lưu chú Theo phạm vi to nhỏ như nhọt nhỏ là Tiết,

nhọt to là Ung, to hơn nữa là Phát Theo tính lây lan như Dịch đinh, Đại

đầu ôn, Thời độc

Nguyên Nhân Gây bệnh

Nguyên nhân bệnh ngoại khoa có thể phân làm 6 loại như sau:

a - Sự Thay Đổi Bất Thường Của Khí Hậu như gió, lạnh, nóng mùa

hè, độ ẩm, khô hanh, nhiệt, Đông y gọi là lục dâm (phong, hàn, thử, thấp,

táo, hoả) Thời tiết môi trường tác động lên con người có thể làm cho cơ thể

yếu tà khí dễ xâm nhập sinh bệnh Mặt khác lục dâm đều có thể hoá nhiệt,

hoá hoả, sinh nhiệt độc, hoả độc gây nên bệnh Chương ‘Ngoại Khoa Tâm

Pháp Yếu Quyết’ (Y Tông Kim Giám) viết: "Ung thư do hoả độc sinh ra"

b - Tổn Thương Tình Chí: Tình chí là sự hoạt động về tinh thần của

con người bao gồm vui, buồn, giận, lo, nghĩ, kinh, sợ, Đông y gọi là thất

tình Những biến động bất thường về tinh thần, những thay đổi đột ngột về

tình cảm đều có thể gây rối loạn chức năng của khí huyết, kinh lạc, tạng phủ

gây nên bệnh ngoại khoa Theo Đông y, giận dữ làm tổn thương Can, Can

khí uất kết lâu ngày hoá hoả Lo nghĩ nhiều tổn thương Tỳ làm cho chức

năng vận hoá của Tỳ suy, bên trong sinh ra đờm thấp, khí uất, hoả uất, đờm

thấp kết tụ đều là những nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh ngoại khoa như

sưng tấy, đau nhức, tê dại, khối u

c - Ăn Uống Không Điều Độ: Theo Đông y, ăn nhiều chất béo ngọt,

cay nóng, uống nhiều rượu bia đều sinh nhiệt độc, đờm thấp, ăn uống no đói

thất thường gây tổn thương tỳ Vị, chức năng của Tỳ Vị suy, thì đờm thấp

tích tụ, khí huyết suy giảm, chính khí suy cũng dễ mắc bệnh

d- Sinh Hoạt Thất Thường bao gồm lao động quá sức, sinh hoạt tình

dục quá mức Lao động quá sức gây tổn thương Tỳ Vị, khí huyết hư tổn,

chính khí suy, mụn nhọt dễ phát sinh Ham mê tình dục gây tổn thương thận,

tinh khí của thận suy dễ mắc các bệnh về xướng khớp

e - Nhiễm Các Loại Độc Tà do trùng thú cắn như rắn rết, ong đốt

uống các loại thuốc hoặc thức ăn gây nhiễm độc, dị ứng phát ban, nhiễm

trùng ngoài da sinh bệnh ngoại khoa

Những chấn thương ngoại khoa như bỏng lửa, bỏng nước sôi, té ngã

gây sưng tấy, tụ máu hoặc gây nhiễm khuẩn đều là những nguyên nhân gây

nên bệnh ngoài da

Chẩn Bệnh Trong Ngoại Khoa

Việc chẩn đoán bệnh ngoại khoa cần dựa vào Tứ Chẩn mới có thể

nhận diện đúng được Âm Dương, Biểu Lý, Hàn Nhiệt, Hư Thực và sự lành

dữ của bệnh tình

+ Vấn Chẩn: Ngoài những nội dung giống trong nội khoa, ngoại khoa

có những đặc điểm riêng cần chú ý:

a - Cách chung: Tên tuổi, giới tính, quốc tịch, nghề nghiệp, địa chỉ

và những vấn đề có liên quan đến việc gây nên bệnh ngoại khoa

b - Lý do khám bệnh: chủ yếu ghi tính chất bệnh, vị trí và thời gian

mắc bệnh

c- Hiện tình bệnh: căn cứ vào lý do khám bệnh mà hỏi bệnh nhân

(hoặc người nhà) các nội dung như triệu chứng chủ yếu, tình hình bắt đầu và

phát triển của bệnh, những triệu chứng kèm theo, đâ khám và trị bệnh qua

những nơi nào, đã được kiểm tra những gì, được chẩn đoán là bệnh gì và đã

trị qua các phương pháp và thuốc gì (thuốc tây, thuốc bắc, thuốc nam…), kết

quả ra sao và hiện tình bệnh, tình hình ăn, ngủ, tiêu, tiểu, v.v

d - Tiền sử bệnh tật (từ nhỏ đến lớn đã mắc các bệnh gì và đang mắc

các bệnh gì về nội khoa)

e- Tình hình sinh hoạt cá nhân (tính tình, nơi ở, làm việc ăn uống,

nghỉ ngơi đối với nữ hỏi tình hình kết hôn, sanh đẻ, kinh nguyệt, huyết trắng,

v.v

g - Tình hình gia đình: chú ý các bệnh di truyền, bệnh lây của vợ

chồng, cha mẹ, con cái

+ Vọng Chẩn: Chủ yếu nhìn tinh thần, sắc thái, hình thái, chất bài tiết

có những thay đổi bệnh lý

Nhìn tinh thần: tinh thần người bệnh tỉnh táo, lanh lợi là bệnh nhẹ,

tiên lượng bệnh tốt; tinh thần ủ rũ, mệt mỏi, hoặc không tỉnh táo, lơ mơ hoặc

bất tỉnh là bệnh nặng, tiên lượng dè dặt

Nhìn sắc thái: sắc mặt tái nhợt là chứng hư hàn hoặc huyết hư, sắc đỏ

là chứng nhiệt, sắc vàng tươi là chứng thấp nhiệt, hoàng đản, sắc da vàng tái

hoặc vàng sạm là

chứng thiếu máu hoặc âm hoàng, sắc da tím sạm là chứng ứ huyết,

thận hư hoặc hư hàn; sắc da xanh tím là phế khí ủng trệ hoặc khí huyết ứ trệ

Nhìn vùng bị bệnh: bệnh ngoại khoa thường biểu hiện triệu chứng

trước tiên là ở nơi bị bệnh, xem xét sự thay đổi bệnh lý của nơi bị bệnh sẽ

giúp dễ chẩn đoán

Ung nhọt: sắc da đỏ thắm, bệnh thuộc nhiệt, dương chứng; Sắc da

trắng hoặc không thay đổi thường thuộc hàn, âm chứng; Sắc da đen sạm,

thường là dấu hiệu da thịt hoại tử; Sắc da xanh tím là huyết ứ Tự nhiên mặt

da lõm xuống, sắc da đỏ sạm là nhọt chuyển thành loét

Lở loét (hội dương): sắc tím tối sạm, thường miệng loét khó liền, lâu

khỏi; Nếu mặt loét gồ ghề nham nhở thường gặp là nhũ nham, ung thư da

Trường hợp loét vùng cẳng chân (bên trong hoặc bên ngoài) bờ cứng nhô ra

như miệng bình có viền sắc đen hoặc chảy nước gọi là Liêm sang Nếu là

Nhục sang hay Tịch sang thường gặp ở người bệnh ốm nằm lâu ngày, loét ở

vùng da tiếp xúc nhiều với chiếu, giường, vùng da bị chèn ép sinh loét do

thiếu dinh dưỡng rất khó lành miệng

+ Nhìn Hình Thái: nhìn ngoại hình người bệnh có thể đoán biết một

số bệnh Hình thể tráng kiện, thể chất khoẻ tiên lượng tốt, bệnh chóng khỏi;

Người gầy yếu, thể chất yếu, bệnh lâu khỏi Người béo mập, bệnh phần lớn

thuộc đờm thấp, người gầy ốm phần lớn thuộc hư nhiệt Bệnh tật khác nhau

thì hình thái cũng khác; nếu là nhọt ở đầu cổ thì gáy cứng, quay đầu khó

khăn Có nhọt sưng đau ở chân, chứng Hạc tất phong hoặc đau các khớp

chân thì đi lại khó; bệnh Lao cột sống thì lưng gù; Chứng thoát thư đau

nhiều nên thường ngồi ôm chân; Người mắc bệnh nhũ ung (áp xe vú) lúc đi

tay hay đỡ vú, v.v giúp ta chẩn đoán bệnh

Nhìn Bì Chẩn: đối với một số bệnh nổi ban chẩn ngoài da cần xem

kỹ: Nếu ban chẩn đỏ là chứng nhiệt, sắc trắng thuộc phong hàn Ban chẩn

khô ngứa, tróc vảy là chứng phong táo Da loét chảy nước vàng thuộc chứng

thấp nhiệt Ban chẩn đỏ ấn xuống lặn mất là chứng huyết nhiệt (giãn mạch),

ấn không mất phần lớn là huyết nhiệt hoặc huyết ứ (chảy máu dưới da)

Nhìn Lưỡi:

- Chất Lưỡi: chất lười đỏ ở bệnh cấp tính là chứng nhiệt, ở bệnh mạn

tính là chứng hư nhiệt (âm hư); Nổi gai đỏ là nhiệt cực; Lưỡi đỏ mà khô là

nhiệt thịnh thương âm (tân dịch hao tổn) Lưỡi đỏ sẫm là nhiệt tà đã vào

phần dinh, huyết, gặp ở chứng đinh nhọt độc thịnh, thư độc nội hãm Trường

hợp lưỡi sắc nhợt trắng, thường là khí huyết hư, nếu lười sắc trắng nhợt mà

bệu thuộc chứng dương hư, thường gặp ở chứng nhọt lở, máu mủ ra quá

nhiều, hoặc các chứng suy mòn mạn tính; Lưỡi bệu dày mà rìa lười có dấu

răng, thường thuộc chứng khí hư, dương hư, gặp trong các chứng lupus ban

đỏ cuối kỳ hoặc sau khi dùng nhiều các loại Cocticoit Trường hợp lưỡi

bóng như kính, chất lưỡi đỏ sẫm kèm theo nứt nẻ, loét lưỡi là chứng vị âm

hư Chất lưỡi xanh tím là triệu chứng ứ huyết thường gặp ở chứng lưu chú ứ

huyết

Rêu Lưỡi: rêu trắng trong ngoại khoa thường gặp ở bệnh có chứng

biểu hàn hoặc hàn thấp Lưỡi rêu vàng là nhiệt tà uất kết gặp trong chứng

ung nhọt giai đoạn làm mủ Rêu lười nhầy là triệu chứng thấp nặng, rêu nhầy

trắng là hàn thấp, nhầy vàng là triệu chứng thấp nhiệt, nếu rêu vàng nhầy mà

lười đỏ sẫm có gai, người bệnh sốt cao, nhọt độc sắc sẫm là bệnh tình xấu đi,

độc tà nội hãm (nhiễm khuẩn huyết) chứng nguy Lười rêu sắc đen nếu là

đen táo là nhiệt cực hoá hoả, rêu đen mà mỏng nhuận là dương hư cực hàn,

mệnh môn hoả suy

3 Văn Chẩn

Gồm có nghe âm thanh và ngửi mùi vị

Nghe tiếng nói: tuy là bệnh ung nhọt nhưng giọng nói to là thực

chứng, người khoẻ thuộc chứng thực, nếu giọng nói nhỏ là khí kém thuộc

chứng hư Người mắc bệnh ung thư mê man nói sảng là chứng nhiệt độc nội

công tạng phủ, tiếng la hét hoặc rên rỉ là do quá đau không chịu được gặp

trong chứng trường ung (viêm ruột thừa cấp) trong bệnh ung thư hoặc bệnh

thoát thư

Nghe Tiếng Thở: tiếng thở bình thường, nhịp thở không nhanh không

chậm là bệnh nhẹ; Bệnh nhọt nhiệt độc thịnh mà thở gấp khó thở là độc tà

phạm phế, khí cơ không không đạt; Phế ung mà hơi thở ngắn là triệu chứng

khí trệ, huyết ứ

Nghe tiếng nôn, nấc cục: bệnh nhọt lở nhiệt độ thịnh, nhiệt tà phạm vị,

vị khí nghịch gây nôn; Bệnh ung thư thời kỳ cuối xuất hiện nấc cục là vị khí

đã tuyệt, tiên lượng rất xấu

Ngửi Mùi Vị: Chủ yếu ngửi chất xuất tiết ở chứng lở loét Nếu chất

xuất tiết không có mùi hôi thì miệng loét chóng lành, ngược lại nếu mùi vị

thối tanh khó ngửi thì bệnh lâu lành Trường hợp các bệnh nhọt ở đầu (não

thư), nhọt ở lưng (bối thư), viêm tắc động mạch chi (thoát thư) mà vùng loét

ngửi thấy mùi ngọt thì phải cảnh giác có bệnh tiểu đường

4 Thiết Chẩn:

Sờ Nắn Vùng Bệnh: Bệnh ngoại khoa chủ yếu là bệnh có thể nhìn

thấy được bên ngoài cơ thể cho nên không thể thiếu việc sờ nắn vùng có

bệnh để chẩn đoán Phép sờ nắn cần chú ý các mặt sau:

+ Độ nóng lạnh của da: vùng da có bệnh mát, lạnh thuộc âm chứng,

hàn chứng; Vùng da có bệnh ấm nóng thuộc dương chứng, nhiệt chứng Đối

với một số bệnh ngoài da, da vùng bị bệnh nhiệt độ bình thường tức là

không nóng thì qui vào âm chứng

+ Tính chất đau: dùng ngón tay ấn từ nhẹ đến nặng vùng da bị bệnh để

thăm dò độ đau và vị trí đau nông sâu, rộng hẹp

Trường hợp ấn vào đau tăng hoặc bệnh nhân không thích cho ấn) là

chứng thực; Nếu ấn vào làm giảm đau (hoặc bệnh nhân thích xoa ấn) là

chứng hư Một số trường hợp không có đau cũng thuộc chứng âm

+ Hình thái của vùng sưng, khối u: Cần xem khối u to nhỏ, độ cứng

mềm, bờ rõ hay không, khối u đặc hay rỗng, bề mặt bằng phẳng hay lồi lõm

không đều, hình tròn hay dẹt, hòn cục hay hình sợi dây, di động hay cố định,

có cảm giác bập bềnh hay không

+ Bắt Mạch: Cũng như bắt mạch trong nội khoa Đông y, ở đây chỉ

giới thiệu một số mạch thường dùng trong ngoại khoa

Mạch Phù: đối với chứng ung nhọt, mạch Phù là chứng phong hàn,

phong nhiệt tại biểu, hoặc phong nhiệt tà độc ở phần trên; mạch Phù vô lực

là khí huyết hư Chứng loét mạch Phù là thứ phát chứng ngoại cảm

Mạch Trầm: chứng nhọt mạch Trầm là tà khí ở sâu, bệnh ở sâu, hàn

ngưng, khí huyết ủng tắc; Chứng loét mạch Trầm là độc bên trong, khí huyết

ngừng trệ

Mạch Trì: chứng nhọt mạch Trì là hàn tà bên trong, khí huyết suy

giảm; Chứng loét mạch Trì, phần lớn mủ độc đã tiết ra, tà khí đã hết nhưng

chính khí suy

Mạch Sác: chứng nhọt mạch Sác là nhiệt tà bên trong, mủ đã có;

chứng loét mạch Sác là chưa hết nhiệt tà

Mạch Hoạt: chứng nhọt mạch Hoạt mà Sác là nhiệt thịnh, có đờm,

làm mủ; chứng loét mạch Hoạt mà to là nhiệt tà chưa hết hoặc đờm nhiều

khí hư

Mạch Sáp: chứng nhọt mạch Sáp là thực tà ủng tắc khí huyết ứ trệ;

Chứng loét mà Sáp là âm huyết bất túc

Mạch Đại: chứng nhọt mạch Đại là tà thịnh chính thực; Chứng loét

mà mạch Đại là tà thịnh bệnh đang tiến triển

Mạch Tiểu: chứng nhọt mạch Tiểu là chính khí chưa thắng được tà;

Loét mà mạch Tiểu, phần lớn là khí huyết hư

Tám loại mạch trên đây có thể đơn độc hoặc 2, 3 mạch cùng tồn tại

Các mạch Phù, Sác, Hoạt, Đại là mạch dương thường thuộc nhiệt chứng,

thực chứng, dương chứng Các mạch Trầm, Trì, Sáp, Tiểu là mạch âm,

thường thuộc hàn chứng, hư chứng, âm chứng Thông thường thì bệnh thuộc

chứng nhiệt, chứng thực, chứng dương dễ trị, bệnh thuộc chứng hàn, chứng

hư, chứng âm là khó trị

Tùy vị trí bị tổn thương, người xưa đưa ra những hướng dẫn cho việc

chẩn trị cụ thể như: Bệnh vùng đầu mặt thường do phong độc gây nên Bệnh