Niên luận "Đi tìm độ vênh giữa bản dịch với nguyên tác thơ Đường trong SGK" pot

Với mong muốn giúp HS hiểu và cảm nhận phần nào ý nghĩa và cái hay của những bài thơ Đường bất hủ, hẳn là những người biên soạn SGK đã chọn những bản dịch mà họ cho là hay và sát nhất vớ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

Đi tìm độ vênh giữa bản dịch với nguyên tác thơ Đường trong SGK

4 Phương pháp nghiên cứu: 5

5 CẤU TRÚC NIÊN LUẬN: 6

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 6

1.1 Các bản dịch thơ Đường trong SGK THCS 7

1.2 Độ vênh giữa bản dịch và nguyên tác thơ Đường trong SGK THCS 11

1.2.2 Độ vênh giữa các bản dịch và nguyên tác về mặt nội dung: 17

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Thơ Đường – thành tựu thi ca rực rỡ của văn hóa Trung Hoa đã đi vào Việt Nam từ rất lâu, gây được ảnh hưởng sâu rộng và được nhiều người yêu thích Trước thế kỉ XX, khi nền Hán học còn phát triển thì người Việt Nam (những người biết chữ Hán) đọc thơ Đường nguyên tác, và đương nhiên tự hiểu được mà không cần bản dịch Đến những năm đầu thế kỉ XX, nền Hán học của nước ta suy tàn, chữ Hán dần dần được thay thế bằng chữ Quốc ngữ Khi ấy ta cũng bắt đầu thấy xuất hiện trên báo chí những bản dịch thơ Đường sang Quốc ngữ của những dịch giả nổi tiếng như Tản Đà, Ngô Tất Tố Những bản dịch này đã đưa thơ Đường đến với nhiều tầng lớp độc giả Việt Nam Từ đó, dịch thơ Đường đã trở thành một mảng rất quan trọng trong việc tiếp nhận thơ Đường ở nước ta Bản thân những bản dịch cũng là sự thể hiện cách tiếp nhận của một tầng lớp đặc biệt trong xã hội – tầng lớp trí thức có những hiểu biết nhất định về Hán văn và Đường thi Trong đó, những bản dịch được đưa vào sách giáo khoa (SGK) để dạy thơ Đường cho HS phổ thông là những bản dịch phổ biến, được nhiều người biết đến, và cũng có thể coi là đại diện cho một cách tiếp nhận mang tính chính thống- cách mà HS được hướng theo

Ở một khía cạnh khác, dịch văn học, nhất là dịch thơ là công việc gây rất nhiều tranh cãi Thậm chí có người cho rằng thơ không dịch được (Hồng Thanh Quang)[19] Quan điểm này có vẻ cực đoan, song không phải không có lý, bởi vì có cố gắng thế nào cũng khó có được một bản dịch trung thành với bài thơ nguyên tác cả về hình thức và nội dung, không thể tạo được một bản sao của bài thơ bằng một ngôn ngữ khác Ai cũng biết rằng “xưa nay thơ càng hay càng khó dịch Vì cái hay của nguyên tác đa diện quá, đa dạng quá, sức chứa phong phú quá, người dịch

làm sao chuyển tải nổi”[22] Đối với thơ Đường thì việc dịch lại càng khó khăn hơn nhiều Bởi đó phần nhiều là những bài thơ “ý tại ngôn ngoại”, tình cảm sâu xa, diễn đạt bằng vài trang lời văn chưa chắc đã hết, nói chi đến việc gói gọn trong vài dòng thơ tiếng Việt Và do vậy, có những độ vênh giữa bản dịch và nguyên tác là điều khó tránh khỏi Với đặc điểm đó, việc dịch thơ Đường có thể coi là một thử thách cho những người có tâm huyết với thơ Đường (và có tài dịch thơ) Ai cũng dồn hết tâm lực và tinh túy của ngòi bút có khi chỉ cốt để có được một bản dịch “để đời” cho một kiệt tác Đường thi Những bản dịch được chọn đưa vào SGK phổ thông để dạy cho HS có lẽ cũng là những bản dịch “để đời” của các dịch giả Với mong muốn giúp HS hiểu và cảm nhận phần nào ý nghĩa và cái hay của những bài thơ Đường bất hủ, hẳn là những người biên soạn SGK đã chọn những bản dịch mà họ cho là hay và sát nhất với nguyên tác Sát đến mức nào là vấn đề sẽ được làm rõ trong niên luận này.

Không phải ngẫu nhiên mà chúng tôi chọn đề tài: Đi tìm độ vênh giữa bản dịch với nguyên tác thơ Đường (Qua SGK THCS từ 1989-nay)

Ở cấp THCS, lần đầu tiên HS HS được tiếp cận với một số bài thơ đại diện cho Đường thi – đỉnh cao của thơ ca Trung Quốc và thế giới Và do vốn từ Hán Việt còn hạn chế, việc tiếp cận của HS chủ yếu là thông qua các bản dịch thơ Vì vậy, những bản dịch này có vai trò hết sức quan trọng đối với việc hình thành sự hiểu biết và những cảm nhận đầu tiên của HS

về các tác phẩm nổi tiếng của một nền văn học lớn Độ vênh giữa bản dịch

và nguyên tác càng ít thì sự cảm nhận của HS càng đầy đủ và chính xác hơn Do đó, cần thiết phải tìm hiểu độ vênh này để: trước hết là có một cái nhìn toàn diện hơn về hướng giảng dạy thơ Đường trong chương trình THCS từ 1989 đến nay; tiếp theo là đánh giá chính xác hơn về vai trò của các bản dịch đối với việc dạy thơ Đường cho HS THCS hiện nay Mặt khác cũng là để nhìn nhận lại một trong rất nhiều cách tiếp nhận Đường

thi ở Việt Nam – cách tiếp nhận của những người làm công tác dịch thuật (qua chương trình SGK PTCS).

Trong cuốn Thơ Đường ở trường phổ thông do Hồ Sĩ Hiệp tuyển và

biên soạn (Nxb Tổng hợp Khánh Hòa, Khánh Hòa, 1991) chỉ có những bài giới thiệu và phân tích một số bài thơ Đường nổi tiếng và các nhà thơ tiêu biểu

Cuốn Bình giảng thơ Đường (theo sách giáo khoa Ngữ văn mới) của

Nguyễn Thị Bích Hải (Nxb Giáo dục, H., 2003) cũng chỉ trình bày những kiến thức về thơ Đường và việc dạy học thơ Đường trong trường phổ thông, nêu những vấn đề có tính phương pháp trong việc tìm hiểu thơ Đường

Cuốn Thơ Đường bình giải của Nguyễn Quốc Siêu (Nxb Giáo dục,

tái bản lần thứ 5 năm 2005) thì giới thiệu lại và thêm phần bình những bài thơ Đường đã được chọn tuyển trong SGK Văn học 9 (sách chỉnh lí năm 1995) và Văn học 10 (ban KHXH) Trong đó cũng có nói đến một số chỗ chưa chính xác của một vài bản dịch thơ trong SGK, nhưng còn sơ lược, và

đa số là chọn lại những bản dịch mà SGK đã chọn

Chúng tôi cũng đã có điều kiện đọc một khóa luận tốt nghiệp được

viết khá công phu là Đường thi trong sách giáo khoa phổ thông ở Việt Nam

của Mạnh Thị Minh (Tư liệu khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội) Trong khóa luận này, người viết chủ yếu là thống

kê lại quá trình thơ Đường được đưa vào giảng dạy trong chương trình môn

Văn phổ thông ở Việt Nam, đồng thời đề xuất phương pháp dạy học, giúp

HS tìm hiểu thơ Đường

Ở góc độ dịch thuật, đáng chú ý nhất là một luận án Phó tiến sĩ với đề

tài Vấn đề dịch thơ Đường ở Việt Nam - Nguyễn Tuyết Hạnh[11] Tuy

nghiên cứu trực tiếp về vấn đề dịch thuật Đường thi, nhưng luận án này đi sâu tìm hiểu lịch sử, quá trình dịch thơ Đường ở Việt Nam và việc dịch Đường thi theo hai thủ pháp nghệ thuật chủ yếu là phác diễn và đối lập, không quan tâm đến độ vênh giữa bản dịch thơ và nguyên tác

Như vậy, những cuốn sách (công trình nghiên cứu) trên đây chỉ đề cập đến thơ Đường trong trường phổ thông nói chung và THCS nói riêng ở khía cạnh phân tích, bình giảng, hướng dẫn dạy và học chứ chưa đi sâu vào việc đi tìm độ vênh giữa các bản dịch và nguyên tác Những công trình nghiên cứu trực tiếp về dịch thơ Đường thì lại nghiên cứu ở phạm vi rất rộng (Việt Nam), và ở các góc độ lịch sử, thủ pháp dịch… Việc tìm hiểu và

lý giải độ vênh giữa bản dịch và nguyên tác các bài thơ Đường trong SGK THCS chưa được chú trọng nghiên cứu Vì vậy, ở niên luận này, chúng tôi

sẽ thực hiện công việc đó với hi vọng có thêm một đóng góp nhỏ vào việc nghiên cứu thơ Đường trong SGK phổ thông ở nước ta

3 Phạm vi nghiên cứu:

Với đề tài đã nêu, ở niên luận này chúng tôi chỉ tìm hiểu độ vênh giữa bản dịch và nguyên tác của các tác phẩm thơ Đường nằm trong chương trình SGK môn Văn THCS, từ năm 1989 đến nay Cụ thể là những bài thơ Đường trong các sách:

- SGK Văn 9, tập 2, Nxb Giáo dục, 1989

- SGK Văn học 9, tập 2, Nxb Giáo dục, 1995

- SGK Ngữ văn 7, tập 1, Nxb Giáo dục, 2003

4 Phương pháp nghiên cứu:

Theo quan điểm nghiên cứu văn học, các bản dịch thơ Đường mà chúng ta sẽ xem xét dưới đây là các tác phẩm văn học dịch, kết quả của công việc dịch văn học – một khâu rất quan trọng trong quá trình tiếp nhận các tác phẩm văn học nước ngoài (ở đây là các bài thơ Đường nguyên tác) Người dịch thực chất là một người tiếp nhận đặc biệt, đã cụ thể hóa và phổ biến cách tiếp nhận của mình qua các bản dịch thơ Việc tiếp nhận của họ (đọc, hiểu và dịch), nếu xét trong phạm vi hẹp thì là chịu sự chi phối của các yêu cầu dịch văn học Nhưng xét ở phạm vi rộng và toàn diện hơn thì

do các yếu tố của tiếp nhận văn học chi phối (kinh nghiệm, văn cảnh, nhu cầu…) Vì vậy, đối với đề tài này, chúng tôi sẽ áp dụng các phương pháp nghiên cứu từ chuyên biệt (dùng trong nghiên cứu, đánh giá văn học dịch) đến các phương pháp riêng ngành của nghiên cứu văn học (ở lĩnh vực tiếp nhận) Cụ thể như sau:

• Để tìm độ vênh giữa các bản dịch và nguyên tác, chúng tôi dùng các phương pháp:

- Phương pháp thống kê: hệ thống lại các tác phẩm thơ Đường và những bản dịch đã được chọn đưa vào SGK (dịch giả, các bản dịch…)

- Phương pháp phân tích định lượng và định tính: với hình thức thì định lượng, với nội dung thì định tính

- Phương pháp phân tích ngữ nghĩa và so sánh

Khi so sánh để tìm độ vênh giữa bản dịch và nguyên tác, hay sự khác nhau giữa các bản dịch được chọn, chúng tôi áp dụng các tiêu chuẩn so sánh cụ thể chứ không hoàn toàn căn cứ theo các tiêu chuẩn có tính nguyên

tắc khi đánh giá, nghiên cứu văn học dịch là tín, đạt, nhã.

• Để hiểu và lí giải độ vênh thấy được ở trên, chúng tôi áp dụng các phương pháp ở cấp độ lớn hơn:

- Mỹ học tiếp nhận

- Xã hội học văn học, Văn hóa học

5 Cấu trúc niên luận:

Niên luận ngoài Mở đầu và Kết luận ra, Nội dung gồm có 2 chương:Chương 1: Tình hình dịch thuật Đường thi qua SGK THCS

1.1 Các bản dịch thơ Đường trong SGK THCS

1.2 Độ vênh giữa các bản dịch và nguyên tác thơ Đường trong SGKChương 2: Dịch giả và phương thức dịch thuật

2.1 Dịch giả

2.2 Phương thức dịch thuật

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

TÌNH HÌNH DỊCH THUẬT ĐƯỜNG THI QUA SGK THCS

Trên cả hai bình diện lý thuyết và thực tế, dịch văn học là hoạt động quan trọng của tiếp nhận văn học Nó giúp mở rộng việc tiếp nhận tác phẩm

cả về chiều rộng không gian và chiều dài thời gian “Chính dịch thuật đã giúp cho một tác phẩm kéo dài tuổi thọ ở một môi trường khác Và dịch phẩm cũng trở thành bản gốc, có tác động mới mẻ đối với môi trường ấy Dịch thuật quả đã đưa lại một đời sống mới cho bản gốc”[12]

Về tiêu chuẩn đánh giá bản dịch nói chung (với bản dịch thơ thì càng quan trọng), Nghiêm Phục (Trung Quốc) đã đưa ra những tiêu chuẩn

chung có tính nguyên tắc là: tín, đạt, nhã Tiêu chuẩn được đặt lên hàng đầu là tín – trung thành với nguyên bản, bản dịch phải thể hiện được

nguyên ý của tác giả Tuy nhiên, trung thành nhưng không phải là nô lệ,

phụ thuộc máy móc theo nguyên văn từng câu, từng chữ Đạt là bản dịch

phải “thông đạt”, “minh đạt”, tức là phải chuyển tải được ý nghĩa, tinh

thần, phong cách của nguyên tác một cách hợp lí, rõ ràng Nhã là văn

phong của bản dịch phải lưu loát, trôi chảy Ba nguyên tắc này thống nhất, hòa quyện với nhau, tạo nên một bản dịch lí tưởng Trên thực tế hiếm có

bản dịch nào hoàn hảo đáp ứng đầy đủ cả ba tiêu chuẩn trên Và như đã nói, đây chỉ là những tiêu chuẩn đánh giá có tính nguyên tắc chung, khó

áp dụng cụ thể vào các bản dịch trong thực tế Căn cứ theo đúng những tiêu chuẩn ấy thì nhiều khi người dịch gặp khó khăn, mà người đánh giá cũng lúng túng Bởi vì, “dịch văn học cũng có yêu cầu trung thực, chính xác, nhưng vì cách biểu đạt mang nhiều hàm ý của văn học rất khó xác định, cho nên sự trung thực và chính xác của văn học cũng không có chuẩn mực cụ thể”[17]

Dưới đây, với mục đích đi tìm độ vênh giữa bản dịch và nguyên tác của các bài thơ Đường trong SGK THCS, chúng tôi không áp dụng đúng những nguyên tắc trên, mà dựa vào việc so sánh đối chiếu hình thức diễn đạt, ngữ nghĩa để tìm ra những chỗ khác biệt Tiêu chuẩn đánh giá cụ thể của chúng tôi là bản dịch chuyển đạt được những gì và thiếu sót những gì

so với nguyên tác

1.1 Các bản dịch thơ Đường trong SGK THCS

Từ khi thơ Đường bắt đầu được đưa vào chương trình SGK THCS đến nay đã gần 20 năm (tính từ 1989) Trong khoảng thời gian đó, đã có mấy lần thay đổi SGK (và cũng là thay đổi quan niệm giảng dạy), nhưng thơ Đường vẫn là một phần quan trọng của bộ phận văn học nước ngoài trong chương trình (đúng ra phải là văn học nước ngoài và văn học dịch)

Để có một cái nhìn toàn diện về các tác giả, tác phẩm Đường thi và các bản dịch thơ đã được đưa vào SGK, chúng tôi lập bảng thống kê sau: (bản dịch nêu theo tên dịch giả )

Tác phẩm Tác giả Bản dịch trong SGK

Năm 1989 Năm 1995 Năm 2003

Hành lộ nan Lý Bạch Hoàng Tạo N.K.P

Đôi én rời nhau

(Song yến ly)

Lý Bạch Trúc Khê

Thạch Hào lại Đỗ Phủ Khương Hữu

Dụng (bản 1)

Khương Hữu Dụng (bản 2)

Phạm Sĩ

Vĩ, Trần Trọng San

Phong Kiều dạ

bạc

(Các bài Đôi én rời nhau, Năm sắp hết, Lầu Hoàng Hạc SGK 1989

chỉ nêu nhan đề tiếng Việt)

Trường hợp bài Phong Kiều dạ bạc, có người cho dịch giả là Tản Đà Tuy nhiên, trong Toàn tập Tản Đà, tập 4 [5, 622-626], Nguyễn Quảng Tuân

đã chứng minh ý kiến này là không có căn cứ, và ông đưa ra chứng cứ nói rằng bản dịch này là của Nguyễn Hàm Ninh Song hai bản dịch (một nguyên bản, một lưu truyền) mà Nguyễn Quảng Tuân dẫn ra không hoàn toàn giống với bản dịch trong SGK Ở hai bản dịch đó, câu đầu lần lượt là:

“Trăng tà, tiếng quạ kêu sương” và “Quạ kêu, trăng lặn, trời sương”

(trong SGK là: “Trăng tà, chiếc quạ kêu sương”), hai câu sau giống hệt, câu cuối thì khác chữ “San” (trong SGK là “Hàn Sơn”) Vì vậy, chúng tôi

vẫn theo ý kiến của người biên soạn SGK, cho trường hợp bản dịch thơ này

là khuyết danh (K.D)

Qua bảng trên, chúng tôi đưa ra một vài nhận xét như sau:

* Tổng số tác phẩm thơ Đường được chọn (tính chung qua mấy lần đổi sách) là 15 bài, trong đó SGK 1989: 9 bài, SGK 1995: 10 bài, SGK 2003: 5 bài Các bài được chọn có thay đổi ít nhiều nhưng chủ yếu vẫn là các tác phẩm của hai đại diện tiêu biểu nhất của Đường thi là “thi tiên” Lý Bạch và “thi thánh” Đỗ Phủ Ngoài ra, SGK 1989 có thêm một bài của Thôi Hiệu, năm 2003 có thêm tác phẩm của Trương Kế và Hạ Tri Chương SGK chương trình mới (2003) có ít bài nhất nhưng lại nhiều tác giả nhất, nên phần Đường thi trong đó có vẻ đa diện, đa phong cách hơn Tuy nhiên, nhìn tổng thể thì trọng tâm là thơ Lý Bạch và Đỗ Phủ - hai tác giả lớn có phong cách đặc sắc nhất (nhà phê bình Nghiêm Vũ đời Tống từng nhận xét:

“Tử Mỹ bất năng vi Thái Bạch chi phiêu dật, Thái Bạch bất năng vi Tử Mỹ chi trầm uất” – Đỗ Phủ không làm nổi cái bay bổng của Lý Bạch, Lý Bạch không làm nổi cái trầm uất của Đỗ Phủ) Mấy ai dịch Đường thi mà lại không từng “lao tâm khổ tứ” vì tác phẩm của hai thi hào này Bên cạnh đó, các tác phẩm của Thôi Hiệu, Trương Kế, Hạ Tri Chương cũng là những tác phẩm nổi tiếng xứng đáng được chọn giới thiệu cho HS học thơ Đường Nói chung, các bài (nguyên tác) đã được chọn đều là những danh tác Đường thi, có sức sống lâu bền và ảnh hưởng rộng lớn Trong cả ngàn năm qua, chúng đã được tầng lớp trí thức Việt Nam biết đến; và sang thế kỉ XX,

khi phong trào Tân học phổ biến, chúng lại tiếp tục hấp dẫn các dịch giả của ta - những nhà cựu học đang bắt đầu hướng theo Tân học Mặt khác, những tư tưởng, tình cảm thể hiện trong đó có rất nhiều nét gần gũi với tâm hồn của dịch giả, họ coi tác giả như người bạn tâm tình, “dịch là đối thoại”

Vì vậy, giới thiệu các tác phẩm này không chỉ là giới thiệu các tác giả đời Đường mà còn phần nào giới thiệu được các dịch giả Tuy nhiên, vấn đề này hiện nay vẫn chưa được coi trọng Chúng tôi nhận thấy rằng, đối với tác phẩm nào giới thiệu hai bản dịch thì có thể HS lưu tâm một chút đến tên người dịch thơ, còn lại thì hầu như không để ý

* Với 15 tác phẩm, SGK đã giới thiệu 20 bản dịch thơ Trong số 15 tác phẩm được giới thiệu hai bản dịch thơ thì có 3 trường hợp là thay đổi

bản dịch khi đổi SGK (Hành lộ nan, Thạch Hào lại, Mao ốc vị thu phong

sở phá ca), hai trường hợp còn lại là giới thiệu đồng thời hai bản dịch để

đối chiếu Trong ba trường hợp nói trên, Hành lộ nan và Mao ốc vị thu

phong sở phá ca là thay đổi bản dịch của người khác (Hoàng Tạo =>

N.K.P, N.T => Khương Hữu Dụng), Thạch Hào lại thì hai bản dịch đều của

Khương Hữu Dụng Sự thay đổi này không nằm ngoài mục đích là giới thiệu bản dịch đạt tiêu chuẩn hơn, hay hơn (theo quan điểm của người biên

soạn SGK) Đối với Tuyệt cú (“Lưỡng cá hoàng ly minh thúy liễu…”) và

Hồi hương ngẫu thư thì được giới thiệu đồng thời hai bản dịch của hai dịch

giả khác nhau Chúng được đặt trong thế ngang bằng, bổ sung cho nhau, mang đến cho người đọc sự cảm nhận đầy đủ hơn đối với nguyên tác

Tiểu kết:

Việc chọn lựa tác giả - tác phẩm cũng như các bản dịch thơ đưa vào chương trình học không phải là việc làm mang tính ngẫu nhiên Người biên soạn SGK chắc chắn đã cân nhắc: chọn những tác phẩm, tác giả nào để có thể giới thiệu khái quát gương mặt Đường thi; chọn bản dịch nào của dịch giả nào để có thể giúp HS cảm nhận đầy đủ nhất về tác phẩm, tác giả ấy Trong đó, việc chọn bản dịch cũng là thể hiện sự đánh giá về tính chuẩn

xác của bản dịch và năng lực của dịch giả Từ cách tiếp nhận của dịch giả - độc giả đặc biệt – mà hướng cho HS một cách tiếp nhận Đường thi.

1.2 Độ vênh giữa bản dịch và nguyên tác thơ Đường trong SGK THCS

1.2.1 Độ vênh giữa bản dịch và nguyên tác về mặt hình thức:

Cần lưu ý rằng hình thức tác phẩm văn học là hệ thống chỉnh thể của nhiều yếu tố thuộc các cấp độ khác nhau Ở đây chúng tôi chủ yếu đề cập đến một đặc trưng hình thức tiêu biểu là thể loại – “một hiện tượng loại hình của sáng tác và giao tiếp văn học hình thành trên cơ sở sự lặp lại có quy luật của các yếu tố tác phẩm”[9, 340] Đối với các tác phẩm văn học nói chung, thể loại là yếu tố quan trọng được coi như là mô hình đọc, nó là

“mã văn chương, tổng thể chuẩn mực, quy tắc của trò chơi, cho người đọc biết cách anh ta sẽ phải tiếp cận văn bản, và như vậy là nó đảm bảo cho sự thông hiểu văn bản” Tiếp cận với các bài thơ Đường, thể loại là vấn đề càng cần quan tâm Những tác phẩm thơ ca Trung Quốc ra đời ở thời Đường, một số làm theo lối cổ thể, khá tự do, nhưng đa phần là làm theo lối cận thể, kim thể, niêm luật vô cùng chặt chẽ (luật thi) Nó là sự ràng buộc đối với người sáng tác, tài năng của tác giả thể hiện ở chỗ dùng hình thức bị ràng buộc ấy mà chuyển đạt được cái ý sâu xa, tình cảm dạt dào của mình Tuy nhiên, trong số những kiệt tác Đường thi như tác phẩm của Lý Bạch,

Đỗ Phủ, Thôi Hiệu… lại không ít bài không câu nệ vần luật, một là sáng tác theo lối cổ thể, hai là theo cận thể nhưng cố ý phá cách, thất luật Vấn đề cần xem xét ở đây là khi dịch thơ Đường thì người dịch có thay đổi thể loại của chúng không, nếu có thì ảnh hưởng đến diễn đạt nội dung như thế nào Việc này có liên quan mật thiết đến việc đọc, tiếp nhận các bản dịch thơ của ngưòi đọc

Để làm được điều đó, trước hết chúng tôi thống kê thể loại của nguyên tác và các bản dịch thơ trong bảng sau:

Nguyên tác Thể loại

nguyên tác

Bản dịch trong SGKNgười dịch Thể loại

Đôi én rời nhau

(Song yến ly)

Mao ốc vị thu

Phong sở phá

Ca hành (Cổ thể)

Khương Hữu Dụng

Ngũ ngôn tuyệt cú cận thể

Năm sắp hết Ca hành Khương Hữu Ca hành

ngẫu thư – 2 bản) Một điều dễ nhận thấy là bản dịch khi đã chuyển thể,

nhất là sang thể lục bát thì không còn giữ nguyên vần luật đối trượng như ở nguyên tác Đặc biệt ở một số bài, câu vốn được coi là mẫu mực của Đường

thi như hai câu trong Hoàng Hạc lâu:

Tình xuyên lịch lịch Hán Dương thụ Phương thảo thê thê Anh Vũ châu

- Lưỡng cá/ hoàng ly/ minh thúy liễu

Nhất hàng/ bạch lộ/ thướng thanh thiên

- Song hàm/ Tây Lĩnh/ thiên thu tuyết

Môn bạc/ Đông Ngô/ vạn lí thuyền

Bản dịch của Tương Như ở thể lục bát đã làm mất tính cân đối của nguyên tác:

Liễu xanh hót cặp oanh vàng Trời lam trắng điểm một hàng cò bay Song lồng mái tuyết non Tây

Thuyền Ngô muôn dặm đỗ ngay cửa ngoài

Qua đây ta có thể tạm đưa ra hai lí do cho việc chuyển thể bản dịch

so với nguyên tác Thứ nhất là do từ ngữ của nguyên tác quá hàm súc, chuyển sang tiếng Việt mà giữ nguyên thể với lượng câu chữ tương đương thì khó mà diễn đạt được ý của nguyên tác cho đầy đủ Vì vậy dịch giả lựa chọn chuyển sang một thể khác có số câu chữ nhiều hơn để diễn ý cho

“đạt” Do đó, bản dịch Thu phố ca là thơ 7 chữ (4 dòng 28 chữ) trong khi nguyên tác là thơ ngũ ngôn (4 dòng 20 chữ) Hay bài Thái liên khúc thất ngôn nhạc phủ 8 câu, Tản Đà dịch thành 12 câu lục bát Bài Song yến ly

nguyên tác 12 câu 64 chữ, Trúc Khê dịch thành 12 câu lục bát 84 chữ (Ở đây chúng tôi gọi “chữ” theo cách gọi của Trung Quốc) Việc này chính

Tản Đà cũng đã nói rõ khi dịch Thái liên khúc: “Bài này nguyên văn rất hay

mà dịch tựa cũng rất khó cho nên lời thơ dịch có dôi ra”.[9, 492]

Lí do thứ hai không phải là vấn đề câu chữ, bởi vì các trường hợp còn lại đều là chuyển thơ thất ngôn sang thơ lục bát, mỗi cặp lục bát hay thất ngôn đều có số chữ bằng nhau (14 chữ) Nhưng có lẽ chuyển sang lục bát thì có phần đơn giản hơn, bởi vì không phải chọn từ đối nhau một cách

gò bó theo những cặp câu đối ngẫu

Nhìn chung, khi bản dịch không còn giữ đúng nguyên thể như nguyên tác thì nhìn ở bất kì khía cạnh nào, nó cũng ít nhiều có vẻ xa rời nguyên tác Người đọc dễ có cảm giác tác phẩm không còn là nó nữa Nhất

là khi các tác phẩm Đường thi được chuyển sang thể lục bát – một thể thơ

của riêng Việt Nam, được dùng để biểu đạt những nội dung có tính dân tộc Chuyển thơ Đường sang thể lục bát thì hình như đã “bản địa hóa” nó một cách quá mức cần thiết Vấn đề này đã được giới dịch thuật nước ta tranh luận khá nhiều Một số người tán thành việc dịch sang lục bát, và còn ca ngợi dịch giả đã “gần gũi hoá” bài Đường thi xa lạ để người Việt ta dễ hiểu Ngược lại, rất nhiều người đã phản đối Trong đó, nhà thơ Bàng Bá Lân có

ý kiến: “Dịch Đường thi bằng thể lục bát chẳng khác nào đem bức tranh trang trọng cổ kính của chiếc khung chạm sơn son thếp vàng mà lồng vào chiếc khung trúc Thanh nhã có thừa, nhưng vẻ trang trọng cổ kính không còn nữa”[11, 76] Quyết liệt hơn, dịch giả Thái Bá Tân cho rằng: “Dịch thơ phải trung thành với nguyên tác Trên thế giới hầu như không có nước nào

có thơ giống như thể thơ lục bát của ta, vì vậy, dịch thơ nước ngoài ra thể lục bát là không chấp nhận được”[20] Theo chúng tôi, “chấp nhận được” hay không là tùy quan điểm tiếp nhận của mỗi người Nếu như bản dịch thoát về thể loại nhưng vẫn sát, vẫn diễn đạt được đầy đủ ý của nguyên tác, người đọc vẫn cảm nhận được tác phẩm thì không hẳn là “không chấp nhận được” Tuy nhiên, hình thức là điều tác động đầu tiên đến người đọc, vì thế bản dịch vẫn nên giữ nguyên thể của tác phẩm Và trên thực tế, để người đọc quen với việc cảm nhận một tác phẩm Đường thi qua thể thơ đặc trưng của Việt Nam là không hề dễ dàng Đối với HS THCS, giới thiệu bản dịch thơ lục bát có thể giúp HS cảm thấy thơ Đường có vẻ gần gũi hơn, dễ cảm nhận hơn Nhưng mặt khác, bản dịch lục bát lại không giúp HS thấy được đúng diện mạo nguyên tác (thể loại, cách luật, đối trượng) Đây là điều cần lưu ý khi sử dụng các bản dịch thơ chuyển thể

Độ vênh về mặt thể loại của một số bản dịch so với nguyên tác như trên là yếu tố quan trọng nhất và cũng dễ thấy nhất về mặt hình thức Nó kéo theo độ vênh rất lớn về kết cấu hay cách luật, đối trượng Ở những bản dịch không chuyển thể, độ vênh kiểu này cũng có nhưng ít hơn

Bản dịch bài Giang bạn độc bộ tầm hoa do N.K.P dịch có một số

chỗ “vênh” về hình thức so với nguyên tác Câu 2 nguyên tác có sử dụng

điệp từ “đóa” (“Thiên đóa vạn đóa áp chi đê”), câu thơ dịch không thể

hiện được (“Ngàn đóa muôn bông ép trĩu cành”) Cách dùng từ láy ở bản dịch cũng chỉ thể hiện được một phần nguyên tác Người dịch đã dịch hai câu cuối đối khá chỉnh, dùng được đủ hai từ láy ở mỗi câu như nguyên tác Tuy nhiên vẫn chưa thật sát vì hai lí do: thứ nhất là sai vị trí của các cặp từ láy: bản dịch để liền nhau ở đầu câu trong khi nguyên tác để cách nhau Thứ hai là mỗi câu 3 và 4 trong nguyên tác đều có một từ láy hoàn

toàn (thời thời, kháp kháp), bản dịch chỉ thể hiện được láy âm đầu (quẩn

quanh, thánh thót).

Bản dịch bài Mao ốc vị thu phong sở phá ca do N.T dịch không

“vênh” về thể loại nhưng vẫn chênh lệch số câu so với nguyên tác Bản dịch của N.T chỉ có 22 câu (nguyên tác 23 câu), do hai câu: “Cao giả quải quyên trường lâm sao/Hạ giả phiêu chuyển trầm đường ao” chỉ dịch thành một câu: “Cái mắc cành cao, cái giữa dòng” Cách gieo vần của nguyên tác cũng rất đáng chú ý mà bản dịch chưa thể hiện được: vần bằng “ao” gieo liên tiếp ở chữ cuối của 5 câu đầu, vần trắc “ưc – ăc” ở 7 câu tiếp và “iêt” ở

6 câu tiếp theo, vần “an” ở mấy câu cuối Bản dịch của Khương Hữu Dụng trong SGK 1995 và 2003 thể hiện cách gieo vần có phần chuẩn hơn

Tiểu kết:

Trên đây chỉ là những chỗ “vênh” nổi bật giữa các bản dịch và nguyên tác Nếu xét kĩ hơn về phương diện ngữ âm, kết cấu ngữ pháp thì bài nào cũng “vênh” cả, bởi vì bản dịch và nguyên tác thuộc về hai ngôn ngữ khác nhau, không thể chuyển dịch bài thơ từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ kia mà giữ nguyên không đổi vần, âm điệu hay cấu trúc ngữ pháp Nói chung, trừ thể loại thì đa số những yếu tố về biểu hiện hình thức của tác phẩm như ngữ âm, ngữ pháp, cách luật… đều là những yếu tố “bất khả dịch” khi chuyển ngữ Về mặt này, bản dịch thơ không thể đạt đến độ

“tương đồng” với nguyên tác mà chỉ đến mức “tương tự”, “tương đương”

Đó là tính “hình tự” (tương tự về hình thức) của bản dịch Và trước hết, để đảm bảo tính “hình tự” này thì tốt nhất là bản dịch nên giữ nguyên thể so với nguyên tác

1.2.2 Độ vênh giữa các bản dịch và nguyên tác về mặt nội dung:

Theo nguyên tắc lý luận, ý của tác phẩm là yếu tố “khả dịch”, và dịch

ý chính là yêu cầu trước hết của việc dịch thơ Tuy nhiên, khái niệm ý rất

phức tạp, trong đó bao hàm cả ý của từ, ý của câu, ý của đoạn và ý của cả bài; lại có ý hiện hữu và ý hàm ẩn, ý ở “ngôn nội” và ý ở “ngôn ngoại” Vì thế, việc dịch ý tưởng dễ mà thực ra không hề đơn giản, nhất là phần “ý tại ngôn ngoại” Hơn nữa, bản dịch thơ lại bị giới hạn bởi hình thức thơ nhất định, không thể thoải mái diễn đạt như lời văn xuôi Làm sao để bản dịch thơ chuyển tải hết ý của nguyên tác là rất khó, nhất là với những bài thơ Đường phần lớn ở tầm nghệ thuật cao, ngôn ngữ hàm súc: “ý tại ngôn ngoại” (ý ở ngoài lời), “huyền ngoại huyền, vị ngoại vị” (tiếng đàn đã dứt

mà vẫn còn dư âm, thức ăn đã nuốt mà vẫn còn dư vị) Chuyển tải ý đã khó, chuyển đạt cái phong cách, cái “thần” của tác giả ẩn trong tác phẩm lại càng khó hơn nữa Do vậy, có độ vênh về nội dung giữa bản dịch và nguyên tác các bài thơ Đường cũng là điều dễ lí giải Nhìn chung, với các

bài tự sự như Thạch Hào lại, Mao ốc vị thu phong sở phá ca, Tuế án

hành… nội dung tương đối dễ hiểu, ít ý ngoài lời nên có thể nói các bản

dịch được chọn lựa đã chuyển dịch khá thành công Dưới đây chúng tôi chỉ điểm qua những bài thơ trữ tình hàm súc, đa nghĩa mà bản dịch khó chuyển tải hết được

(Trong phần này chúng tôi chỉ nêu phần dịch nghĩa - đối với tác phẩm ngắn và so sánh với bản dịch thơ, còn phần dịch nghĩa của tác phẩm dài, phần phiên âm nguyên tác, bản dịch thơ xin xem phần phụ lục)

* Hành lộ nan (Đường đi khó) – Lý Bạch

Dịch nghĩa:

Cốc vàng, rượu trong, đấu đáng giá mười nghìn

Mâm ngọc, thức ăn ngon quý đáng giá vạn tiền

(Ta) dừng chén, ném đũa, không nuốt được

Vung gươm quay nhìn bốn phía mà lòng phân vân, vô định

Muốn vượt sông Hoàng Hà nhưng sông đã đóng băng

Muốn lên núi Thái Hàng nhưng núi tuyết đã phủ đầy

(Lã Vọng) lúc nhàn rỗi ngồi câu cá bên bờ suối

(Y Doãn) lúc bỗng lại cưỡi thuyền mà mơ đến bên mặt trời

Đường đi khó! Đường đi khó

Nhiều lối rẽ như vậy, (nhưng đường ta đi) nay ở đâu?

Rồi sẽ có lúc ta cưỡi gió phá sóng

Giương thẳng buồm mây vượt biển cả bao la.

Về bản dịch của Hoàng Tạo, so sánh nghĩa bề mặt, chúng tôi thấy có

một số cụm từ trong nguyên tác mà bản dịch thể hiện chưa đạt như “bạt

kiếm tứ cố”, “tuyết mãn sơn” “Bạt kiếm tứ cố” dịch thành “vung gươm bốn phía” là đã mất đi cái nhìn của chủ thể (“tứ cố”: quay nhìn bốn phía

xung quanh), chỉ còn lại hành động (tay) vung gươm Có cái nhìn ra bốn

phương trời đất bao la mới thấy lòng mênh mang vô định Còn “tuyết mãn

sơn” mà dịch thành “tuyết mù trời” cũng làm thay đổi hẳn tính chất của

cảnh vật “Tuyết mù trời” gợi ra một cảnh động: tuyết bay mịt mù trong

không trung, trong khi đó, ở nguyên tác chỉ là cảnh núi bị tuyết phủ kín, tuyết phủ không còn lối mà lên núi nữa Đây hoàn toàn là một cảnh tĩnh,

biểu thị tính hiện hữu của một sự cản trở (tương tự như “băng tắc xuyên” ở

câu trên) Ở đây, tính bất động, tĩnh tại của thiên nhiên tượng trưng cho một điều gì đó không thể thay đổi, nó ngăn cản hành động của con người Đáng

chú ý là bản dịch đã đảo “băng đầy sông”, “tuyết mù trời” lên đầu câu, chỉ

nhấn mạnh vào ý khó khăn cản trở mà không đề cập đến ý muốn thực hiện

hành động của chủ thể: muốn vượt, muốn lên (dục độ, tương đăng) Như

vậy là đã làm mờ nhạt đi hình ảnh người hiệp khách với ý chí muốn băng núi vượt sông Đối tượng núi, sông ở đây cũng không phải là bình thường Hoàng Hà là một trong hai con sông lớn nhất Trung Quốc, Thái Hàng cũng

là một dãy núi lớn, đường lên vô cùng hiểm trở: “Đường Thái Hàng lật gãy được xe” (ý thơ Bạch Cư Dị) Cho nên, người muốn vượt sông Hoàng Hà, lên núi Thái Hàng không thể là con người bình thường, mà phải là người có một ý chí lớn lao Trong câu thơ dịch chỉ thấy có còn lại khó khăn ngăn cản con người Hơn nữa, bản dịch đã nói quá cụ thể cái mà nguyên tác để hàm

ẩn: “khó nỗi vượt”, “không đường lên” Độ sâu sắc, hàm súc của ngôn từ

trong nguyên tác đã bị giảm đi rất nhiều qua bản dịch Dịch giả đã diễn đạt

ý quá rõ mà quên mất rằng “thơ kị lộ”, nhất là thơ Đường vốn là thể loại nói ít hiểu nhiều

Bản dịch của N.K.P (được đưa vào SGK 1995 để thay thế cho bản dịch của Hoàng Tạo trong SGK năm 1989) phần nào khắc phục được nhược điểm thiếu hàm súc như ở trên và chuyển đạt ý khá sát với nguyên tác Chỉ

có một điểm nhỏ chúng tôi cho rằng dịch như Hoàng Tạo có lẽ hợp lí hơn

Đó là cụm từ “đình bôi”, N.K.P dịch là “dừng chén” – sắc thái bình

thường, không thể hiện được nỗi niềm u uất, bực bội, phải kìm nén của con người có tài không những không được trọng dụng mà còn bị bài xích, cho

nên rượu ngon đồ quý cũng “bất năng thực” Dịch “dằn chén” như Hoàng

Tạo thì tâm trạng ấy được biểu đạt rõ hơn Nói chung là ở bản dịch của N.K.P, người dịch hiểu khá rõ tinh thần tác phẩm, thể hiện được con người

có ý chí khoáng đạt, gặp những trắc trở trên đường đời gian nan, dù còn phân vân giữa bao ngả rẽ cuộc đời (đã rời bỏ chốn cung đình bó buộc nhưng vẫn hướng tới con đường phò tá quân vương như Lã Vọng, Y Doãn), nổi bật trên hết vẫn là con người kiên định với hoài bão lớn lao, lí tưởng cao đẹp

*Vọng Lư Sơn bộc bố (Xa ngắm thác nước Lư Sơn) – Lý Bạch

Dịch nghĩa:

Mặt trời chiếu đỉnh núi Hương Lô, (khiến cho khí mây) sinh làn khói tía Nhìn từ xa, thác nước trông như một dòng sông treo ở trước mặt

Dòng nước dội thẳng xuống từ độ cao ba nghìn thước

Ngỡ là dòng sông Ngân rơi xuống từ chín tầng mây.

Khác với Hành lộ nan được viết lúc Lý Bạch mới rời khỏi triều đình, lòng còn mang những ảo tưởng chính trị, Vọng Lư Sơn bộc bố viết lúc nhà

thơ sống cuộc sống ngao du ở giai đoạn cuối đời Bài thơ nhìn bề mặt là miêu tả cảnh sắc thiên nhiên, nhưng không đơn thuần là thể hiện lòng yêu thiên nhiên đất nước như lâu nay nó vẫn được giảng dạy Nói thiên nhiên

mà nói cả con người cá nhân của nhà thơ, cảnh – người không chỉ ở mức dung hòa mà là đồng nhất Bài thơ có tầng nghĩa sâu xa mà bản dịch tiếng Việt không chuyển tải nổi Ngay cả cảnh sắc bề mặt bản dịch thơ cũng thể hiện chưa thật thành công

Câu thơ đầu Tương Như dịch “nắng rọi Hương Lô khói tía bay” (cấu trúc động tân: “sinh tử yên” chuyển thành cấu trúc chủ động: “khói tía

bay”), khiến người đọc dễ tưởng ra hai cảnh khác nhau Bản dịch không thể

hiện được nghĩa của chữ “sinh” nên khó diễn đạt được làn khói tía huyền

ảo kia là do mặt trời chiếu trên đỉnh Hương Lô cao nhất dãy Lư Sơn khiến cho mây mù bao quanh cái lư hương ấy (núi đỉnh tròn, hình dạng giống lư hương) phát ra làn khói màu tím Có hình dung được điều này mới thấy được độ cao của ngọn núi nơi thác nước đổ xuống

Câu thứ hai của nguyên tác là “Dao khan bộc bố quải tiền xuyên”,

ngoài cách hiểu như ở bản dịch nghĩa đã nêu, còn có một cách hiểu khác là: đứng từ xa nhìn thác nước treo trên dòng sông phía trước (dòng sông là vị trí mà thác đổ xuống) Chúng tôi cho rằng hiểu theo cách thứ nhất là hợp lí hơn, cách hiểu thứ hai là bình thường, không thể hiện được thủ pháp miêu

tả thác nước của Lý Bạch Ở đây nhà thơ đã lạ hóa cú pháp, tỉnh lược đi từ

so sánh “như”, chỉ để lại hai đối tượng so sánh là thác nước và dòng sông Lấy chiều dài của dòng sông treo trên cao để tả chiều cao của thác nước, đó

mới là miêu tả Bản thân Lý Bạch cũng đã có lần nói đến dòng sông từ trên

trời đổ xuống: “Hoàng Hà chi thủy thiên thượng lai” (bài Tương tiến tửu)

Cách hiểu thứ hai như bản dịch nghĩa trong SGK đã nêu là: Xa nhìn dòng thác treo trên dòng sông phía trước Câu thơ dịch của Tương Như là theo

cách hiểu thứ hai, mặc dù diễn đạt cũng chưa rõ (“trước sông” tức là thác

đổ xuống phía trước con sông hay con sông phía trước?) Dù nói là hiểu theo cách thứ hai thì bản dịch của Tương Như vẫn không thành công, bởi

đã đánh mất một chữ quan trọng nhất của câu thơ nguyên tác là chữ “quải”

(treo) Chính từ này là tâm điểm thể hiện vẻ đẹp sống động và kì vĩ của thác nước Lư Sơn - treo lơ lửng giữa khoảng không vời vợi bao la Chữ

“quải” cộng với “tử yên”- khói tía phát sinh từ mây mù trên đỉnh núi cao

khiến cho dòng thác mang vẻ đẹp của tiên cảnh: hùng vĩ một cách huyền bí,

lãng mạn Không có chữ “quải”(treo) ấy thì thác Lư Sơn cũng chỉ là một

thác nước bình thường với vẻ đẹp trần tục, khiến bài thơ mất đi cảm quan

vũ trụ cao rộng

Câu thơ cuối dịch từ “cửu thiên” bằng một chữ “mây”, một lần nữa

lại không đạt ý nguyên tác Phải là sông Ngân rơi xuống từ chín tầng trời cao thì mới có thể so sánh với thác nước Lư Sơn

Chính vì bản dịch thơ không lột tả hết được vẻ đẹp của thác Lư Sơn trong nguyên tác, nên cũng không thể hiện được con người Lý Bạch, phong cách Lý Bạch ẩn trong bài thơ Với tư duy nghệ thuật “thiên nhân hợp nhất” – con người hợp nhất với thiên nhiên, Lý Bạch đã hòa cái chủ thể của mình vào cái khách thể là thác nước Lư Sơn, khiến cho ở một khoảnh khắc nào đó ta không còn phân biệt được đâu là Lư Sơn, đâu là Lý Bạch nữa Thác nước đã lên tiếng nói hộ tâm trạng con người Ở đây, bức tranh thiên nhiên hùng vĩ, tráng lệ mang vẻ đẹp của cõi tiên đã đối lập với không gian thực tại: quan trường gò bó Qua đó trước hết là sự thể hiện bản ngã, khẳng định tính cách khoáng đạt tự do, lí tưởng cao đẹp của nhà thơ Ở tầng sâu hơn, nó còn là sự tiếp thu quan niệm của Đạo gia: vẻ đẹp vĩnh hằng của

thiên nhiên tượng trưng cho một giá trị cao cả vượt lên khỏi đời sống nhân sinh, vượt lên những giá trị trước mắt của danh lợi chốn quan trường mà Lý Bạch đã từ bỏ Những điều này bản dịch thơ của Tương Như chưa thể hiện được, và cũng không chuyển đạt được cái phong cách thơ bay bổng lãng mạn “thiên mã hành không” – như ngựa trời bay giữa không trung - của

“thi tiên” Lý Bạch

* Tĩnh dạ tứ - Lý Bạch

Dịch nghĩa:

Trước giường ánh trăng sáng

Ngỡ như là sương trên mặt đất

Ngẩng đầu nhìn trăng sáng

Cúi đầu nhớ cố hương

Tĩnh dạ tứ là bài thơ tiêu biểu cho một nét phong cách thơ Lý Bạch:

“Thanh thủy xuất phù dung/ Thiên nhiên khử điêu sức” (nước trong hoa sen mọc, thiên nhiên không cần tô điểm, bài trí) Ngôn từ mộc mạc, giản dị mà

ý tứ sâu sắc Cái nỗi niềm “tư hương” thì ai cũng đọc thấy, nhưng nguyên

cớ sâu xa của nó ẩn giấu trong bài thơ thì không phải ai cũng hiểu, nhất là khi bản dịch chuyển đạt không thành công ý nghĩa của nguyên tác

Hai câu sau của bài thơ nội dung tương đối dễ hiểu, và có thể nói hai câu thơ dịch diễn đạt ý cũng khá trọn vẹn Chúng tôi đồng ý rằng nên để

nguyên từ “cố hương” bởi nó đã rất quen thuộc, hoàn toàn nằm trong tầm

tiếp nhận của độc giả Người đọc hiện đại vẫn có thể hiểu được ý nghĩa và tình cảm thể hiện trong đó mà nếu dịch ra sẽ mất đi ít nhiều

Còn hai câu đầu, dịch như Tương Như là đã làm ý nguyên tác bị thay đổi đi rất nhiều Sự thay đổi này xuất phát từ độ vênh về mặt hình thức ở

hai câu thơ dịch (“Đầu giường ánh trăng rọi/ Ngỡ mặt đất phủ sương”) Ở đây xuất hiện tới hai động từ (rọi, phủ) trong khi nguyên tác chỉ hoàn toàn dùng cấu trúc định trung: minh nguyệt quang (ánh trăng sáng), địa thượng

sương (sương trên mặt đất) Như vậy, trong nguyên tác chỉ có duy nhất một

chủ thể hành động là nhân vật trữ tình (Nghi…), còn ở câu thơ dịch, ánh

trăng và sương lại trở thành hai chủ thể hành động nữa bên cạnh nhân vật trữ tình, thực ra đó chỉ là hai yếu tố nằm trong hành động của chủ thể trữ tình duy nhất mà thôi Câu thơ dịch đã làm mờ nhạt đi hình ảnh nhân vật trữ tình, cho nên không chuyển đạt đầy đủ ý thơ của nguyên tác Phải ý thức được chủ thể và đối tượng của hành động ở hai câu trước thì mới hiểu

rõ được nỗi nhớ cố hương ở hai câu sau Ở đây, nhân vật trữ tình nhìn ánh trăng sáng tỏa xuống đầu giường mà ngỡ là sương bởi vì đó là người lữ khách tha hương vốn đã quen với sương gió đường đời, và câu thơ cũng chỉ nhấn mạnh điều đó thôi Chính từ đây ta thấy giữa chủ thể - nhân vật trữ tình và khách thể - “minh nguyệt” vừa có sự thống nhất, vừa có sự đối lập: trăng tròn – người khuyết (xa quê nhà) Người khuyết nên ngắm trăng tròn mới thấy lòng trống trải, day dứt nỗi nhớ cố hương Mối liên hệ sâu xa này

ở bản dịch thơ rất mờ nhạt Cho nên bản dịch chỉ chuyển đạt được nỗi nhớ quê mà không chuyển đạt được chiều sâu của nó, chỉ có hình thức thủ pháp bạch miêu mà không có được cái hiệu quả ý tại ngôn ngoại

* Thái liên khúc – Lý Bạch

Dịch nghĩa:

Cô gái hái sen bên khe Nhược Gia

Cười nói với ai sau đám hoa sen

Mặt trời chiếu vào trang phục mới làm sáng cả đáy nước

Gió thổi ống tay áo đượm hương bay trong không trung

Trên bờ, những chàng trai con nhà nào dạo chơi

Tốp năm tốp ba nổi bật dưới rặng thùy dương

Con tuấn mã màu tía hí vang, bước vào miền hoa rụng

Thấy cảnh kia, chần chừ không đi (vì) tiếc đứt ruột

Bản dịch thơ lục bát của Tản Đà âm điệu khá hay, ngôn từ bay bổng, giàu hình ảnh và cảm xúc Ý dịch tương đối sát và đủ (lưu ý là bốn câu đầu

đã phải dịch thành tám câu lục bát), tuy nhiên vẫn còn một vài chỗ diễn đạt

chưa chính xác Chẳng hạn như câu 3 dịch thành: “Áo quần mới mặc sáng

tinh/ Nắng soi đáy nước rung rinh bóng hồng” Câu thơ dịch gần như đã

tách “áo quần” khỏi đối tượng của “nắng soi”, làm mất đi tính khúc xạ ánh sáng trong câu thơ nguyên tác: ánh mặt tròi chiếu vào “tân trang”, rồi mới phản chiếu xuống làm sáng cả đáy nước “Hương duệ” dịch là “thơm

tho vạt áo” cũng không đúng, bởi “duệ” ở đây là ống tay áo chứ không

phải vạt áo Chú ý rằng người Trung Quốc xưa thường mặc áo có ống tay rộng, hơn nữa khi ngồi hái sen trên thuyền thì chỉ có ống tay áo đưa lên, gió thổi bay nổi bật giữa đám hoa sen, lá sen Không nên hiểu theo cách tư duy hiện đại là chỉ có vạt áo mới có thể bay trong gió Câu thứ sáu của nguyên

tác có cụm từ “tam tam ngũ ngũ”, có người cho rằng đây là rải rác mấy cây

thùy dương, nhưng đa số hiểu là tốp năm tốp ba (những chàng trai trẻ đang dạo chơi) Xét trong cấu trúc câu thì cách hiểu thứ hai có vẻ hợp lí hơn Dù sao đó vẫn là tính đa nghĩa của ngôn từ trong nguyên tác mà bản dịch dù

có tài hoa cũng chỉ thể hiện được một cách hiểu Những câu thơ cuối cũng

là trường hợp tương tự Không xét đến việc dịch “tử lưu” thành “ngựa

hồng” (đúng ra phải là ngựa tía), câu thơ dịch của Tản Đà rất tài hoa:

“Ngựa kêu lần bước hoa rơi/ Đoái trông ai đó, ngậm ngùi tiếc thương”

Theo ý nguyên tác là: thấy cảnh ấy, trù trừ không muốn đi Có thể hiểu chủ thể của “trì trù” là chàng trai, mà cũng có thể là con ngựa Nếu hiểu chủ thể

là con ngựa thì ở đây, tác giả đã sử dụng thủ pháp “tá khách hình chủ” rất thành công, nói ngựa không đi là để nói con người tiếc cảnh đẹp không còn thiết giục ngựa đi tiếp Đối với bản dịch thơ, SGK chú thích: “bản dịch thơ… ở đây lại cho chủ ngữ của “trù trừ” là ngựa”, nhưng chúng tôi thấy

không phải như vậy Cái nhìn “đoái trông ai đó” để rồi dẫn đến “ngậm

ngùi tiếc thương” không thể là cái nhìn của con ngựa mà phải là của con

người Hơn nữa, câu thơ dịch cũng không thể hiện được cái nghĩa “trù trừ” của động từ “trì trù”, “ngậm ngùi” chưa hẳn đã là “trù trừ” không đi

Theo chúng tôi, câu thơ dịch đã thể hiện chủ ngữ là chàng trai, và như vậy

vẫn không chuyển đạt được tính đa nghĩa của nguyên tác Nhìn chung, dù bản dịch thơ rất hay và thoát, có phong cách bay bổng tinh tế, nhưng với hình thức lục bát thì nội dung vẫn không chuyển đạt được hoàn toàn mà đã

bị “Việt hóa” khá nhiều Cái thần bay bổng ở đây đậm nét Tản Đà hơn là cái bay bổng từ phong cách “thanh thủy xuất phù dung” của Lý Bạch

* Thu phố ca – Lý Bạch

Dịch nghĩa:

Lửa lò chiếu sáng trời đất

Những đốm đỏ bay loạn trong làn khói tím

Người thợ (luyện kim) má ửng đỏ trong đêm trăng sáng

Hát khúc ca vang động cả dòng sông lạnh

Bản dịch thơ của N.K.P có hai điểm đáng chú ý là câu 2 và câu 3

Câu 2 dịch: “Khói tím rộn tía hồng lấp lánh”, nghĩa là trong làn khói tím,

những tia sáng màu tía, hồng lấp lánh rộn ràng, như vậy chưa hẳn đúng với

ý nguyên tác Trong câu thơ nguyên tác, màu đỏ và màu tím đều chỉ được nhắc đến một lần (chứ không phải vừa tím lại vừa tía như câu thơ dịch), trong đó màu đỏ của những tàn lửa là điểm nhấn của câu thơ Nó bay loạn lên, nổi bật trong làn khói tím, tạo nên một khung cảnh thật vui mắt và ấm

áp Trong câu thơ dịch thì màu đỏ đã bị trộn lẫn với màu tía, làm nhòa đi hình ảnh những đốm lửa đỏ

Câu 3 của bản dịch thơ cũng chỉ thể hiện được một cách hiểu của câu

thơ nguyên tác đa nghĩa và tương đối khó hiểu Bản thân từ “noãn lang”

cũng phải đặt vào trong bối cảnh sáng tác của bài thơ mới hiểu và dịch

được Ở đây, “noãn” không còn nguyên nghĩa là đỏ mặt vì xấu hổ, “lang” cũng không còn đơn thuần là “chàng” hay “chàng trẻ tuổi” Muốn giải

thích được phải lưu ý đến địa danh Thu Phố: ở đời Đường, nơi đây nổi tiếng là một trung tâm sản xuất đồng và bạc (bằng phương pháp thủ công)

Vì thế, trong bài này, “lang” là từ dùng chỉ người thợ luyện kim, “noãn”

thể hiện sắc mặt đỏ của người thợ do ánh lửa lò hắt lên Đa số người vẫn