SKKN: Sử dụng phương tiện hiện đại trong dạy học tácphẩm văn chương

Hoà cùng phong trào thi đua đổi mới dạy học, trong quá trình giảng dạy, tôi luôn tìm kiếm, rút kinh nghiệm về phơng pháp giảng dạy qua mỗi bài học, nhằm giúp học sinh dễ dàng phát hiện,

Phần i - Đặt vấn đề.

Xuất phát từ yêu cầu, mục tiêu của quá trình đổi mới phơng pháp dạy học, chúng ta cần phải chú trọng đến việc phát huy tính tích cực, chủ động,

độc lập và sáng tạo của học sinh Giúp học sinh biến kiến thức bài học thành hiểu biết của mình

Hoà cùng phong trào thi đua đổi mới dạy học, trong quá trình giảng dạy, tôi luôn tìm kiếm, rút kinh nghiệm về phơng pháp giảng dạy qua mỗi bài học, nhằm giúp học sinh dễ dàng phát hiện, ghi nhớ, tổng hợp kiến thức

và khắc phục những tồn tại trong giờ dạy của mình

Đối với môn Ngữ văn, đặc biệt là trong tiết dạy và học tác phẩm văn học, để đạt đợc hiệu quả cao thì vai trò của thầy trong việc chuẩn bị và tổ chức tiết học là vô cùng quan trọng Bởi nó giúp các em tiếp cận, làm quen

và khơi dậy trong các em năng lực cảm thụ, sự tự tin và khả năng truyền đạt, trình bày những cảm nhận, những suy nghĩ và rung động riêng

Trong bản sáng kiến kinh nghiệm này, tôi không có tham vọng viết về tất cả các phơng pháp đổi mới bởi nó đòi hỏi phải có quá trình nghiên cứu lâu dài Trong quá trình dạy học, tôi cố gắng kết hợp nhiều phơng pháp giảng dạy một cách hợp lí giữa truyền thống và hiện đại; và mạnh dạn đa phơng tiện hiện đại là vi tính và projector vào việc dạy học tác phẩm văn chơng nhằm đạt đợc kết quả trong bài dạy Đó chính là lí do tôi viết sáng kiến kinh nghiệm với đề tài: “ Sử dụng phơng tiện hiện đại trong dạy học tác phẩm văn chơng”

Phần ii – nội dung sáng kiến kinh nghiệm nội dung sáng kiến kinh nghiệm

I Cơ sở lý luận:

Dựa trên định hớng hoạt động chuyên môn năm học 2001-2002 của Sở giáo dục đào tạo Hà Nội về việc “ Tích cực đổi mới trong dạy và học theo h-ớng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh”

Vận dụng t tởng trên vào thực tiễn dạy học môn Ngữ văn ở trờng THCS, giáo viên không thể là ngời “rót” hay “cung cấp” kiến thức tới học sinh và học sinh chỉ đóng vai trò nghe, ghi, chấp nhận làm theo mẫu một cách thụ động Theo tiến sĩ Nguyễn Thuý Hồng – Viện Khoa học giáo dục thì giờ học theo t tởng đổi mới phơng pháp dạy học không chỉ chú trọng tới hoạt động dạy của giáo viên mà còn chú trọng tới hoạt động của học sinh, tạo điều kiện cho tất cả học sinh đều đợc suy nghĩ, tìm tòi, khám phá,… để để

có thể hiểu, cảm, vận dụng tốt các kiến thức kỹ năng văn học, ngôn ngữ học, d

… để ới sự hớng dẫn của giáo viên nhằm đạt đợc những mục tiêu cụ thể của giờ học

Sử dụng các phơng tiện kỹ thuật hiện đại để hỗ trợ và nâng cao hiệu quả trong nhà trờng là một trong những vấn đề luôn đợc đặt ra về lý luận, thể nghiệm trong thực tiễn với những thành công và thất bại tuỳ thuộc vào năng lực nhận thức và kỹ năng, kỹ xảo thực hành của ngời giáo viên

Tiến sĩ Nguyễn Văn Đờng – Trờng CĐSP Hà Nội trong Hội thảo đổi mới phơng pháp dạy học Văn – Tiếng Việt (Tháng 4/2000) đã đa ra đề

nghị: “Phơng hớng tìm hiểu nghiên cứu để sử dụng các phơng tiện hiện đại kết hợp với các phơng pháp, biện pháp dạy học văn truyền thống trên cơ sở phù hợp với hoàn cảnh thực tế (Học sinh, giáo viên, bài học) nhằm rút ngắn

và sinh động hoá con đờng tiếp nhận tác phẩm văn chơng, không chỉ làm cho giờ dạy học văn tơi vui, hấp dẫn, mới mẻ hơn mà còn thực sự nâng cao chất lợng dạy học văn Đó là phơng hớng dạy học có cơ sở lý luận khoa học

và thực tế vững chắc trong hiệ tại và tơng lai nhất định trở thành phơng h-ớng chủ đạo trong dạy học ở nhà trờng phổ thông” Nh vậy, phơng tiện nghe,

nhìn tạo nên hiệu quả rõ rệt trong dạy học, trớc hết là nâng cao năng suất lao

động của thầy và trò mà khâu then chốt là tích cực hoá quá trình học tập, một vấn đề đang đợc khoa học giáo dục các lớp rất chú ý, coi đó là vấn đề chủ yếu của lý luận dạy học hiện đại

Và một trong những yêu cầu của tiến hành đổi mới phơng pháp dạy

học trong mỗi giờ Văn hiệu quả nhất là: Tăng cờng sử dụng các thiết bị, đồ

dùng và phơng tiện dạy học theo phơng châm phục vụ thiết thực nhất, hiệu quả nhất cho mỗi giờ học Hớng tới việc sử dụng các thiết bị dạy học hiện

đại nhằm tăng cờng tác động của các kênh hình, kênh tiếng, kênh chữ tới học sinh.

Trong quá trình đổi mới dạy học và học Ngữ văn hiện nay, đồng thời với việc đổi mới phơng pháp là sử dụng máy vi tính và projector vào dạy học tác phẩm văn chơng Tôi thấy, đây là một bớc tiến quan trọng vì theo tôi sử dụng phơng tiện hiện đại này sẽ kích thích đợc hứng thú, sự tích cực, chủ

động của học sinh và có đợc sự “Cộng hởng” thực sự giữa giáo viên và học

sinh trong chiếm lĩnh, cảm thụ và vận dụng tri thức

Tuy nhiên chúng ta cần thận trọng khi sử dụng phơng tiện kỹ thuật hiện đại đối với từng bài nhằm đem lại hiệu quả thực sự Do vậy, thông qua bài dạy tôi đã rút ra một số kinh nghiệm về sử dụng máy vi tính và projector vào dạy học tác phẩm văn chơng

II Thực tế giảng dạy:

Trớc đây (từ 1998 trở về trớc) trong nhà trờng THCS, sử dụng phơng tiện đại là máy vi tính và projector để hỗ trợ nhằm nâng cao hiệu quả dạy học văn đợc xem xét rất rụt rè và kết quả còn rất khiêm tốn, hạn chế Rồi, ngời giáo viên do không sử dụng thành thạo với máy móc; chỉ đến giờ dạy thi mới cố công để tập nên thờng dẫn đến lúng túng khi dụng máy, kém hiệu

quả và thậm chí còn phải ”Dở khóc, dở cời” khi máy xảy ra sự cố.

Hiện nay, nhiều trờng học đã đa đồ dùng dạy học hiện đại là máy vi tính và projector vào giờ học rất có hiệu quả Và thực tế đã chứng minh sử dụng phơng tiện hiện đại nh: máy chiếu, máy đa vật thể và đặc biệt là máy vi tính, projector hợp lý, khoa học, kết hợp với các phơng pháp, biện pháp dạy học văn đổi mới- truyền thống;chắc chắn kết quả là tốt đẹp Chúng ta có thể khẳng định rằng đây là đồ dùng trực quan sinh động nhất và sẽ đem lại hiệu quả tiếp nhận cao nhất, gây nhiều hứng thú với học sinh

Với phơng tiện dạy học này, trên màn hình sẽ lần lợt hiện ra một hệ thống nh: câu hỏi, đoạn văn, thơ, hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu, tiểu kết,tổng kết… để và cả âm thanh nữa dới sự điều khiển bằng con chuột (bàn phím) của giáo viên; kết hợp với việc cô viết bảng, hỏi, giải thích đọc sáng tạo, bình giảng Học sinh đợc làm việc nhiều, khẩn trơng, đa dạng và hứng thú Màn hình sinh động với màu sắc của những dòng chữ đợc nhấp nháy, đổi màu khi hiệu ứng đã thực sự cuốn hút, hấp dẫn các em

Sử dụng phơng tiện hiện đại là máy vi tính và projector trong dạy học

đã đáp ứng đợc yêu cầu phát triển của xã hội, trong xu thế phát triển chung của nền giáo dục thế giới

Nhờ sử dụng phơng tiện hiện đại này mà giáo viên nói ít, làm ít hơn, chủ yếu nhờ vào máy móc giúp đỡ, kích hoạt đợc năng lực làm việc của học sinh Việc sử dụng nó giúp giờ học tiết kiệm đợc thời gian, giáo viên đa ra

đ-ợc nhiều dạng bài tập, học sinh đđ-ợc hoạt động tích cực, nhờ đó mà khắc sâu kiến thức, kỹ năng

Hơn nữa, thông qua việc sử dụng máy vi tính và projector vào bài học, ngời giáo viên sẽ có ý thức hơn trong việc thiết kế bài học từ khâu soạn bài

đến đổi mới giảng dạy trên lớp Thông qua đó ngời giáo viên sẽ tích luỹ đợc kinh nghiệm để trở thành ngời giáo viên đạt tiêu chuẩn toàn diện, lý tởng là

có kiến thức và có tay nghề

Cái đợc trong việc sử dụng phơng tiện hiện đại vào dạy học tác phẩm văn chơng không phải là sự vui mắt, vui tai, sôi động, linh hoạt, mới mẻ, hành động mà chính là đã lôi cuốn các em một cách tự nhiên, hoàn toàn tự nguyện và hứng thú để tích cực hoạt động, suy nghĩ, cảm nhận về tác phẩm văn học Điều đó cũng đồng nghĩa với con đờng đến với tác phẩm văn chơng của các em đã đợc rút ngắn lại

III Kinh nghiệm vận dụng ph ơng tiện Hiện đại: sử dụng máy vi

tính và projector vào dạy học tác phẩm văn chơng.

Theo tôi, để thiết kế một tiết học trên máy vi tính có sử dụng projector

đợc chia ra các bớc sau:

B

ớc 1: Chuẩn bị nội dung bài giảng Tôi xác định:

* Chuẩn bị của giáo viên:

1- Đọc kĩ nội dung bài,căn cứ vào SGK giáo viên xác định:

- Mục tiêu chính của bài dạy?

- Trọng tâm bài dạy?

- Phần nào,kiến thức nào học sinh có thể tự học,nên lớt?

- Kiến thức nào cần khắc sâu,thảo luận?

2- Tìm ra hớng khai thác tác phẩm sao cho thật hợp lí,hiệu quả và tổ chức

giờ học cho phù hợp vói đối tợng học sinh để tích cực hoá quá trình học tập của học sinh,giúp các em hiểu nhanh và có cách cảm thụ riêng

Ví dụ:

ở bài “Khúc hát ru những em bé lớn trrên lng mẹ”-Nguyễn Khoa

Điềm-SGK Ngữ văn9-tập1-NXBGD-2005, có thể có nhiều con đờng để tiếp cận tác phẩm, bám sát vào đặc trng về nghệ thuật và nội dung của bài thơ, tôi hớng dẫn học sinh tìm hiểu văn bản theo trình tự:

1 Lời ru và âm điệu của bài thơ

2 Hình ảnh ngời mẹ dân tộc Tà ôi

3 Tình yêu và ớc vọng của ngời mẹ Tà ôi

Dạy bài “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật-SGK Ngữ văn 9- tập1- NXBGD-2005, tôi khai thác tác phẩm theo trình tự:

1 Hình ảnh những chiếc xe không kính

2 Hình ảnh ngời lính, “trái tim” cầm lái

Nhờ đó mà học sinh thấy hứng thú,không bị nhàm chán trong giờ học;đặc biệt là ở những câu hỏi tình huống, học sinh thảo luận hoặc bổ sung, bác bỏ ý kiến rất sôi nổi, hào hứng.Nhờ đó,các em đợc rèn về cách

diễn đạt,kĩ năng trình bày,sự tự tin và năng lực thẩm thấu tác phẩm văn chơng

3- Tìm t liệu để hỗ trợ,minh hoạ cho bài dạy sinh động,có hiệu quả Đây là

khâu chuẩn bị tơng đối khó khăn,đòi hỏi thời gian,công sức và lòng yêu nghề của ngời giáo viên.Tôi xác định hai loại t liệu cơ bản để đa vào giờ dạy:

- T liệu động nh băng hình,tôi đã tìm kiếm bằng nhiều cách nh: Sao chép,

thu từ đĩa DVD, CD, tự quay camera; mợn, sao chép t liệu của Bảo tàng, Cục điện ảnh Quân đội, đài truyền hình,… để; mợn băng hình của môn Mỹ thuật, môn Nhạc,… để

Trong t liệu động này, tôi lại phải sử dụng sao cho có hiệu quả, tránh dàn trải, làm loãng kiến thức bài học

Ví dụ :

Dạy bài ánh trăng, kết thúc bài học tôi liên hệ với bài hát “Bài ca không quên” của nhạc sĩ Phạm Minh Tuấn Đối với đề tài về chiến tranh

và ngời lính thì có khá nhiều ca khúc nh: Đồng đội của Hoàng Hiệp, Bài

ca Trờng Sơn của Trần Cung… để nhng tôi lựa chọn ca khúc này bởi nó có

sự đồng điệu với nội dung văn bản để gợi nhắc và ngân vang mãi trong mỗi chúng ta hôm nay về một thời máu lửa

- T liệu tĩnh nh tranh, ảnh, bảng biểu, sơ đồ, … để tôi có thể tự làm hoặc h -ớng dẫn học sinh chuẩn bị

Ví dụ:

Dạy bài Khúc hát ru những em bé lớn trên lng mẹ, tôi đã giao bài

tập về nhà cho học sinh chuẩn bị trớc đó một tuần để vẽ tranh minh hoạ

về hình ảnh ngời mẹ dân tộc Tà ôi đang địu con trên lng gắn với công việc làm rẫy của mẹ (làm theo 2 nhóm, mỗi nhóm 1 tranh)

* Chuẩn bị của học sinh:

- Nghiên cứu, soạn kỹ bài học theo hệ thống câu hỏi trong SGK để có thể tích cực, chủ động tham gia vào giờ học

- Chuẩn bị theo yêu cầu tổ chức, phân công của giáo viên

B

ớc 2:

- Đa các nội dung, tranh ảnh, băng hình, đã chọn lọc lên máy vi tính (sử dụng chơng trình powerpoint)

Ví dụ:

Dạy bài: “Cảnh ngày xuân” – Trích “Truyện Kiều” của Nguyễn

Du_Sách Ngữ văn 9-tập1, tôi mợn băng t liệu của môn Mỹ thuật có hình

ảnh, âm thanh về lễ hội truyền thống của dân tộc để quét lên máy projector Tôi đã dành thời gian khoảng 5’ cho học sinh xem băng hình này và quả thực chỉ có 5’ thôi nhng đã đem lại hiệu quả rất cao cho bài dạy, bởi không có ngôn ngữ nào có thể tái hiện đợc bằng chính những hình ảnh đó với màu sắc, âm thanh, khung cảnh hiện ra cụ thể, nh thật,

đang diễn ra trớc mắt học sinh

ở bài “Thuý Kiều báo ân báo oán”, theo quá trình phát hiện, nhận xét của học sinh khi đi vào phân tích cuộc đối đáp giữa Thuý Kiều và Hoạn Th, ở cảnh báo oán, tôi sử dụng hiệu ứng lần lợt những kiến thức trọng tâm sẽ đợc hệ thống hoá bằng sơ đồ:

Tiếp đó học sinh tìm hiểu về ngôn ngữ, thái độ của Kiều và ngôn ngữ

- giọng điệu của Hoạn Th Phần ngày tôi cũng cụ thể hoá bằng sơ đồ Từ

đó học sinh dễ dàng nhận thấy tấm lòng nhân hậu, ân oán phân minh của

Kiều và miệng lỡi giảo hoạt, “sâu sắc nớc đời” đến “quỷ quái tinh ma”

của Hoạn Th

Dạy bài Đồng Chí“ ” của Chính Hữu – Sách Ngữ văn 9 – tập 1 – Nhà xuất bản Giáo dục – 2005

Tôi xác định những nội dung để đa lên màn hình:

- Tôi tìm ảnh chân dung của Chính Hữu rồi quét lên màn hình

- Quét ảnh về 2 ngời linh đứng sát bên nhau trong t thế đợi giặc đến: nòng súng chĩa lên trời và vầng trăng nh đang treo nơi đầu súng trong một cánh rừng già khi hớng dẫn học sinh phân tích ba dòng thơ cuối bài

 Nhờ đó, học sinh rất thích thú, ngay lập tức bị cuốn hút, say mê vào bài học

Với bài: “ Bài thơ về tiểu đội xe không kính” Với bài này t liệu về

ng-ời lính thì rất phong phú nhng cái khó là t liệu bằng băng hình mà lại phải về ngời lính lái xe Và đọc những dòng thơ của Phạm Tiến Duật:

“… để Không có kính rồi xe không có đèn

Không có mui xe, thùng xe có xớc

Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trớc…”

Quan toà -xét xử

Oai nghiêm - đầy quyền uy

Bị cáo - bị trừng phạt

Sợ hãi- lo lắng

Hồn lạc- phách xiêu

Quyết tâm trừng trị:

M u sâu-trả nghĩa sâu

Mỉa mai - khinh th ờng

“tiểu th ”- “chào th a”

Khấu đầu- kêu ca

thì không gì cụ thể hơn là trớc mắt học sinh có hình ảnh thật của những chiếc

xe đó Và tôi đã lựa chọn:

- Quét hình ảnh của Phạm Tiến Duật lên màn hình – hình ảnh của một chàng lính lái xe năm xa với chiếc mũ lính đội đầu và một khuôn mặt dài, trẻ trung, hóm hỉnh, tơi sáng, đậm chất lính học sinh dễ dàng cảm nhận đợc điều này

- Đa đoạn băng về hình ảnh đoàn xe với cành lá ngụy trang không kính, không mui, không đèn vợt đèo, núi muôn vàn gian khổ

- Kết thúc bài dạy, tôi đa bài hát “Tôi - ngời lái xe” với hình ảnh của Nghệ sĩ Trung Đức trong trang phục ngời lính cầm vô lăng lắc l theo nhịp lắc chông chênh của chiếc xe.Kết quả là học sinh thấy rất thích thú, vui sớng và hình ảnh về những chiếc xe không kính với những

ng-ời lính trẻ trung, sôi nổi, lạc quan, kiên cờng,bất chấp mọi khó khăn, gian khổ trong bài thơ “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” đó cứ tự nhiên mà khắc sâu ấn tợng đậm nét trong tâm hồn các em

B

ớc 3:

- Sắp xếp trình tự theo ý đồ bài giảng

L

u ý: Khi soạn trên máy, nên sử dụng màu sắc sinh động để có thể

nhấn vào những nội dung quan trọng cần nêu vấn đề, khắc sâu kiến thức cơ bản

Với cách chuẩn bị nh vậy, tôi thấy giờ dạy luôn đạt kết quả cao và còn

giúp giáo viên chủ động lựa chọn nội dung thích hợp để đổi mới phơng pháp

IV Minh họa trong bài dạy

Lớp 9 Bài 12 – nội dung sáng kiến kinh nghiệm Tiết 58: “ ánh trăng” – nội dung sáng kiến kinh nghiệm Nguyễn Duy.

Sau khi đã chuẩn bị, tôi tiến hành tiết dạy nh sau:

1 Giới thiệu bài mới:

Tôi bật màn hình có quét ảnh về ánh trăng – một khung cảnh của nông thôn, làng quê Việt Nam và giới thiệu về trăng là một trong những đề tài quen thuộc của thơ ca; từ đó dẫn vào bài thơ “ánh trăng” của Nguyễn Duy mang dáng vẻ, màu sắc riêng Bởi”trăng” đó không chỉ là một hình ảnh

đẹp của thiên nhiên, gắn bó với cuộc sống của con ngời mà trăng còn là lời nhắc nhở về lẽ sống ân tình, thủy chung với quá khứ để thức tỉnh trong mỗi ngời thứ tình cảm đằm thắm

Hình ảnh trực quan sinh động giúp tôi vào bài mới tự nhiên hơn và đặc biệt gây hứng thú cho học sinh, thổi vào tâm hồn các em tình yêu những vẻ

đẹp bình dị, mộc mạc của quê hơng

2 Bài mới.

Trong hoạt động I – Giới thiệu về tác giả - tác phẩm, sau khi đa câu

hỏi để học sinh trình bày những hiểu biết về tác giả - tác phẩm (dựa vào kiến thức – chú thích SGK), tôi đa ra ảnh chân dung nhà thơ Nguyễn Duy đã đợc quét trên màn hình Đồng thời giới thiệu thêm với các em về chân dung nhà thơ:

Nguyễn Duy mặt vuông, trán rộng, ngời lùn mập, bàn tay gồ ghề thô ráp Hình dáng bên ngoài của Nguyễn Duy giống nh mảnh đất hoang nhng thơ Nguyễn Duy thực sự là Thứ cây quý mọc trên đám đất hoang đó.“ ”

Các em sẽ hứng thú và chủ động tham gia vào tiết học

Trong hoạt động II: Đọc và tìm hiểu chung.

Sau khi đọc câu hỏi – học sinh trả lời, tôi nhấn chuột, cùng với thao tác này, những kiến thức cơ bản sẽ hiện ra, gây đợc ấn tợng để học sinh tiếp nhận một cách thoải mái, dễ dàng

Trong hoạt động III: Đọc và tìm hiểu văn bản.

Trong phần này, tôi lựa chọn những nội dung sau để đa vào máy projector: