Bệnh ở tứ chi, xương khớp, hệ tiết niệu và hệ sinh dục - Phần 5 ppt

Nếu kết quả siêu âm nói trên là chính xác thì bác đã hai lần bị cơn đau quặn thận bên phải do sỏi đường tiết niệu di chuyển xuống dọc theo niệu quản.. Nếu sỏi to hoặc sần sùi, nó sẽ mắc

500 giải đáp y học theo yêu cầu bạn đọc

Bệnh ở tứ chi, xương khớp, hệ tiết

niệu và hệ sinh dục

Phần 5

421 Nước tiểu như nước vo gạo

"Em 25 tuổi, từng bị một lần nước tiểu như nước vo gạo; đến 1994 bị

lại, lúc đầu nước tiểu lờ lờ, về sau càng đặc Em xấu hổ nên không đi khám

Xin cho biết đó là bệnh gì, có phải là em đái ra tinh trùng không? Bệnh có

ảnh hưởng gì về đường con cái, cách chữa ra sao?"

Triệu chứng em kể làm tôi nghĩ đến hai khả năng:

- Em bị bệnh giun chỉ: Loài giun này sống trong hệ bạch huyết, gây nên những lỗ thông li ti giữa đường bạch huyết và đường tiết niệu, làm cho nước tiểu có bạch huyết nên giống màu nước vo gạo Bệnh có thuốc chữa trị cho những ca vừa phải Nếu không điều trị được, tiến hành phẫu thuật nhằm

cắt đứt những lỗ thông thương nói trên (phẫu thuật bóc hệ thống mạch bạch huyết quanh thận) ở phía có tổn thương, kết quả khả quan

- Em bị bệnh đái ra phosphate: Trong trường hợp này, bô đựng nước tiểu đóng cặn màu trắng

Em phải coi sức khỏe làm trọng, khẩn trương tới một bệnh viện lớn xin khám để có hướng xử trí thích hợp Còn tinh dịch, tinh trùng của em thì không can dự gì vào đây

422 Giãn tĩnh mạch thừng tinh

"Em là con trai, 18 tuổi, từ nhỏ bộ phận sinh dục phát triển đều

nhưng hai năm nay tinh hoàn trái sa xuống thấp, thỉnh thoảng hơi đau, kích

thước bình thường Em đi khám ở huyện thì bác sĩ bảo các tĩnh mạch bên đó

bị đứt Xin cho biết cách chữa"

Nhiều khả năng em bị giãn tĩnh mạch thừng tinh bên trái: khi sờ nắn nhẹ vào sẽ có cảm giác hơi lổn nhổn, ấn hơi tức Như vậy có nghĩa là, vì một nguyên nhân chưa rõ, thành của những tĩnh mạch thừng tinh trái trở nên kém vững chắc hơn bên phải và bị giãn (chứ không phải bị đứt như em đã nghe nhầm)

Ban ngày, em hãy đeo xì líp thường xuyên, và hạn chế chạy nhảy

Về thuốc, em hãy dùng thử bài này trong 10-15 hôm: Hạt quýt khô (Đông y gọi là quất hạch) 6-12 g rang vàng (không để cháy), đun sôi với 2 bát nước, lấy 1/2 bát, chia uống 2 lần trong ngày (có thể pha chút đường cho

dễ uống)

423 Xử trí tràn dịch màng tinh hoàn

"Tôi có đứa con trai 5 tuổi, một nửa bìu dái sưng to, được bệnh viện

chẩn đoán là tràn dịch màng tinh hoàn, nằm viện chữa bằng kháng sinh

trong 1 tuần không đỡ Sau đó, bác sĩ dùng xơ-ranh chọc hút ra nước vàng

(đến xơ-ranh thứ 3 thì có màu hồng của máu), và được xuất viện; nhưng

ngay hôm sau lại thấy căng lên như cũ"

Ở một số trẻ sơ sinh nam, thường sau 2-3 tuần có biểu hiện tràn dịch màng tinh hoàn rõ (hiện tượng sinh lý bình thường), sau đó giảm dần và hết (ở trẻ sơ sinh nữ thì có ra huyết kiểu như "hành kinh", rồi cũng hết) Một số trường hợp vẫn không hết tràn dịch ở mức độ khác nhau

Cho đến nay, vẫn chưa có thuốc gì làm mất được hiện tượng tràn dịch màng tinh hoàn, kể cả kháng sinh

Không được chọc hút dịch, vì việc này dễ gây tổn thương cho tinh hoàn (ở xơ-ranh thứ 3, dịch của cháu có màu hồng là do chạm phải mạch máu, nhưng không rõ mức độ đến đâu) Chọc hút là vô ích vì chắc chắn dịch

sẽ được tái lập

Tràn dịch màng tinh hoàn phải được điều trị bằng phẫu thuật lộn màng tinh hoàn (rạch túi ra cho thoát hết dịch, rồi khâu lộn trái như lộn nửa cái vỏ chanh đã vắt kiệt) Cuộc mổ thường không quá mười lăm phút, sau đó tinh hoàn vẫn bình yên vô sự

Thường người ta hay chờ cho cháu "hơi khôn khôn, dễ bảo", để có thể chỉ gây tê tại chỗ, tránh phải gây mê, nghĩa là vào khoảng 6-8 tuổi; không để muộn hơn Có khi phải mổ sớm hơn nếu cháu bị các bạn trêu chọc là "thằng chim to", sinh mặc cảm tự ty

Trường hợp con bạn, tôi thấy có một điểm ngờ ngợ là dịch tái hiện quá nhanh Nên sớm cho cháu đến chuyên khoa tiết niệu sinh dục nam của một bệnh viện lớn để mổ Nếu lần chọc đó có gây chảy máu thì máu đã được cầm, biến thành một thứ dịch sánh Việc lộn màng tinh hoàn sẽ giúp khỏi bệnh (nếu màng dày cộp lên sau khi bị chảy máu, có thể phải xén bớt ít nhiều trước khi khâu lộn)

424 Cơn đau quặn thận

"Tôi làm nghề nông, bị đau quặn bụng phải dữ dội kèm theo đái buốt,

lần sau cách lần đầu chừng một tuần, siêu âm cho biết bị giãn đài bể thận

bên phải Xin cho biết nguyên nhân; chuyện phòng the có liên quan gì đến

bệnh không? Có cần xét nghiệm gì thêm không và cách chữa ra sao?"

Nếu kết quả siêu âm nói trên là chính xác thì bác đã hai lần bị cơn đau quặn thận bên phải do sỏi đường tiết niệu di chuyển xuống dọc theo niệu quản

Để dễ hình dung, bác coi bể thận như một thùng chứa nước đặt bên trên, và niệu quản là cái ống dẫn nước xuống Bấy lâu nay trong thùng chứa của bác đã xuất hiện một hay nhiều viên sỏi nhỏ hoặc to, nhưng vì chúng nằm yên tại chỗ nên bác thấy "bình yên vô sự" Nay đột nhiên một viên sỏi tụt vào ống dẫn nước và di chuyển xuống dưới, gây đau dữ dội vì ống dẫn phải co bóp mạnh để tống cái vật lạ đó đi

Nếu viên sỏi nhỏ, nó có thể đi xuống bàng quang; từ đó có thể tụt vào niệu đạo, gây đau buốt dọc dương vật trước khi lọt được ra ngoài

Nếu sỏi to hoặc sần sùi, nó sẽ mắc kẹt trong niệu quản, gây tắc nước tiểu từ thận xuống, làm cho bể thận bị giãn ra; nếu để muộn sẽ gây giãn đài

thận (nơi chứa các ống li ti dẫn nước tiểu ra bể thận) Để muộn thêm nữa thì

cả quả thận sẽ bị giãn, nhu mô thận bị hủy hoại, trở thành một túi nước vừa

vô dụng, vừa nguy hiểm vì dễ bị nhiễm khuẩn thành một túi mủ

Trường hợp của bác phải được các bác sĩ ở chuyên khoa tiết niệu khám xét và giải quyết Tại đây, bác sẽ có thể chụp X-quang thường ổ bụng (sau khi thụt tháo phân kỹ càng hai lần liên tiếp để không nhầm viên phân với viên sỏi) nhằm xác định có sỏi tại những vị trí nào (thận, niệu quản), kích thước và hình thù viên sỏi

- Nếu viên sỏi niệu quản to, sần sùi, nằm ở nơi khó vượt qua , bác sĩ

sẽ chỉ định mổ Bác sẽ phải chụp thêm thận thuốc (để đánh giá chức năng bài tiết của cả hai thận và tình hình đài bể thận)

- Nếu viên sỏi nhỏ, hy vọng có thể tự tụt xuống thêm để ra bàng quang, bác sĩ chuyên khoa sẽ cho điều trị bảo tồn một thời gian ngắn (chủ yếu là cho chạy nhiều bận trong ngày sau những lần uống nhiều nước; nếu cần thì dùng thêm thuốc giảm đau để bệnh nhân chạy được thuận lợi) Nếu không biến chuyển, nhất thiết phải phẫu thuật

- Nếu sỏi đã xuống bàng quang, trường hợp không tự đái ra được sẽ được chữa bằng kỹ thuật tán sỏi, không nhất thiết phải mổ như trước đây

Sỏi bàng quang để lâu sẽ lớn dần do được bọc thêm các lớp vôi xung quanh,

dễ gây chảy máu và viêm nhiễm bàng quang

- Nếu có sỏi ở đài bể thận, bác sĩ tiết niệu sẽ cho chỉ định cụ thể tùy từng tình huống

- Nếu chụp X-quang không thấy sỏi thì hoặc viên sỏi không cản quang (hiếm gặp), hoặc không có sỏi (nếu vậy thì kết quả siêu âm vừa qua là không chính xác, vì những hạt sỏi li ti tuy gây đau khi di chuyển nhưng không thể gây giãn đài bể thận)

Bác cần khẩn trương lên Bởi lẽ trong điều trị sỏi niệu quản, yếu tố quan trọng hàng đầu là thời gian:

- Khi còn cơn đau quặn thận là còn sớm; nếu thanh toán được viên sỏi thì mọi chuyện sẽ trở lại gần bình thường hoặc như cũ

- Khi không còn cơn đau là đã muộn hay quá muộn Lúc bấy giờ, nếu

có mổ lấy vỏ viên sỏi thì chức năng thận khó phục hồi hoặc mất hẳn

Chuyện phòng the không phải là nguyên nhân gây bệnh sỏi tiết niệu Nhưng khi quan hệ vợ chồng, những động tác đột ngột và mạnh mẽ vùng

lưng có thể làm cho viên sỏi đang nằm yên trong bể thận lọt vào niệu quản (cũng như khi ta chạy nhảy hay đi lại nhiều)

Dù có mổ lấy sỏi hay không, từ nay trở đi bác cần chú ý thường xuyên dùng một chút chất chua và uống nhiều nước (nước chanh, cam, nước ép hoa quả chua như khế, muỗm ) để giúp cho nước tiểu bớt kiềm, hạn chế hiện tượng sinh sỏi

425 Đi tiểu ra máu sau chấn thương vùng lưng

"Tôi 42 tuổi Cách đây chừng 10 năm, tôi chơi xà ngang bị ngã đập

mạnh lưng xuống đất, đêm ấy đi tiểu đỏ như máu, từ hôm sau nhạt dần rồi

hết, không phải thuốc men gì Hai 2 năm nay, tôi hay đau lưng và thỉnh

thoảng thấy nước tiểu màu đỏ nhạt, vài ba bữa thì hết, nhưng vẫn khỏe, lao

động nhà nông rất tốt"

Mười năm trước, khi lưng đập xuống đất, thận của bác đã bị đụng giập, gây tiểu tiện ra máu; cũng may sau đó không hề hấn gì Nói "may" là

vì khi gặp chấn thương thận có đái ra máu, ta không biết chắc là bị một hay hai bên, mức độ tổn thương nhẹ hay nặng, chảy máu có thể tự cầm hay buộc phải mổ để xử trí, và nếu mổ thì vẫn giữ được thận (khâu cầm máu ) hay

phải cắt thận (cắt một phần hay cắt cả thận) Đó là chưa kể bể thận hoặc niệu quản có thể bị rách, bị đứt làm cho nước tiểu rỉ vào ổ bụng

Gặp trường hợp như vậy, nhất thiết bác sĩ phải chụp thận thuốc (nghĩa

là tiêm thuốc cản quang có iốt vào tĩnh mạch rồi chụp X-quang vùng thận, gọi tắt là UIV) để đánh giá tình hình Thuốc cản quang trong nước tiểu sẽ giúp giải đáp các câu hỏi hóc búa đó

Có chuyện rắc rối xảy ra sau chấn thương thận là: Canxi trong nước tiểu có nguy cơ đọng lại trên vết sẹo của thận, hình thành sỏi thận, thậm chí sỏi rất to, trông cứ như một củ gừng Quá trình này chậm hay nhanh, lặng lẽ (sỏi "dính" vào đài thận) hay ồn ào (sỏi "rơi" xuống niệu quản, gây cơn đau quặn thận) tùy từng trường hợp Lần tiểu ra máu cách đây 2 năm của bác là dấu hiệu cảnh báo đầu tiên, sau đó tái đi tái lại mà bác đã bỏ qua, chứng tỏ chắc chắn là bác đã bị sỏi thận ở một hay cả hai bên

Nhất thiết bác phải được chụp một phim X-quang vùng lưng để xác định Chỉ phim đạt tiêu chuẩn mới phát hiện được những vết đóng vôi còn mỏng trên thận

Từ nay (và đáng lẽ ngay từ dạo đó), bác nên thường xuyên dùng thức uống hơi chua (nước chanh quả, nước cam quýt ) và uống nhiều nước để

hạn chế việc sinh sỏi Càng tránh được lao động nặng càng tốt, vì những động tác mạnh hoặc việc đi lại nhiều dễ gây tiểu ra máu do sỏi cọ xát lên nhu mô thận

Nếu đúng có sỏi thận thì trường hợp của bác chắc không có chỉ định phẫu thuật tuyệt đối, ít nhất là trong thời gian này, vì sỏi thận không cần phải

xử trí ngay như sỏi niệu quản

426 Vài vị thuốc dân gian chữa sỏi thận

"Bố cháu bị sỏi thận hai bên; mẹ cháu vay mượn đưa bố đi tán sỏi tại

Viện quân y 108, nhưng vì thiếu tiền nên chỉ tán được sỏi thận phải, còn viên

sỏi 1 cm ở thận trái vẫn nguyên đấy Xin cho biết có loại thuốc gì làm cho

sỏi ra mà không phải tán không (vì mẹ cháu không vay được thêm nữa)?"

Bố cháu có thể uống Kim tiền thảo do Xí nghiệp Dược phẩm Trung ương 26 sản xuất dưới dạng cao viên (lọ 100 viên giá khoảng 38 ngàn đồng)

Nếu thấy đau quặn thận, đau lắm đấy, thì cả nhà hãy vui mừng, vì đó

là biểu hiện viên sỏi đã nhỏ bớt và lọt được xuống niệu quản Lúc đó, bố cháu phải uống thật nhiều nước rồi chạy tại chỗ, giúp sỏi tụt nhanh xuống bàng quang rồi đái ra

Bên cạnh đó, bố cháu có thể theo kinh nghiệm dân gian, dùng một trong hai cách sau:

- Quả chuối hột (càng già càng tốt) để cả vỏ, thái lát mỏng, rang cho khô giòn (không để cháy), hạ thổ, tán thành bột, đựng vào lọ kín hoặc túi ni lông để dùng dần Mỗi ngày uống 3 lần, mỗi lần 15 g

- Quả dứa chín vừa để cả vỏ, khoét xoáy một lỗ nhỏ, nhét vào đó một cục phèn chua cỡ bằng đầu ngón tay trỏ, đậy nắp lại, đem nung một lúc trên lửa Lấy ra gọt vỏ và vắt nước uống Cách 1-2 hôm dùng một quả, chừng 5 lần

Về ăn uống, bố cháu tham khảo Mục 424

427 Được chẩn đoán sỏi thận cách đây 3 năm

"Khi cháu 17 tuổi, các bác sĩ khám và cho siêu âm, kết luận là bị sỏi

thận và kê đơn thuốc Nay cháu đã 20 tuổi, thấy bệnh có giảm chút ít, vẫn đi

giải nhiều lần, nước tiểu đỏ và ít Xin cho cháu một lời khuyên"

Trước hết, cháu nên sớm tới khoa tiết niệu của bệnh viện để:

- Xin thử nước tiểu: Nếu trong nước tiểu có hồng cầu thì nhiều khả năng vẫn còn sỏi (do viên sỏi cọ sát gây xuất huyết) Cháu hãy xin chụp

X-quang toàn bộ vùng bụng để xem có sỏi hay không và sỏi ở phía nào (phim phải thật rõ; muốn vậy, trước khi chụp X-quang, cháu phải được thụt tháo hai lần liên tiếp để loại trừ hết các hòn phân có thể đánh lừa bác sĩ) Cháu đừng mất thì giờ siêu âm vì sẽ rất khó phát hiện nếu sỏi nhỏ hoặc lẫn với bóng phân

Nếu có sỏi và thấy cần thiết, bác sĩ sẽ cho chụp thêm thận thuốc (UIV)

để đánh giá tình hình của hệ tiết niệu nói chung, từ đó đề ra phương án chữa trị thích hợp

Nếu chưa có điều kiện đi khám như trên và nghi ngờ vẫn còn sỏi thận, cháu có thể dùng thuốc nam và uống các loại nước như đã nêu trong Mục

426 và Mục 424

Cần lưu ý điều quan trọng sau đây: Nếu xét nghiệm thấy trong nước tiểu có các trụ hình hạt thì trước đây cháu bị viêm cầu thận cấp, nay đã thành viêm cầu thận mạn Nếu vậy thì phương hướng điều trị sẽ khác hẳn

428 Sỏi thận khi nào phải mổ?

"Tôi năm nay gần 40 tuổi, vẫn khỏe mạnh và công tác bình thường

Gần đây, do đau ê ẩm ở lưng nên tôi được chụp điện vùng lưng, tình cờ phát

hiện ra một viên sỏi bằng ngón tay út ở bể thận phải Xin cho biết liệu tôi có

phải mổ lấy viên sỏi ra không?"

Như vậy là viên sỏi ở bể thận phải của bác đã có từ lâu nhưng diễn biến âm thầm nên bị bỏ qua Đáng sợ nhất là khi nó còn nhỏ bằng đầu đũa, nếu lọt xuống niệu quản (tiếp nối ngay với bể thận) sẽ gây tắc nước tiểu do thận bài tiết ra, khiến bệnh nhân đau dữ dội (cơn đau quặn thận) Nếu nó mắc lại tại niệu quản thì dần dà sẽ gây giãn thận

Đến khi sỏi to dần tới kích thước hiện nay thì nguy cơ nói trên không còn nữa, vì nó đã lớn hơn lòng của niệu quản rất nhiều

Về lâu dài, viên sỏi này có thể sẽ lớn thêm dần, tuy nhiên không thể tiên lượng được là nhanh hay chậm Nó có thể gây chảy máu ít nhiều do cọ xát khi bác vận động (trong trường hợp này sẽ thấy nước tiểu có màu đỏ từ đầu đến cuối bãi, hoặc xét nghiệm nước tiểu thấy có nhiều hồng cầu); cũng

có thể gây viêm nhiễm đường tiết niệu phải (ít thấy hơn)

Ngoài ra, nếu viên sỏi của bác hình mỏ vẹt thì chỗ mỏ vẹt sẽ khớp với chỗ tiếp nối giữa bể thận và niệu quản Trong trường hợp này, về lâu dài, nó

có thể làm giãn bể thận ở mức độ nhất định, và bệnh nhân phải được mổ càng sớm càng tốt

Vì vậy, để thật chắc chắn, bác nên sớm về khám tại khoa tiết niệu của một bệnh viện trung ương Bác sĩ sẽ cho chụp X-quang lại toàn bộ đường tiết niệu, chụp thận thuốc (UIV) để đánh giá chức năng thận cũng như tình hình của đài bể thận, từ đó sẽ quyết định phải xử lý sớm hay không (tán sỏi hay mổ lấy sỏi)

Nếu chưa có dấu hiệu báo động hoặc gia đình chưa có điều kiện đến bệnh viện, bác có thể tạm thời "chung sống hòa bình" với viên sỏi này, đồng thời cảnh giác để sớm phát hiện các biến chứng nêu trên

Bác không nên vận động nhiều để tránh bị xuất huyết do viên sỏi cọ sát Thường xuyên dùng thức uống hơi chua (nếu không có hội chứng viêm loét dạ dày - tá tràng) nhằm hạn chế sỏi cũ lớn thêm và sỏi mới hình thành Trong khi chờ đợi, bác có thể vận động và uống một vài vị thuốc nam dễ kiếm (xem Mục 426)

429 Phì đại và sỏi tuyến tiền liệt

"Tôi đã 78 tuổi, vừa qua đi siêu âm, được phát hiện là phì đại tuyến

tiền liệt, có sỏi Hiện nay tôi vẫn tiểu tiện bình thường, không gặp gì rắc rối

Liệu có phải mổ không?"