Nghiên cứu sâu bệnh, cỏ dại trong hệ thống trồng xen cây mạch môn (Ophiopogon japonicus Wall.) với cây trồng khác tại tỉnh Phú Thọ (tóm tắt)

Mặc dù cây mạch môn có nhiều ưu điểm như vậy, nhưng trước đây chỉ được người dân ở vùng trung du và miền núi phía Bắc trồng tự phát và chưa có nghiên cứu cụ thể nào được ghi nhận về sâu

VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học:

1 GS TS Nguyễn Văn Tuất

Có thể tìm hiểu luận án tại thư Viện:

Thư viện Quốc gia Việt Nam

Thư viện Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Cây Mạch môn có tên khoa học là Ophiopogon Japonicus Wall, thuộc chi Mạch môn (Ophiopogon), họ Tóc tiên (Ruscaceae), trước đây được phân loại trong họ Loa kèn

(Liliaceae) Các loài trong chi này có nguồn gốc từ khu vực đông, đông nam và nam châu Á Hiện nay, cây mạch môn phân bố rộng rãi trên thế giới, phổ biến ở các vùng nhiệt đới và á nhiệt đới Cây mạch môn được sử dụng làm cây che phủ đất, cây cảnh quan trong các công viên hay công sở tại một số nước trên thế giới như Trung Quốc, Mỹ, Đức, Thái Lan, Nhât Ban Ở một số nước châu Á như Việt Nam và Trung Quốc, củ và rễ cây mạch môn được sử dụng làm dược liệu

Cây mạch môn được đánh giá là cây trồng có nhiều ưu điểm, có khả năng trồng xen canh với nhiều loại cây trồng khác Đánh giá sơ bộ về điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và thị trường cho thấy, tiềm năng mở rộng diện tích trồng xen canh cây mạch môn dưới tán cây ăn quả, cây công nghiệp và thậm chí cả các cây lâm nghiệp lâu năm tại vùng Trung du và miền Núi phía Bắc Việt Nam là rất lớn Mặc dù cây mạch môn có nhiều ưu điểm như vậy, nhưng trước đây chỉ được người dân ở vùng trung du và miền núi phía Bắc trồng tự phát và chưa có nghiên cứu cụ thể nào được ghi nhận về sâu bệnh hại cây mạch môn trong các hệ thống trồng xen với cây trồng khác nhằm đưa ra các khuyến cáo về kỹ thuật trồng xen cây mạch môn giúp nâng cao thu nhập cho nông dân ở vùng trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam

Do vậy, việc thực hiện đề tài nghiên cứu “Nghiên cứu sâu bệnh, cỏ dại trong hệ thống

trồng xen cây mạch môn (Ophiopogon japonicus Wall.) với cây trồng khác tại tỉnh Phú Thọ” là cần thiết trong sản xuất nông nghiệp bền vững ở vùng này.

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

Nghiên cứu thành phần và mức độ gây hại của sâu bệnh, cỏ dại hại cây mạch môn, cây chè và cây bưởi trong hệ thống trồng xen: cây mạch môn trồng xen trong vườn chè kiến thiết

cơ bản và cây mạch môn trồng xen trong vườn bưởi Nghiên cứu bệnh chính hại cây mạch môn (bệnh thối nõn) và biện pháp phòng trừ Nghiên cứu tác động ức chế cỏ dại của cây mạch môn và một số biện pháp canh tác tổng hợp nhằm quản lý cỏ dại trong hệ thống trồng xen cây mạch môn Bước đầu đánh giá hiệu quả kinh tế và môi trường của hệ thống trồng xen cây mạch môn với cây trồng khác tại tỉnh Phú Thọ

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

3.1 Ý nghĩa khoa học

(i) Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần bổ sung vào cơ sở dữ liệu về sâu bệnh hại trên cây mạch môn tại tỉnh Phú Thọ

(ii) Xác định được tác nhân gây bệnh thối nõn cây mạch môn là nấm Pythium

helicoides Drechsler, thông qua ứng dụng chỉ thị phân tử và giải mã trình tự gen, đã xác định

bổ sung một loài nấm bệnh gây hại từ trước đến nay chưa phát hiện trên cây mạch môn tại Việt Nam Mô tả triệu chứng bệnh thối nõn cây mạch môn, nghiên cứu đặc điểm sinh học của

nấm P helicoides Drechsler, thử nghiệm một số biện pháp phòng trừ sinh học và hóa học trên

nấm bệnh nhằm tạo cơ sở khoa học để nghiên cứu và đề xuất các biện pháp phòng bệnh thối nõn cây mạch môn

(iii) Nghiên cứu và đánh giá ảnh hưởng của trồng xen cây mạch môn đến một số loài dịch hại quan trọng trên cây trồng chính (cây chè, cây bưởi) trong hệ thống trồng xen, bước đầu xác định tác động ức chế cỏ dại của cây mạch môn thông qua phương thức vật lý (che bóng) và sinh hóa học (bột nghiền từ rễ cây mạch môn)

(iii) Phân tích hiệu quả kinh tế của trồng xen cây mạch môn giúp khuyến cáo cho nông dân về hiệu quả kinh tế của trồng xen cây mạch môn trong vườn chè kiến thiết cơ bản

và vườn bưởi tại Phú Thọ

3.3 Tính mới của luận án

• Xác định được tác nhân gây bệnh thối nõn cây mạch môn là nấm P helicoides Drechsler

Loài nấm đã được công bố gây bệnh trên một số cây trồng trên thế giới, nhưng đây là lần đầu tiên được phát hiện gây hại trên cây mạch môn ở Việt Nam

• Đã nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của nấm P helicoides Drechsler và thử nghiệm

một số biện pháp sinh học và hóa học phòng trừ nấm bệnh trong phòng thí nghiệm để làm

cơ sở nghiên cứu các biện pháp phòng trừ bệnh thối nõn cây mạch môn

• Trồng xen cây mạch môn bước đầu chưa ghi nhận được ảnh hưởng đến một số sâu bệnh

hại trên cây chè kiến thiết cơ bản như rầy xanh (Empoasca flavescens Fabr.), bọ cánh tơ (Physothrips stiventris Bagn), nhện đỏ (Oligonychus coffeae Niet), bọ xít muỗi (Helopentis theivora Waterhouse), bệnh đốm nâu (Colletotrichum Camelliae Masse), bệnh thối búp (Colletotrichum theae Petch) và trên cây bưởi như sâu vẽ bùa (Phyllocnistis

citriella Saintion), bệnh loét (Xanthomonas campestris)

• Cây mạch môn có khả năng ức chế cỏ dại thông qua phương thức che bóng và ức chế sinh hóa học từ rễ cây mạch môn

• Bước đầu đề xuất một số biện pháp trồng xen cây mạch môn (thời vụ, khoảng cách, mật

độ trồng xen tối ưu) nhằm đạt được hiệu quả quản lý cỏ dại cao nhất trong vườn bưởi và vườn chè kiến thiết cơ bản theo hướng quản lý cây trồng tổng hợp (ICM)

4 Bố cục của luận án

Nội dung chính của luận án được thể hiện trong 131 trang (không kể phần tài liệu tham khảo và phụ lục) Mở đầu: 5 trang; Chương 1: Cơ sở khoa học và tổng quan tài liệu: 33 trang; Chương 2: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu: 18 trang; Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận: 72 trang; Kết luận và đề nghị: 3 trang; Tài liệu tham khảo: 20 trang Luận án có 35 bảng số liệu, 28 hình, đã tham khảo 71 tài liệu tiếng Việt, 110 tài liệu tiếng Anh

1.2 Tổng quan tài liệu trong và ngoài nước

1.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới

1.2.1.1 Nghiên cứu về sử dụng cây mạch môn

Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện nhằm sử dụng cây mạch môn cho mục đích làm cảnh quan, che phủ đất và làm hàng rào trong các vườn gia đình hay công viên, công sở Rất nhiều nghiên cứu về sử dụng củ và rễ cây mạch môn để làm dược liệu đã được các thầy thuốc đông y Trung Quốc và một số nước phương Đông công bố kết quả

1.2.1.2 Nghiên cứu về sâu hại cây mạch môn và biện pháp phòng trừ

Một số nghiên cứu về sâu hại cây mạch môn đã được thực hiện, các kết quả nghiên cứu đều khẳng định cây mạch môn có rât it loài sâu gây hại, chỉ có một số loài sâu hại là rệp phảy

Pinnaspis carisis Ferris và sinh vật hại lá là ốc sên Một số biện pháp phòng trừ đã được đề

xuất như phun thuốc trừ sâu dạng xà phòng hoặc dạng nhũ dầu nhằm phòng trừ rệp phảy, sử dụng bả dạng hạt trừ ốc sên hại lá

1.2.1.3 Nghiên cứu về bệnh hại cây mạch môn và biện pháp phòng trừ

Một số nấm bệnh được phát hiện gây hại cây mạch môn là nấm Collectotrichum sp gây

lá vàng, nấm Fusarium sp có trong rễ và thân ngầm của cây mạch môn bị bệnh thối rễ, nấm

Phytophthora palmivova và Phytophthora nicotiana tìm thấy trong vườn ươm và nhà kính

trồng cây mạch môn, nấm Pythium splendens gây bệnh thối rễ cho cây mạch môn trong sản xuất Phun thuốc trừ nấm Aliette có thể diệt trừ nấm Pythium splendens gây bệnh thối rễ Trong các tài liệu trên thế giới, nấm P helicoides Drechsler chưa từng được phát hiện gây hại

trên cây mạch môn

1.2.1.4 Nghiên cứu về dịch hại trên cây chè, cây bưởi và hệ thống trồng xen

Có rất nhiều nghiên cứu về dịch hại trên cây chè và cây bưởi đã được thực hiện trên thế giới Mỗi vùng trồng chè đều có các loại sâu bệnh đặc thù cho vùng đó mặc dù một số loại sâu bệnh quan trọng có thể được phát hiện ở nhiều vùng trồng chè Có đến hơn một ngàn loài côn trùng và gần 400 loài nấm bệnh được phát hiện ở các vùng trồng chè trên thế giới Nhiều loại sâu bệnh trên cây bưởi đã được phát hiện và nghiên cứu sâu ở các nước trồng bưởi trên thế giới như Malaysia, Indonesia, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Fiji, Philipin và Thái Lan Nhiều kết quả nghiên cứu trên thế giới đã khẳng định được các lợi ích của các hệ thống cây trồng xen Tuy nhiên, chưa ghi nhận nghiên cứu ngoài nước nào về ảnh hưởng của trồng xen mạch môn đến sâu bệnh và cỏ dại trên cây chè và cây bưởi

Nghiên cứu của Jey Deputy (1998) chỉ ra rằng cây mạch môn có khả năng che phủ hoàn toàn mặt đất và duy trì bộ tán lá thường xuyên nên có khả năng cạnh tranh tốt với cỏ dại Lin D., Tsuzuki và cộng sự (2003) nhận thấy các dung dịch được chiết xuất từ bột khô của rễ củ mạch môn có khả năng ức chế khả năng nảy mầm và phát triển của cỏ dại trong ruộng lúa gieo thẳng mà không ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của cây lúa

1.2.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

1.2.2.1 Nghiên cứu về sử dụng cây mạch môn

Nhiều sách dược liệu trong nước đã đề cập mạch môn như là vị thuốc chủ vị trong các bài thuốc đông y Củ mạch môn đã được sử dụng làm vị thuốc đông y ở Việt Nam từ hàng trăm năm nay

1.2.2.2 Nghiên cứu về sâu bệnh hại cây mạch môn và biện pháp phòng trừ

Có rất ít nghiên cứu nào về sâu bệnh hại trên cây mạch môn được ghi nhận Kết quả điều tra của Nguyễn Đình Vinh, Nguyễn Thị Thanh Hải (2011) cho thấy đa số ý kiến (72%) của người dân tại hai tỉnh Phú Thọ và Yên Bái đều đánh giá cây mạch môn có rất ít loại sâu bệnh gây hại, chỉ có bệnh thối nhũn thân là bệnh có khả năng gây thiệt hại về năng suất, với điểm đánh giá mức độ nguy hiểm đạt 8/10 điểm Tại Việt Nam, chưa ghi nhận nghiên cứu

nào được công bố về nấm P helicoides Drechsler gây bệnh trên cây mạch môn.

1.2.2.3 Nghiên cứu về dịch hại trên cây chè, cây bưởi và hệ thống trồng xen

Cây chè và cây bưởi là các loại cây truyền thống được trồng lâu năm tại Việt Nam nên

đã có rất nhiều nghiên cứu về canh tác, sâu bệnh hại trên cây chè và cây bưởi đã được chúng tôi ghi nhận và tham khảo

Ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về các hệ thống cây trồng xen cho nhiều loại cây trồng khác nhau Tuy nhiên, các nghiên cứu về sử dụng cây mạch môn trong hệ thống trồng xen với các cây trồng khác còn rất ít (Nguyễn Đình Vinh và cộng sự, 2007, 2009)

1.2.2.4 Điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng sinh thái vùng thực hiện đề tài nghiên cứu

Phú Thọ là tỉnh có diện tích trồng cây mạch môn tập trung lớn của cả nước, người dân

có kinh nghiệm lâu đời trồng loại cây này, có nhiều cơ sở chế biến củ mạch môn tập trung tại các huyện Hạ Hoà và Thanh Ba của tỉnh Phú Thọ, đây được xem là những tiền đề quan trọng cho việc phát triển loại cây này trong vùng Tại những nơi đất có độ phì thấp, khó phát triển các loại cây khác thì cây mạch môn được xem là cây trồng phù hợp để tận dụng đất đai, mang lại thu nhập khá cho nông dân nghèo

CHƯƠNG 2 VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Vật liệu nghiên cứu

2.1.1 Vật liệu nghiên cứu trong phòng thí nghiệm

Mẫu cây mạch môn khỏe và mẫu cây mạch môn bị bệnh của giống mạch môn cao cây M2 hiện đang được trồng phổ biến ở Hạ Hòa, Phú Thọ Môi trường nuôi cấy: môi trường

WA, CA, PCA, PDA, CMA Các hoá chất, chế phẩm sinh học: Các loại thuốc Ridomil 72

MZ, Viben-C 50 BTN, Aliette 80WP 0,1%; Copper - Zinc 85 WP, các chế phẩm nấm đối

kháng Trichoderma asperellum, vi khuẩn Bacillus amyloliquefaciens và xạ khuẩn

Streptomyces misionensis Các trang thiết bị và dụng cụ sử dụng trong phòng thí nghiệm.

2.1.2 Vật liệu, đối tượng nghiên cứu trên đồng ruộng

Vườn chè giống Phúc Vân Tiên 2-4 tuổi đang ở giai đoạn kiến thiết cơ bản có trồng xen cây mạch môn ở giữa hai hàng chè; Vườn bưởi giống bưởi Diễn 1-3 tuổi có trồng xen cây mạch môn

2.1.3 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

Địa điểm điều tra sâu bệnh và thí nghiệm đồng ruộng: tại xã Bằng Giã, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ Địa điểm làm thí nghiệm phân tích giám định mẫu bệnh tại Viện Bảo vệ thực vật Thời gian nghiên cứu từ tháng 08/2009 đến tháng 03/2013

2.2 Nội dung nghiên cứu

- Nghiên cứu thành phần và mức độ gây hại của sâu bệnh trên cây mạch môn, cây chè

và cây bưởi trong 02 hệ thống trồng xen có cây mạch môn trong vườn chè, vườn bưởi Đánh giá mức độ gây hại của sâu bệnh trên cây chè, cây bưởi có trồng xen cây mạch môn và trồng thuần tại tỉnh Phú Thọ

- Nghiên cứu chuyên sâu về bệnh thối nõn cây mạch môn: xác định tác nhân gây bệnh, nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và thử nghiệm một số biện pháp phòng trừ tác nhân gây bệnh trong phòng thí nghiệm và phòng trừ bệnh diện hẹp trên đồng ruộng

- Điều tra thành phần và mức độ gây hại của cỏ dại trong 02 hệ thống trồng xen cây mạch môn trong vườn chè và vườn bưởi Nghiên cứu cơ chế ức chế cỏ dại của cây mạch môn

- Nghiên cứu một số biện pháp canh tác tổng hợp nhằm quản lý cỏ dại trong hệ thống trồng xen cây mạch môn với cây bưởi tại Phú Thọ

- Đánh giá hiệu quả kinh tế và môi trường của hệ thống trồng xen cây mạch môn trong vườn chè, vườn bưởi

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp điều tra thu thập mẫu dịch hại

Điều tra thành phần sâu bệnh hại trong hệ thống trồng xen cây mạch môn trong vườn chè, vườn bưởi được tiến hành theo phương pháp điều tra cơ bản dịch hại của Viện Bảo vệ thực vật (1999-2000) Việc xác định tên khoa học được tiến hành theo các tài liệu hiện có và gửi các chuyên gia của Viện Bảo vệ thực vật giám định Chỉ tiêu theo dõi là tần suất xuất hiện hoặc mức độ gây hại

2.3.1.1 Xác định khu vực điều tra

Các điểm đã bố trí thí nghiệm trồng xen cây mạch môn trong vườn chè kiến thiết cơ bản và vườn bưởi tại huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ Diện tích mỗi vườn từ 500 m2 đến 1 ha tùy theo diện tích vườn của người dân tham gia Để phát hiện đầy đủ về bệnh thối nõn hại cây mạch môn ngoài việc điều tra thường xuyên tại các địa điểm quy định, chúng tôi tiến hành điều tra bổ sung thêm ở các địa điểm có trồng cây mạch môn khác

2.3.1.2 Phương pháp điều tra sâu bệnh trên cây mạch môn, cây chè và cây bưởi

Theo phương pháp điều tra cơ bản dịch hại của Viện Bảo vệ thực vật (1999 - 2000) Đối với sâu bệnh trên cây chè: điều tra định kỳ 7 ngày/lần trên vườn chè kiến thiết cơ bản đã chọn Dùng khay có láng dầu để thu mẫu rầy xanh và thiên địch, thu mẫu bọ cánh tơ trên búp chè, thu mẫu nhện đỏ trên lá chè già và lá bánh tẻ, đếm số búp bị bọ xít muỗi gây hại, thu mẫu lá bánh tẻ để phân tích bệnh đốm nâu và búp chè để phân tích bệnh thối búp

Đối với sâu bệnh trên cây bưởi: điều tra 2 tháng/lần trên các vườn bưởi non đã chọn, ít nhất mỗi vườn điều tra 20 cây ở các vị trí khác nhau Dùng vợt bắt kết hợp với quan sát tại

chỗ khi phát hiện sâu bệnh gây hại, thu tất cả các mẫu sâu, bệnh hại cây bưởi cho vào túi ni lông có dán mép, đem về phòng theo dõi.

Đối với sâu bệnh trên cây mạch môn: quan sát tại chỗ các vườn chè, vườn bưởi có trồng xen cây mạch môn, thu tất cả các mẫu sâu, bệnh hại cây mạch môn cho vào túi ni lông

có dán mép, đem về phòng theo dõi, giám định

Loài sâu bệnh có tần suất xuất hiện dưới 20% số mẫu thu được được đánh giá mức độ phổ biến là (+) , có mặt từ 20-50% số mẫu được đánh giá mức độ phổ biến là (++) , có mặt trên 50% số mẫu được đánh giá mức độ phổ biến là (+++)

2.3.2 Phương pháp đánh giá ảnh hưởng của trồng xen cây mạch môn đến mức độ gây hại của một số sâu bệnh quan trọng trên cây trồng chính

Tiến hành bố trí thí nghiệm và điều tra theo dõi 06 sâu bệnh hại chủ yếu trên vườn chè kiến thiết cơ bản (rầy xanh, bọ xít muỗi, bọ cánh tơ, nhện đỏ, bệnh đốm nâu, bệnh thối búp)

và 02 sâu bệnh hại chủ yếu trên vườn bưởi (sâu vẽ bùa, bệnh loét) có trồng xen cây mạch môn và trồng thuần theo phương pháp điều tra cơ bản dịch hại của Viện Bảo vệ thực vật (1999 - 2000) So sánh mức độ gây hại của các loài sâu bệnh trên đối với cây chè, cây bưởi ở các vườn có trồng xen cây mạch môn so với các vườn trồng thuần ở lân cận Tiến hành quan sát và đánh giá bằng cảm quan sinh trưởng (chiều cao, độ rộng tán, số lá) của cây chè và cây bưởi trong các vườn có trồng xen cây mạch môn và so sánh các vườn trồng thuần ở lân cận

2.3.3 Phương pháp nghiên cứu bệnh thối nõn cây mạch môn tại Phú Thọ

Phương pháp xác định tác nhân gây bệnh: Được tiến hành theo nguyên lý Koch [Drenth

và Sendall, 2004], bao gồm 4 bước: (i) Mô tả triệu chứng và nhận dạng chi tiết; (ii) Phân lập tác nhân gây bệnh và mô tả, giám định; (iii) Lây bệnh nhân tạo tác nhân gây bệnh lên cây khỏe, quan sát triệu chứng bệnh biểu hiện có giống như mô tả ban đầu không; (iv) Phân lập lại tác nhân gây bệnh được lấy từ nguồn đã lây nhiễm xem nó phải giống như nguồn bệnh ban đầu Phương pháp phân lập tác nhân gây bệnh sử dụng phương pháp phân lập trực tiếp từ mô cây bệnh và phương pháp sử dụng mồi bẫy [Drenth và Sendall, 2004] Phương pháp lây bệnh nhân tạo qua đất theo phương pháp của Drenth và Sendall (2004)

Phương pháp xác định tác nhân gây bệnh thối nõn cây mạch môn: bằng ứng dụng công

nghệ sinh học phân tử bao gồm các bước: (i) Chuẩn bị nguồn nấm [Drenth và Sendall, 2004]; (ii) Tách chiết DNA [phương pháp của Doyle và Doyle (1987)]; (iii) PCR và giải trình tự [phương pháp của Sambrook (1983)]; (iv) Phân tích trình tự, tìm kiếm trên cơ sở dữ liệu Genbank để xác định nấm gây bệnh [dùng phần mềm trực tuyến BLAST tại Trung tâm Thông tin công nghệ sinh học (NCBI)]

Phương pháp nghiên cứu một số đặc điểm sinh học, sinh thái của tác nhân gây bệnh

thối nõn cây mạch môn: Nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độ đến sinh trưởng của nấm bệnh:

Các ngưỡng nhiệt độ cần theo dõi là ngưỡng nhiệt độ phổ biến ở vùng thực hiện nghiên cứu:

14oC, 18oC, 22oC, 26oC, 30oC, 34oC Nghiên cứu ảnh hưởng của điều kiện ánh sáng đến sinh

trưởng của nấm bệnh - bao gồm các công thức: tối liên tục, sáng liên tục, 12 giờ sáng xen kẽ

12 giờ tối liên tục Nghiên cứu ảnh hưởng của các độ pH khác nhau đến sinh trưởng của nấm

bệnh: Các ngưỡng pH làm thí nghiệm là các ngưỡng pH của đất phổ biến ở vùng thực hiện

nghiên cứu: 5,0 - 5,5 - 6,0 - 6,5 - 7,0 - 7,5

Nghiên cứu các biện pháp phòng trừ bệnh thối nõn cây mạch môn:

- Nghiên cứu khả năng ức chế của nấm đối kháng Trichoderma asperellum, vi khuẩn

Bacillus amyloliquefaciens và xạ khuẩn Streptomyces misionensis, Streptomyces aureofaciens, với nấm Pythium helicoides Drechsler trong điều kiện Invitro: theo dõi đường

kính ức chế của tản nấm

- Nghiên cứu hiệu lực của một số loại thuốc hoá học đối với tác nhân gây bệnh: Thí nghiệm với 5 công thức: (i) Ridomil 72 MZ 0,2%; (ii) Viben - C 50 BTN 0,2%; (iii) Aliette 80WP 0,1%; (iv) Copper - Zinc 85 WP 0,2%; (v) Công thức đối chứng: không xử lý; Nuôi

cấy nấm Pythium helicoides Drechsler trên môi trường PDA, theo dõi sự phát triển của đường

kính tản nấm Tính hiệu quả phòng trừ theo phương pháp của Abbott.

- Nghiên cứu hiệu lực của thuốc trên đồng ruộng: Thí nghiệm với 6 công thức: (i) Phun Aliette 80 WP nồng độ 0,2%; (ii) Phun Ridomil gold 68 WG nồng độ 0,3%; (iii) Phun chế

phẩm Trichoderma asperellum; (iv) Phun chế phẩm Streptomyces aureofaciens; (v) Phun chế phẩm Bacillus amyloliquefaciens; (vi) Công thức đối chứng: phun nước lã cùng lượng Thí

nghiệm diện hẹp, bố trí theo khối ngẫu nhiên, mỗi ô 50 m2, 3 lần nhắc lại, theo dõi tỷ lệ bệnh (%) trước xử lý và sau xử lý (Viện Bảo vệ thực vật, 1999) Tính hiệu quả phòng trừ theo phương pháp của Henderson-Tilton.

2.3.4 Nghiên cứu cỏ dại và một số biện pháp quản lý cỏ dại trong hệ thống trồng xen

Đánh giá mức độ phổ biến và gây hại của cỏ dại: Tiến hành điều tra cỏ dại 2 tháng/ 1

lần Mỗi vườn điểu tra chọn 5 điểm chéo góc, dùng khung gỗ với kích thước 100 x 100 cm, tiến hành nhổ toàn bộ cỏ trong khung, làm sạch đất đem về phòng thí nghiệm để phân loại và cân riêng từng loài cỏ dại có trong khung Phân loại cỏ dại bằng mắt thường thông qua so sánh hình ảnh các loài cỏ dại trong tài liệu hoặc lấy mẫu/chụp ảnh để phân loại Loại cỏ có tần suất xuất hiện dưới 20% số mẫu được đánh giá là ít phổ biến (+) , từ 20 - 50% số mẫu được đánh giá là phổ biến (++), trên 50% số mẫu được đánh giá là rất phổ biến (+++) Mức

độ gây hại của cỏ dại được đánh giá sơ bộ bằng khối lượng của cỏ dại (lấy tiêu chí cạnh tranh dinh dưỡng của cỏ dại với cây trồng chính là chủ yếu), khối lượng cỏ dại càng lớn, mức độ gây hại càng cao

Nghiên cứu tác dụng ức chế cỏ dại của bột rễ cây mạch môn: Thí nghiệm gồm 2 công

thức bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn toàn, 3 lần nhắc lại Diện tích mỗi ô thí nghiệm là 50

m2 Rễ cây mạch môn khô được nghiền thành bột, hòa vào nước với liều lượng 50g/m2 tưới đều lên mặt đất của các ô thí nghiệm [Lin D., Tsuzuki và cộng sự (2003)], Ô đối chứng tưới nước lã cùng liều lượng Theo dõi thành phần và khối lượng của các loài cỏ dại sau thời gian

60 ngày (Viện Bảo vệ thực vật, 1999)

Nghiên cứu kỹ thuật canh tác trồng xen cây mạch môn trong vườn bưởi nhằm phòng trừ cỏ dại và giúp nâng cao thu nhập cho nông dân:Bố trí thí nghiệm để nghiên cứu ảnh

hưởng của khoảng cách, mật độ trồng xen cây mạch môn đến khối lượng cỏ dại trong vườn bưởi Nghiên cứu về ảnh hưởng của thời vụ trồng xen cây mạch môn đến khối lượng cỏ dại trong vườn bưởi non Đánh giá độ che phủ đất của tán cây mạch môn trong các công thức thí nghiệm bằng ô lưới 1 m x 1m (chia ra 100 ô, các ô bị che một phần được tính độ che phủ 50%) (theo phương pháp tính độ tàn che sử dụng trong điều tra lâm nghiệp)

2.3.5 Đánh giá hiệu quả kinh tế, môi trường và bảo vệ thực vật của hệ thống trồng xen cây mạch môn trong vườn bưởi và vườn chè kiến thiết cơ bản

Đánh giá hiệu quả kinh tế của các mô hình trồng xen cây mạch môn trong vườn chè và vườn bưởi thông qua lợi nhuận thu được từ cây mạch môn trồng xen Đánh giá tác động môi trường và bảo vệ thực vật của mô hình của trồng xen cây mạch môn trong vườn bưởi và vườn chè kiến thiết cơ bản thông qua giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật và cảm quan về môi trường, đất đai trong vườn

2.3.6 Xử lý số liệu: Các kết quả nghiên cứu xử lý theo phương pháp thống kê sinh học trên

phần mềm Excel, IRRISTAT 5.0

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.1 Nghiên cứu sâu bệnh trong hệ thống trồng xen cây mạch môn với cây chè kiến thiết

cơ bản

3.1.1 Thành phần và mức độ gây hại của sâu bệnh trên cây mạch môn

Kết quả điều tra sâu bệnh trên cây mạch môn trồng xen trong vườn chè tại Hạ Hòa,

Phú Thọ cho thấy có 4 loại bệnh gây hại cây mạch môn là bệnh thối nõn (Pythium sp.), bệnh cháy lá (Macrophoma sp.), bệnh lùn cây (chưa giám định được tác nhân gây bệnh) và bệnh

khô đầu lá (chưa giám định được tác nhân gây bệnh) và 3 loài sinh vật hại là rệp phảy

(Caelifera sp.) Nhìn chung, cây mạch môn có rất ít loài sâu bệnh và bị gây hại không đáng

kể, ngoại trừ bệnh thối nõn là có khả năng gây hại nặng, nếu bệnh không được kiểm soát ngay khi trồng có thể sẽ phát triển mạnh, gây thiệt hại đến năng suất của mạch môn

3.1.2 Thành phần và mức độ gây hại của sâu bệnh trên cây chè kiến thiết cơ bản

Qua điều tra vườn chè kiến thiết cơ bản có trồng xen cây mạch môn tại Hạ Hòa, Phú

Thọ, đã phát hiện trên cây chè kiến thiết cơ bản có 4 loại sâu là rầy xanh (Empoasca

flavescens Fabr.), bọ xít muỗi (Helopentis theivora Waterhouse), bọ cánh tơ (Physothrips stiventris Bagn), nhện đỏ (Oligonychus coffeae Niet) và 4 loại bệnh là bệnh phồng lá chè

(Exobasidium vexans Masse), bệnh đốm nâu (Colletotrichum Camelliae Masse), bệnh đốm

xám (Pestalossia theae Sawada), bệnh thối búp (Colletotrichum theae Petch) Đánh giá ban

đầu cho thấy ngoại trừ bệnh phồng lá chè và bệnh đốm xám có mức độ gây hại thấp, các loại sâu bệnh khác có mức độ gây hại vừa và có khả năng phát sinh thành dịch

3.1.3 So sánh thành phần sâu bệnh trên cây chè và cây mạch môn tại Phú Thọ

Kết quả so sánh thành phần sâu bệnh trên cây chè kiến thiết cơ bản và cây mạch môn cho thấy thành phần sâu bệnh hại trên cây chè kiến thiết cơ bản không giống với thành phần sâu bệnh hại trên cây mạch môn Kết quả điều tra và quan sát thực địa cho thấy sâu bệnh hại trên cây chè trong vườn trồng xen không gây hại cho cây mạch môn và ngược lại, các loài sâu bệnh tìm thấy trên cây mạch môn không gây hại cho cây chè trong hệ thống trồng xen

3.1.4 Đánh giá mức độ gây hại của sâu bệnh trên cây chè trồng thuần và cây chè trong hệ thống trồng xen với cây mạch môn tại Phú Thọ

Kết quả nghiên cứu cho thấy trồng xen cây mạch môn trong vườn chè kiến thiết cơ bản không làm ảnh hưởng đến mật độ rầy xanh, mức độ gây hại của bọ xít muỗi, bọ cánh tơ và nhện đỏ hại chè cũng như tỷ lệ bệnh đốm nâu và thối búp Qua quan sát sinh trưởng (chiều cao, độ rộng tán, số lá) của cây chè cho thấy không có sự sai khác đáng kể giữa vườn chè có trồng xen cây mạch môn so với vườn chè đối chứng không trồng xen cây mạch môn Nhìn chung, cây mạch môn không phải là nguồn thức ăn ưa thích cho rầy xanh, bọ cánh tơ, bọ xít muỗi, nhện đỏ và thiên địch trong hệ thống trồng xen

3.2 Nghiên cứu sâu bệnh trong hệ thống trồng xen cây mạch môn với cây bưởi

3.2.1 Thành phần và mức độ gây hại của sâu bệnh trên cây mạch môn:

Kết quả điều tra sâu bệnh trên cây mạch môn trồng xen trong vườn bưởi cho thấy thành phần sâu bệnh tương tự như sâu bệnh trên cây mạch môn trồng xen trong vườn chè kiến thiết

cơ bản Trong số các loại sâu bệnh phát hiện trên cây mạch môn, bệnh thối nõn có mức độ gây hại vừa và có khả năng phát sinh thành dịch khi gặp điều kiện thời tiết thuận lợi Điều tra

bổ sung tại các điểm có trồng nhiều cây mạch môn cho thấy tỷ lệ bệnh thối nõn cây mạch môn tại các vườn trồng xen cây mạch môn có sự khác nhau, trong đó cao nhất là 9,1% Bệnh thối nõn nhiễm ở những cây mạch môn mới trồng thường gây chết cả cây, do vậy ảnh hưởng lớn đến chi phí giống bổ sung cho trồng dặm Bệnh thối nõn có thể gây chết một phần bụi cây mạch môn tại những vườn mạch môn đã khép tán dẫn đến thiệt hại về năng suất củ mạch môn

và ảnh hưởng đến thẩm mỹ các vườn cây mạch môn làm cảnh quan

3.2.2 Thành phần và mức độ gây hại của sâu bệnh trên cây bưởi

Kết quả điều tra cho thấy có 7 loại sâu là sâu vẽ bùa (Phyllocnistis citriella Saintion), sâu đục thân (Anoplophora Chinensis), nhện đỏ (Panonychus citri), rầy mềm (Toxoptera

aurantii), rệp sáp (Planococcus citri), sâu đục cành (Chelidonium argentatum Dalmann), câu

cấu (Hypomeces squamosus Fabr) và 4 loại bệnh là bệnh loét (Xanthomonas campestris), bệnh chảy gôm (Phytophthora citriphora), bệnh sẹo (Elsinoe fawcettii), bệnh đốm dầu (Mycosphaerella citri) được phát hiện trên cây bưởi trong vườn có trồng xen với cây mạch

môn Các loài sâu hại như sâu đục thân, nhện đỏ, rầy mềm xuất hiện ít hơn trong vườn bưởi

có trồng xen cây mạch môn ở huyện Hạ Hòa tỉnh Phú Thọ và có mức độ gây hại không đáng

kể Sâu vẽ bùa có tần suất xuất hiện nhiều hơn, gây hại đáng kể cho lá bưởi non Trong số các loại bệnh phát hiện được trong vườn bưởi trồng xen với cây mạch môn, bệnh loét có mức độ xuất hiện thường xuyên và gây hại đáng kể cho lá bưởi non Các bệnh sẹo, bệnh chảy gôm, đốm dầu được phát hiện trong các vườn bưởi non tại Phú Thọ nhưng mức độ gây hại không đáng kể tại thời điểm điều tra

3.2.3 So sánh thành phần sâu bệnh trên cây bưởi và cây mạch môn tại Phú Thọ

Kết quả so sánh thành phần sâu bệnh trên cây bưởi và cây mạch môn tại Phú Thọ cho thấy sâu bệnh hại trên cây bưởi không giống với sâu bệnh hại trên cây mạch môn Kết quả quan sát và đánh giá ban đầu cho thấy sâu bệnh gây hại trên cây bưởi trong vườn trồng xen không gây hại đến cây mạch môn và ngược lại, các loài sâu bệnh tìm thấy trên cây mạch môn không phải là các loài sâu bệnh gây hại trên cây bưởi trong hệ thống trồng xen

3.2.4 Đánh giá mức độ gây hại của sâu bệnh trên cây bưởi trồng thuần và cây bưởi trồng xen với cây mạch môn tại Phú Thọ

Kết quả nghiên cứu mức độ gây hại của hai loài sâu bệnh quan trọng trên cây bưởi là sâu vẽ bùa và bệnh loét cho thấy không có sự sai khác đáng kể về tỷ lệ lá bị hại giữa vườn bưởi có trồng xen cây mạch môn và vườn bưởi đối chứng không trồng xen cây mạch môn

Do vậy, trồng xen cây mạch môn trong vườn bưởi đã không làm ảnh hưởng đến mức độ gây hại của sâu vẽ bùa và bệnh loét trên cây bưởi

3.3 Nghiên cứu bệnh thối nõn cây mạch môn và biện pháp phòng trừ

3.3.1 Triệu chứng bệnh thối nõn cây mạch môn

Triệu chứng của bệnh ban đầu là các vết cháy ở bẹ lá non, nơi tiếp giáp giữa phiến lá

và thân giả, sau đó lá chuyển màu vàng rồi đến màu nâu tối và gốc lá bị thối, sau đó thối đoạn nõn non, kéo nhẹ có thể tách rời đoạn thân trên ra khỏi gốc Trong điều kiện mùa mưa, độ ẩm không khí cao các phiến lá bị bệnh có thể vẫn còn giữ màu xanh, song phần cuống lá đã bị thối nhũn Bệnh lan dần từ nõn xuống đến rễ và làm thối rễ và củ của cây Khi nhổ cây, rễ có màu đen, củ bị thối hoàn toàn Bệnh thối nõn phát triển mạnh và lây lan nhanh vào vụ Đông Xuân, vụ Thu khi thời tiết ẩm ướt và có mưa nhiều Đối với những vườn mạch môn mới trồng, bệnh thối nõn có thể gây chết cây non Đối với những vườn mạch môn đã khép tán, bệnh gây vàng và thối một phần lá, ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất củ mạch môn

3.3.2 Nghiên cứu phân lập tác nhân gây bệnh thối nõn cây mạch môn

Qua phân tích các mẫu cây mạch môn bị bệnh thối nõn thu thập trên đồng ruộng đã xác

định được các loại nấm Fusarium sp và Pythium sp hiện diện trên các vết bệnh Để xác định

loài nấm nào là tác nhân gây bệnh thối nõn trên cây mạch môn chúng tôi tiếp tục tiến hành phân lập và lây nhiễm trở lại trong phòng thí nghiệm tại Viện Bảo vệ thực vật Phương pháp phân lập sử dụng mồi bẫy khác nhau (quả táo tây, cánh hoa hồng, quả lê xanh, quả đu đủ