Tài chính học hành vi- Tâm lý bầy đàn và TTCKVN potx

Tài chính học hành vi- Tâm lý bầy đàn và TTCKVN Thật khó để không nghĩ rằng thị trường chứng khoán giống như con người: Nó cũng có những tâm trạng thay đổi thất thường từ nhạy cảm đến lạ

Tài chính học hành vi- Tâm lý bầy đàn và TTCKVN

Thật khó để không nghĩ rằng thị trường chứng khoán giống như

con người: Nó cũng có những tâm trạng thay đổi thất thường từ

nhạy cảm đến lạnh lùng Nó có thể cũng phản ứng một cách vội

vã để rồi phải trả giá ngay liền sau đó Hầu hết chúng ta vẫn tin

rằng tài chính là lĩnh vực của những suy nghĩ định lượng và rõ

ràng Sự thật thì các nhà đầu tư không phải luôn luôn hành động

một cách sáng suốt và khôn ngoan như mong đợi Các bằng

chứng về “bong bóng” chứng khoán thế giới trong những năm

1990 đã chứng minh điều này rất rõ ràng Bất cứ ai từng trải qua

thời kỳ bong bóng internet và tiếp theo đó là các cuộc khủng

hoảng đều nhận ra lý thuyết thị trường hiệu quả không thể giải

thích.Và trong những trường hợp như vậy, nghiên cứu về tâm lý

học lại hoàn toàn có thể giúp chúng ta hiểu được thị trường tài

chính Những hành vi vô lý một cách hệ thống là cách giải thích

hợp lý dễ chấp nhận đối với những bất thường trên TTCK

Tài chính học hành vi

Tài chính học hành vi là lĩnh vực tài chính sử dụng các lý thuyết

cơ bản dựa trên tâm lý con người để giải thích những bất thường

trên thị trường chứng khoán Người ta giả định trong tài chính

học hành vi cấu trúc thông tin và đặc điểm của nhà đầu tư tham

gia thị trường ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư

khác một cách hệ thống cũng nhiều như sự tác động của thị

trường Một số miêu tả và giải thích của tài chính học hành vi khá

thú vị, mô phỏng hành vi thị trường bằng các cuộc thử nghiệm rất

đơn giản như sau:

Cho ai đó một lựa chọn hoặc là sẽ có chắc chắn 50.000 đồng

hoặc là sẽ chơi trò đồng xu xấp ngửa, nếu thắng sẽ nhận được

100.000 đồng, và ngược lại sẽ không nhận được gì cả Có vẻ

như trò chơi này đầy may rủi , do đó người ta chọn việc bỏ túi

chắc chắn 50.000 đồng Ngược lại, nếu phải lựa chọn giữa việc

mất chắc chắn 50.000 đồng hoặc cũng chơi trò đồng xu xấp ngửa

và mất 100.000 đồng hoặc không mất gì cả Họ có thể sẽ chọn

chơi xấp ngửa Sự may rủi trong việc tung đồng xu xấp ngửa

trong cả hai trường hợp là tương đương nhau, nhưng con người

lại chọn cách tham gia trò chơi để tiết kiệm những khoản lỗ, thậm

chí là trò chơi này có thể sẽ mang đến một khoản lỗ lớn hơn

Điều này cho thấy khuynh hướng con người coi khả năng bù đắp

một khoản lỗ còn quan trọng hơn khả năng kiếm được một lợi

nhuận lớn hơn

Trong kinh doanh, sự ưu tiên về việc tránh các khoản lỗ cũng

đúng cho các nhà đầu tư Hãy nghĩ đến điều này, khi giá trị cổ

phiếu của Nortel Networks xuống giá thê thảm từ hơn $100 một

cổ phiếu vào đầu những năm 2000 xuống còn chưa đầy $2, bất

chấp giá cổ phiếu xuống như thế nào, nhà đầu tư vẫn tin rằng nó

có thể sẽ lên trở lại và họ tiếp tục nắm giữ cổ phiếu Nhà đầu tư

có khuynh hướng tin quá nhiều vào những giá trị dựa trên phán

đoán có được ngay sau những mẫu thông tin nhỏ hoặc từ các

nguồn đơn lẻ, họ quá tự tin vào các phán đoán của mình, thậm

chí còn thích chộp ngay lấy thông tin rỉ tai hơn là những thông tin

công bố rõ ràng Ví dụ như nhà đầu tư tin rằng những kỹ năng

thuộc tính có thể giúp họ may mắn hơn người dùng phân tích để

lựa chọn một cổ phiếu tốt Vì sao lại như vậy? Điều này chỉ có thể

lý giải bằng cảm xúc( emotion) Cảm xúc- một yếu tố vô cùng

quan trọng chi phối hành vi con người Đừng bao giờ coi thường

cảm xúc, nó có sức mạnh to lớn đến không ngờ!

Đám đông và Cảm xúc

Thị trường chứng khoán được xem là một nhóm các nhà đầu tư

không có tổ chức với một mục đích chung duy nhất là nhằm nắm

bắt xu hướng tương lai của thị trường để từ đó có quyết định kinh

doanh đúng đắn nhằm thu được lợi nhuận Tuy nhiên, một điều

quan trọng cần phải nhận ra là nhóm đông đó được hình thành

bởi nhiều nhà đầu tư cá nhân khác nhau, mỗi nhà đầu tư lại thiên

về các cảm xúc trái ngược nhau Lạc quan có, bi quan có, hy

vọng có, lo lắng có– tất cả mọi cảm giác đều có thể tồn tại trong

cùng một nhà đầu tư tại các thời điểm khác nhau hoặc trong vài

nhà đầu tư hoặc một nhóm nhà đầu tư tại cùng một thời điểm Và

mục tiêu quan trọng nhất trong bất kỳ quyết định kinh doanh nào

là hiểu được ý nghĩa của sự dồn nén về cảm xúc nào, từ đó đánh

giá được tâm lý thị trường của nhóm đông để đưa ra những chiến

lược đầu tư sáng suốt

Có lẽ quyển sách nổi tiếng của Charles Mackay, “Những ảo giác

cực kỳ phổ biến và sự mất trí của đám đông”, là được nhắc đến

nhiều nhất trong những cuộc bàn luận về các hiện tượng của thị

trường chứng khoán, từ cơn sốt hoa tulip ở Hà Lan thế kỷ 17 cho

đến những hiện tượng “bong bóng” gần nhất Cốt truyện khá

tương tự nhau: một thị trường chứng khoán giá lên (bull market)

về một mặt hàng, đơn vị tiền tệ hoặc cổ phiếu nào đó khiến dân

chúng thấy xu hướng tăng giá là không thể ngừng Với cách suy

nghĩ lạc quan như vậy mọi người mua “đối tượng” của cơn sốt

vượt quá nhu cầu thật sự của mình, cùng lúc đó những người

cho vay thay phiên nhau đổ thêm dầu vào lửa Đến khi nhà đầu

tư nhận ra thị trường không mạnh như họ đã kỳ vọng, sự sợ hãi

tăng lên Và chắc chắn cuối cùng khi sự lo lắng chuyển thành cơn

bán đổ bán tháo thì thị trường sụp đổ, tạo ra một vực xoáy nhấn

chìm thị trường sâu hơn cả trước khi có cơn sốt, và hậu quả là

phải tốn nhiều năm trời thị trường mới có thể phục hồi trở lại

Do vậy trong các quyết định đầu tư thông minh thì cảm xúc chính

là kẻ thù số một của chúng ta Cảm xúc khiến chúng ta hành

động trái với những gì mà chúng ta nên làm Cảm xúc khiến

chúng ta mua trong khi chúng ta nên bán, cảm xúc khiến chúng ta

bán trong khi chúng ta nên mua Lời khuyên cho nhà đầu tư

thành công là tốt nhất hãy học cách hành động ngược lại với

những gì cảm xúc bảo chúng ta làm hoặc ít nhất cũng nên làm lơ

với những cảm xúc đó

Tâm lý bầy đàn và Thị trường chứng khoán Việt Nam

Nói rất nhiều về hành vi, về cảm xúc cũng chỉ muốn đưa đến một

cơ sở lý luận mới để tiếp cận Thị trường chứng khoán Việt Nam,

nhìn nhận lại “tâm lý bầy đàn” cũng như giúp ích phần nào cho

nhà đầu tư trong giai đoạn hiện nay

Một chân lý hiển nhiên quen thuộc là vào bất kỳ thời điểm nào,

các thị trường tài chính luôn luôn bị chi phối bởi lòng tham và sự

sợ hãi Những thị trường mạnh nhất là những thị trường nhộn

nhịp bởi đồng thời có cả lòng tham lẫn sự sợ hãi Nói rõ hơn, bất

cứ khi nào bạn bán cổ phiếu thì người mua nó cũng sẽ nghĩ khác

về những triển vọng tương lai của cổ phiếu đó Bạn nghĩ nó sẽ

giảm, người mua nghĩ nó sẽ lên Hoặc bạn hoặc người mua sẽ

đúng nhưng chắc chắn chỉ thông qua sự tương tác của những

thái độ khác nhau như vậy thì thị trường mới nhộn nhịp đông kẻ

mua- nhiều người bán Sự sôi động của Thị trường chứng khoán

Việt Nam thời gian qua cũng đã phản ánh phần nào chân lý ấy

Thị trường chứng khoán Việt Nam trong năm 2006 có mức tăng

trưởng cao nhất khu vực Châu Á- Thái Bình Dương với 145% ,

thậm chí đứng trên TTCK Thượng Hải với mức tăng 130% Và

đầu năm 2007 vẫn đang tăng 46% - cao nhất trên thế giới Thị

trường tăng mãnh liệt đã gây sốc cho không ít nhà đầu tư trong

nước và các chuyên gia chứng khoán kể cả những nhà quản lý

thị trường Kéo theo đó sự lo sợ nguy cơ hình thành bong bóng

trên TTCK đã là đề tài gây tranh cãi trên thị trường

Điều đáng nói ở đây, sự phát triển quá nóng của TTCK không chỉ

làm tốn giấy mực của báo chí trong nước mà còn thu hút mạnh

mẽ sự quan tâm của các báo giới nước ngoài Thời gian trước và

sau Tết, không ngày nào mà hai từ Việt Nam không xuất hiện trên

mặt báo cùng với tin tức về TTCK Phòng thương mại Mỹ tại Việt

Nam (AMCHAM) đăng tải trên website của họ bài viết “thị trường

chứng khoán Việt Nam thăng hoa thiếu cơ sở” Thời báo Tài

Chính Anh (Financial Times) dẫn lời các nhà quản lý tài chính

nước ngoài cảnh báo thị trường chứng khoán TP.HCM đang rơi

vào tình trạng quá nóng và vượt quá giá trị thật Thậm chí tuần

báo Wall Street Joural – tuần báo có uy tín vào hạng bậc nhất

trên thế giới cũng có bài bình luận về Thị trường chứng khoán

Việt Nam với tựa "Saigon’Miss” Đáng chú ý là IMF cũng đã gửi

bản khuyến cáo đến chính phủ VN về sự bùng nổ của TTCK

Rất nhiều lý do được đưa ra để giải thích cho sự phát triển quá

nóng của Thị trường chứng khoán Việt Nam Nhà đầu tư trong

nước đổ lỗi cho nhà đầu tư nước ngoài, nhà đầu tư nước ngoài

đổ lỗi cho sự "điên cuồng” của nhà đầu tư trong nước Tuy nhiên

quy chung lại phần lớn đồng tình cho rằng nguyên nhân chính là

do tâm lý đầu tư bầy đàn, đầu tư theo phong trào của các nhà

đầu tư trong nước- thiếu kiến thức cũng như không có kỳ vọng

riêng Và chơi chứng khoán trong thời gian vừa qua đã được báo

chí nói tới như một thứ “mốt”, một “phong trào” lan truyền nhanh

hơn bất cứ dịch bệnh nào, trên khắp cả nước Tờ báo này ví von:

“người người chơi chứng khoán, nhà nhà chơi chứng khoán”, tờ

báo khác thì nói: “ăn chứng khoán, ngủ cũng chứng khoán”…

Không có gì phải chối cãi khi cho rằng hiệu ứng chứng khoán đã

thực sự tác động tới tất cả mọi người Sáng đến cơ quan, mọi

người hỏi nhau về chứng khoán, trưa ở hàng cơm bụi cũng léo

nhéo mấy tiếng: “chứng khoán”, rồi tối ngồi hàng nước, quán cà

phê hay bia hơi, cũng vẫn thấy ơi ới câu nói quen thuộc: “chứng

khoán”

Chứng khoán ”nóng” tới mức hệ thống máy chủ của thị trường

chứng khoán bị “treo”, kéo theo sàn chứng khoán của Trung tâm

giao dịch chứng khoán TP.HCM phải ngừng phiên giao dịch sáng

2/2/2007! đây là lần thứ hai Trung tâm giao dịch chứng khoán

TP.HCM phải ngừng giao dịch vì các “lỗi kỹ thuật”

Các nhà quản lý thậm chí đã phải nghĩ đến các biện pháp để hạ

nhiệt thị trường

Nhưng câu chuyện TTCK cũng không hề bớt sôi động khi mấy

tuần gần đầy chỉ số VN-Index liên tiếp giảm Rồi lại đảo chiều hồi

phục ngoạn mục ngay sau đó

Đúng là thật khó tiên liệu diễn biến trên TTCKVN Mọi lý thuyết,

mọi mô hình của thị trường hiệu quả dường như vô nghĩa Mặc

dù nhà đầu tư được cảnh báo chứng khoán đã vượt quá giá trị

thật hơn 30% nhưng họ vẫn mua bán, thị trường vẫn không

ngừng sôi động Thậm chí cung không đủ cầu Vì sao vậy?Họ đã

điên thật rồi ư?

Dễ thấy thị trường chứng khoán Việt Nam không vận hành theo

bất cứ một quy luật nào Lý thuyết thị trường hiệu quả hoàn tòan

thất bại Có lẽ đã đến lúc dùng đến các lý thuyết cơ bản dựa trên

tâm lý con người để giải thích những bất thường trên thị trường

chứng khoán:

Bình thường một nhóm các nhà đầu tư cá nhân có thể rất bình

tĩnh và sáng suốt, vậy mà cũng có lúc họ lại bị áp đảo bởi những

cảm xúc tiêu cực khi các nhà đầu tư khác hành động theo một

cách thức phổ biến nào đó Hiểu một cách đơn giản nhất thì

chính sự sợ hãi bị “bỏ rơi” hay thất bại khi bạn bè, người thân,

hàng xóm của họ có thể kiếm tiền một cách nhanh chóng, đã đưa

đến sức mạnh áp đảo của đám đông

Cũng giống như nhìn thấy sự kiếm tiền quá dễ dàng trên

TTCKVN- cứ mua là thắng- từ những “đại gia” chứng khoán thì

lời hàng chục tỷ đồng, thậm chí bà nội trợ, anh nhân viên phải

gom góp, vay mượn vài chục triệu đồng làm vốn nay đã có bạc

trăm triệu, thậm chí bạc tỷ đã thôi thúc người ta lao vào chơi

chứng khoán Một nhà đầu tư đã phát biểu ”Ai bảo TTCK là canh

bạc thì kệ họ nhưng chơi thắng nhiều hơn thua thì chưa ai chịu

dừng” Chứng khoán vượt quá giá trị thật- biết chứ- nhưng họ

vẫn mua Họ chấp nhận mua với giá cao vì tin chắc rằng trên thị

trường sẽ còn có người chấp nhận mua lại nó với giá cao hơn

nữa Họ vẫn kiếm lợi được Lòng tham của con người khiến họ

hành động Còn nhìn thấy cơ hội kiếm lợi, họ còn nhảy vào Ôi!

Thật là thấm thía câu nói “tiền khiến chúng ta bị điên!” (Money

makes us crazy)

Sức nóng của TTCK còn “hút” cả anh hai lúa, bà bán đậu phộng

đến ông xích lô… gom góp tiền dành dụm cả đời đổ vào chơi

chứng khoán Họ biết phân tích cổ phiếu , biết dự đoán khả năng

hoạt động sinh lời của công ty? Không hề! Họ chơi theo tâm lý

bầy đàn.Thậm chí có nhiều người còn mua bán theo cách hoàn

toàn bắt chước các nhà đầu tư nước ngoài Tuy nhiên điều này

cũng chẳng có gì là khó hiểu cả Khuynh hướng (bản năng) bầy

đàn giải thích tại sao con người lại thích bắt chước người khác

Khi thị trường lên hoặc xuống, nhà đầu tư sợ rằng người khác sẽ

có nhiều thông tin hơn Và hệ quả của điều này, nhà đầu tư cảm

thấy có sự thôi thúc ghê gớm đối với việc làm theo những gì

người khác đang làm Các nhà tâm lý học cũng đã đưa ra nghiên

cứu cho thấy hành vi đám đông thường có khuynh hướng hành

động theo một số người chủ chốt có khả năng tiên đoán thị

trường Trong trường hợp của Thị trường chứng khoán Việt

Nam, “sứ mệnh” đó được giao cho nhà đầu tư nước ngoài

Đã đến lúc cần một cái nhìn đầy đủ về tâm lý bầy đàn của nhà

đầu tư

Và hẳn nhiên là trong suy nghĩ của rất nhiều người, tâm lý bầy

đàn là cái gì đó rất xấu, rất đáng khinh, loại bỏ nó càng sớm càng

tốt Do đó một câu hỏi được đặt ra là làm sao để chấm dứt tâm lý

bầy đàn trong các nhà đầu tư? Không có gì khó khăn - câu trả lời

là không thể Nhà đầu tư sẽ tự điều chỉnh hành vi của mình theo

thị trường, họ sẽ rút ra bài học từ chính những thành công và thất

bại của mình Không thế có giải pháp nào được đưa ra ở đây cả

Vì tâm lý bầy đàn (hay tâm lý đám đông) là một sự tồn tại khách

quan trong bất cứ một thị trường nào không riêng gì thị trường tài

chính Các bằng chứng xã hội mà các nhà tâm lý học đưa ra sau

các cuộc khảo sát hoàn toàn chứng minh được điều đó

Hẳn nhiều người trong chúng ta đã được biết đến thí nghiệm

dưới đây: Cho một người đứng ở một góc phố và nhìn lên bầu

trời trống không trong 60 giây Một số người đi đường đã dừng lại

để xem người kia nhìn gì nhưng rồi đa số cũng bước qua Lần

tiếp theo, các nhà tâm lý học cho năm người làm như vậy ở góc

phố đó Lần này số người dừng lại để quan sát đông gấp 4 lần

Khi cho 15 người đứng ở góc phố đó, có tới 45% số người qua

đường dừng lại và khi tăng số người đứng ở góc phố thêm một

lần nữa, có tới hơn 80% người đi đường phải ngẩng đầu quan

sát theo Vì sao lại như vậy? Vì người ta cho rằng nếu có nhiều

người cùng nhìn lên bầu trời thì chắc chắn rằng trên bầu trời phải

có gì đó Đó là lý do vì sao càng có đông người, đám đông càng

dễ bị ảnh hưởng: thêm một người là thêm một bằng chứng cho

thấy có điều gì đó quan trọng đang xảy ra Họ tin tưởng rằng nếu

có rất nhiều người cùng thực hiện một việc gì đó thì việc đó nhất

định đúng Bằng chứng này cho thấy tất cả mọi người dường như

là nếu không biết điều gì đang diễn ra thì tốt hơn hết là nên bắt

chước những gì người khác đang làm Tồn tại khách quan là thế

đấy!

Và lâu nay vẫn có quan niệm sai lầm cho rằng chỉ ở Việt Nam thì

mới có tâm lý bầy đàn trong đầu tư như thế Sự thật thì tâm lý

đám đông (tâm lý bầy đàn) xuất hiện ở hầu hết các thị trường

mới nổi thậm chí ngay cả ở các thị trường phát triển thì vẫn có

những giai đoạn tồn tại tâm lý đám đông Nếu không, lịch sử kinh

tế thế giới đã không chứng kiến nhiều vụ nổ bong bóng và

khoảng hoảng như khủng hoảng Hoa tulip – Hà Lan (1634-1637),

bong bóng South Sea -Anh ( 1711-1720), khủng hoảng Bất động

sản Florida- Mỹ (1920-1922), đại suy thoái thế giới 1929, khủng

hoảng 1987, khủng hoảng Châu Á 1997, khủng hoảng dotcom…

Các kết quả của các cuộc điều tra về tâm lý đầu tư trên thị trường

chứng khoán ở Mỹ và Nhật được Robert J Shiller- đại học Yale,

Fumiko Kon-Ya -Viện nghiên cứu chứng khoán Nhật bản, Yoshiro

Tsutsui- đại học Osaka tiến hành trong 10 năm, mỗi 6 tháng 1 lần

bắt đầu từ năm 1989 cũng cho thấy sự ảnh hưởng của tâm lý

đám đông đến quyết định đầu tư(Số liệu cụ thể xin xem thêm

trong file đính kèm) Điển hình theo kết quả điều tra từ năm 1995

đến năm 1997, chỉ số DowJones tăng gấp đôi từ 4069 lên 7917,

gấp 3-4 lần mức tăng trung bình, ở thời điểm đó cứ 5 người Mỹ

thì có ít nhất 2 người chơi cổ phiếu Điều tra 6 tháng đầu năm

1996 , có đến 32.5% ( tỷ lệ cao nhất kể từ năm 1989) nhà đầu tư

cho biết dù họ biết trong tương lai sẽ rớt giá nhưng họ vẫn tiếp