Có khi người ta còn cắt lát khế múi phơi khô, để dành vào lúc mưa bão thiếu rau nấu canh chua hoặc xào với thịt, tôm tép làm món ăn... Sử dụng làm thuốc: Cả người phương Đông lẫn phương
Trang 1Khế chữa viêm họng, cảm, sốt nóng
Tên khoa học của khế là Averrhoa carambola L., thuộc họ chua me đất (Oxalidaceae) Cây gỗ cao tới 10 m Lá kép lông chim gồm 3 đến 5 đôi lá chét Cụm hoa ngắn, thành chùm xim ở nách lá Hoa màu hồng hay màu tím Quả
to, tiết diện hình ngôi sao năm múi
Trang 2Phân bố và sinh thái: Khế có nguồn gốc ở Malaysia, được trồng ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới Nó được trồng khắp nước ta và do trồng trọt mà người
ta tạo ra nhiều giống (khế chua, khế ngọt…)
Chế biến làm thực phẩm: Khế múi ít chua, có hàm lượng acid oxalic là 1%, khi chín là món ăn được nhiều người ưa thích Người ta thường dùng khế ăn sống chấm mắm, nấu canh chua với tôm tép và cá
Quả chín có thể làm mứt và làm khế dầm Chọn khế ngọt, chín tới, còn tươi (1 kg); quả to vừa, không bị sâu hay giập, rửa sạch, pha muối loãng (5%) ngâm khế khoảng 30 phút, vớt ra để ráo nước, bổ theo chiều dọc, tách riêng từng múi
Đổ khế vào chậu sứ hay thủy tinh, rắc đường (100 g) và muối (5 g), trộn đều, thời gian ướp khoảng 1 giờ là được
Trước khi dùng cho ớt khô (2 g) đã xay thành bột vào trộn đều, khế dầm có
vị cay ngọt dùng để ăn chơi, ăn tráng miệng Có khi người ta còn cắt lát khế múi phơi khô, để dành vào lúc mưa bão thiếu rau nấu canh chua hoặc xào với thịt, tôm tép làm món ăn
Người ta đã xác định được trong thành phần của khế múi, có các chất theo g%: nước 92, protid 0,6, glucid 3,1, cellulose 2,6; và theo mg%: calcium 10, phosphor 8, sắt 0,9, caroten 160, vitamin B1 0,05, vitamin C 30
Trang 3Ngoài khế múi, ở các tỉnh phía nam nước ta, nhân dân còn trồng khế dưa chuột (Averrhoa bilimbi L.) cũng gốc ở Malaysia Cây cao tới hàng chục mét Quả hình trụ, dài 5 - 10 cm, màu lục vàng và trong suốt, khi chín rất chua (hàm lượng acid oxalic là 6%) nên ít được ăn tươi Người ta thường bảo quản dưới dạng xi rô hoặc muối dưa, ngâm nước muối, nước mắm để ăn
Sử dụng làm thuốc: Cả người phương Đông lẫn phương Tây đều sớm biết công dụng y học của khế, và tên của người thầy thuốc và triết gia Ả Rập Averrhoes đã được dùng để đặt tên cho cây khế Averrhoes (ở thế kỷ 12) đã phát hiện khế là một dược liệu tốt, dùng trộn với hồ tiêu để làm toát mồ hôi, giã nhỏ rồi đắp lên người để làm tiêu tan sự rã rời, bải hoải; còn dùng chữa bệnh ngứa, kích thích hoạt động của mắt, chữa ho, sưng hạch tiết nước bọt, viêm họng, đau thấp khớp, phù thũng
Nhiều bộ phận của cây: rễ, cành, lá, hoa và quả khế được sử dụng làm thuốc:
- Rễ có vị chua, chát, tính bình, được dùng làm thuốc sáp tinh, chỉ huyết, chỉ thống để trị di tinh, chảy máu mũi, đau đầu mạn tính, tê đau khớp xương
- Cành lá có vị chua, chát tính mát được dùng làm thuốc khư phong lợi thấp, tiêu thũng chỉ thống, để trị cảm mạo do phong nhiệt, viêm dạ dày- ruột cấp tính, tiểu tiện bất lợi, sản hậu phù thũng, đòn ngã tê đau, mụn nhọt sưng lở
Trang 4- Hoa có vị ngọt, tính bình được dùng làm thuốc thanh nhiệt để trị nóng, lạnh đan xen nhau
- Quả có vị chua ngọt, tính bình được dùng làm thuốc sinh tân chỉ khát, trị
ho do phong nhiệt, đau họng, bệnh lỵ
Khế thường được dùng trị cảm, sốt nóng, khát nước, giải độc, lợi tiểu Chữa
dị ứng do tiếp xúc với sơn, dùng quả khế cắt miếng xát hay dùng lá vò xát Lá khế (có thể thêm vỏ cây khế) nấu nước, trong uống ngoài đắp rồi tắm chữa lở sơn, mẩn ngứa, mày đay Chữa ngộ độc, dùng nước khế ép uống thật nhiều Chữa đái không thông, dùng 7 quả khế chua, cắt mỗi quả lấy một miếng ở 1/3 phía gần cuống, đổ vào một chén nước, sắc còn nửa chén, uống vào lúc còn nóng Lại lấy một quả khế
và một củ tỏi cũng giã đều, đem đắp vào rốn thì đái thông
Ăn khế bị ê răng, nhai một nắm lá khế là hết Lá khế sao thơm sắc uống chữa sốt nóng, cảm nắng, đái ít Với trẻ em lên sởi dùng lá khế (và vỏ cây khế) sắc uống thúc sởi mọc đều, nấu nước tắm để tiệt nọc sởi sau khi bay hết Nếu bị ho khan, ho đàm, thì lấy mấy chùm hoa khế tẩm rượu gừng sao thơm sắc uống
TS Võ Văn Chi, nguyên giảng viên Đại học y dược TP.HCM