bài học kinh nghiệm từ tái cơ cấu hệ thống NHTM tại 1 số nướcx

Đưa ra kinh nghiệm từ quá trình tái cơ cấu hệ thống NHTM của một số nước ở Châu Á, Châu Âu và Châu Mỹ Latinh. Từ đó rút ra bài học tái cơ cấu hệ thống NHTM Việt Nam

BÀI HỌC KINH NGHIỆM TỪ QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU HỆ THỐNG

NHTM CỦA CÁC NƯỚC.

Khủng hoảng kinh tế toàn cầu trên thế giới trong những năm gần đây, đặc biệt là khủng hoảng kinh tế năm 2008, đã làm cho cạnh tranh trên phạm vi toàn cầu ngày càng trở nên gay gắt, đòi hỏi các nước, không phân biệt trình độ phát triển, phải tính toán lại

chiến lược cạnh tranh trong bối cảnh mới Nhiều nước đã tiến hành tái cơ cấu toàn bộ nền

kinh tế sau các cuộc khủng hoảng nhằm phân bổ nguồn vốn một cách hiệu quả hơn Không nằm ngoài xu thế chung, Việt Nam cũng đang thực hiện đề án tái cơ cấu tổng thể nền kinh tế trong đó tái cơ cấu các tổ chức tín dụng chiếm vị trí quan trọng mà hệ thống NHTM là huyết mạch, làm bàn đạp khôi phục nền kinh tế Đây là lần thứ ba Việt Nam tiến hành tái cơ cấu hệ thống NHTM sau 2 đợt tái cơ cấu thành công vào năm 1988-1989

và 1998-20011 Song, cho đến nay, hệ thống NHTM lại tiếp tục bộc lộ những yếu kém nghiêm trọng về thanh khoản và nợ xấu, đặt ra vấn đề cho chúng ta về một sự nhìn nhận mới trong cách thức tiến hành quá trình tái cơ cấu của mình Chính vì vậy, bài học kinh nghiệm mà các nước đã tái cơ cấu thành công trên thế giới chưa bao giờ hết giá trị tham khảo đối với Việt Nam Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi sẽ trình bày những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam từ chương trình tái cơ cấu đã thực hiện thành công của một số nước tại châu Á, châu Âu và châu Mỹ La Tinh

1 Tái cơ cấu tại khu vực châu Á

Điểm qua các nước đã tái cơ cấu ở châu Á, hầu hết nguyên nhân tái cơ cấu là do hệ thống NHTM tồn tại nhiều yếu kém cùng với tác động của cuộc khủng hoảng tiền tệ năm

1997 làm suy kiệt nền kinh tế, trong đó, tiêu biểu cho những nước đã thực hiện thành công là Thái Lan, Malaysia và Hàn Quốc

Thái Lan

Khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 đã khiến hệ thống NHTM của Thái Lan chao đảo nghiêm trọng Trong đó, nợ xấu tăng cao chiếm 7,2% tổng dư nợ vào cuối năm

1995 và tăng lên 11,6% vào tháng 5/1997, khiến các NH lâm vào tình trạng thiếu vốn trầm trọng, thanh khoản khó khăn Cuối tháng 6/1997, tất cả các NH tại Thái Lan đều có

hệ số an toàn vốn (CAR) thấp hơn 8,5%, bong bóng bất động sản vỡ, giá trị tài sản đảm bảo suy giảm nghiêm trọng Tất cả làm nên áp lực lớn bắt buộc Thái Lan phải tái cơ cấu khắc nghiệt để vượt qua khủng hoảng

1PGS.TS Nguyễn Đình Tự (2011), Thận trọng và khẩn trương tái cơ cấu hệ thống Ngân hàng tại http://www.baomoi.com/Than-trong-va-khan-truong-tai-co-cau-he-thong-ngan-hang/126/7478487.epi truy cập ngày 1/11/2012

Vào tháng 10/1997, chính quyền Thái Lan đã công bố chiến lược đối phó với khủng hoảng trong lĩnh vực NH, bao gồm các giải pháp sau:

Đầu tiên, để khắc phục những yếu kém tồn tại trong chuẩn mực kế toán lúc bấy giờ,

CP yêu cầu tất cả các NH phải điều chỉnh vốn chủ sở hữu, đáp ứng những quy định chặt chẽ hơn về phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro do NH Trung ương mới ban hành Thứ hai, các NH phải đệ trình kế hoạch tái cơ cấu vốn cho NH Trung ương Đối với các NH không thể tăng vốn, CP sẽ nắm quyền kiểm soát, tái cấp vốn và sau đó tư nhân hóa NH bằng cách bán lại cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước, nhằm tái cơ cấu hệ thống một cách mạnh mẽ và quyết liệt

Thứ ba, Thái Lan cho phép nới rộng giới hạn sở hữu cho các nhà đầu tư nước ngoài tại NH lên mức rất cao (75% so với 30% hiện tại của Việt Nam) trong thời hạn 10 năm, với cam kết của cổ đông nước ngoài trong thời gian đó phải giảm tỷ lệ sở hữu xuống thông qua việc bán lại cho cổ đông trong nước hoặc chỉ phát hành thêm cho cổ đông trong nước

Với cách thức tái cơ cấu như vậy, hiệu quả mang lại cho Thái Lan lúc bấy giờ rất khả quan Hệ thống NHTM của Thái Lan đã được tái cơ cấu để vượt qua khủng hoảng với 2 NHTM đóng cửa, sáp nhập, 56 công ty tài chính bị đóng cửa, 13 công ty khác và 5 NH được sáp nhập Các NH còn lại đều đã tăng được đủ số vốn quy định sau 12 tháng, đạt được tiêu chuẩn về phân loại nợ và trích lập dự phòng theo chuẩn quốc tế vào năm 2000 Các NHTM quốc doanh sau đó được cổ phần hóa với sự hỗ trợ của các NH đầu tư của nước ngoài một cách minh bạch, nâng cao chất lượng và hiệu quả quản trị của NH trong nước

Malaysia

Khác với Thái Lan, nguyên nhân lớn dẫn đến suy thoái kinh tế ở Malaysia xuất phát

từ việc cho vay theo mệnh lệnh, chỉ định của CP, sự thiếu cạnh tranh và thiếu các quy định giám sát thận trọng, chặt chẽ, tín dụng tăng trưởng quá nóng (từ 88,2% năm 1987 lên 152% năm 1997) tập trung chủ yếu vào cho vay các kênh lợi nhuận cao nhưng nhiều rủi ro như bất động sản, chứng khoán, đồng thời việc các công ty tài chính cho vay tiêu dùng với lãi suất cố định đã khiến tỷ lệ nợ xấu ở nước này tăng hơn gấp đôi vào năm

1998 tương đương 8,5% Điều này đã đặt hệ thống tài chính Malaysia rơi vào vị thế rủi ro khi nền kinh tế nước này bước vào chu kỳ đi xuống đồng thời phải chịu tác động từ sự sụp đổ của thị trường bất động sản và thị trường chứng khoán khi khủng hoảng tài chính Châu Á diễn ra vào năm 1997 Để cứu giải nền kinh tế, kế hoạch tổng thể phát triển khu vực tài chính Malaysia được ban hành vào tháng 3/2001 trong giai đoạn 10 năm 2001 –

2010, tập trung vào các yếu tố: hiệu quả, hiệu lực, ổn định, quản lý an toàn và xây dựng

cơ sở hạ tầng của khu vực tài chính Malaysia

Từ đó, quá trình tái cơ cấu tập trung vào giải quyết 4 vấn đề chủ yếu, bao gồm: xử lý

nợ xấu; tăng cường các quy định thận trọng và ra đời các chuẩn mực và thông lệ quản trị rủi ro; cải thiện hiệu quả hoạt động của các NH thông qua nâng cao chất lượng của HĐQT và ban điều hành; củng cố lợi thế cạnh tranh thông qua sáp nhập các tổ chức tài chính, thúc đẩy các tổ chức tài chính nội địa tập trung phát triển lành mạnh và giải quyết các yếu kém, đồng thời, thúc đẩy sự tham gia của các đối tác chiến lược

Nhằm kiện toàn và tinh gọn hệ thống, quá trình sáp nhập giữa các NH bắt đầu từ năm

2000 Tại thời điểm đó, hệ thống NHTM bao gồm 31 NH, trong đó, 14 NH hoàn toàn thuộc sở hữu nước ngoài, 19 công ty tài chính, 12 NH đầu tư và 7 trung tâm chiết khấu Đến năm 2009, hệ thống NH nội địa chỉ còn 9 tập đoàn NH thương mại lớn, với năng lực tài chính hùng mạnh và phạm vi hoạt động toàn cầu; không còn công ty tài chính, do được sáp nhập vào các tập đoàn NH; 11 NH Hồi giáo và 15 NH đầu tư; không còn trung tâm chiết khấu, do được sáp nhập vào các NH đầu tư; 25 công ty bảo hiểm, cùng với 5

NH nước ngoài được cấp phép, giữ vai trò chủ đạo trên thị trường nội địa và có tầm hoạt động rộng trên thị trường khu vực và thế giới

Đối với vấn đề nợ xấu nghiêm trọng hiện thời, Malaysia thực hiện các chính sách cải thiện phân bổ tín dụng, tăng cường các quy định thận trọng, tái xử lý nợ xấu thông qua việc thành lập công ty mua bán nợ Danaharta được thành lập vào tháng 6 năm 1998 Mục đích chính của Danaharta là mua lại các khoản nợ xấu của không chỉ các NH mà cả các định chế tài chính với mức giá hợp lý và tối đa hóa giá trị có thể phục hồi của các khoản

nợ, giúp các tổ chức tài chính này thoát khỏi gánh nặng nợ nần

Việc mua bán nợ được thực hiện trong vòng 6 tháng, nhanh hơn cả mục tiêu đề ra trong kế hoạch tổng thể là 1 năm Các tổ chức tài chính chấp nhận lỗ khi bán nợ cho AMC với mức chiết khấu bình quân là 57% khoản nợ gốc, đồng nghĩa với việc các NH buộc phải chấp nhận mất hơn nửa giá trị các khoản nợ ban đầu của mình Danaharta đã bơm ra 23.1 tỷ RM, tương đương 31.8% nợ xấu trong hệ thống NH

Sau khi thực hiện xong giao dịch mua bán nợ, Danaharta tiến hành quản lý tài sản Đây là giai đoạn vô cùng quan trọng vì Danaharta phải cân bằng các mục tiêu vừa phải đảm bảo không trở thành nhà kho lưu giữ các khoản nợ xấu, vừa phải tối đa hóa giá trị phục hồi các khoản nợ này, không gây rối loạn thị trường khi bán các tài sản này ra và tạo lợi nhuận trên vốn

Sau quá trình thực hiện kế hoạch tái cơ cấu tổng thể, Malaysia đã đạt được những thành tựu đáng kể Từ cuối năm 2001 đến đầu năm 2010, hệ số an toàn vốn của hệ thống

NH Malaysia đã tăng từ 13% lên 15% trên tài sản chịu rủi ro, lợi nhuận tính bằng thu nhập trên vốn tự có ROE tăng từ 13,3% lên 16,5%, thu nhập trên tổng tài sản tăng từ 1% lên 1,5%, chất lượng tài sản được cải thiện với tỷ lệ nợ xấu giảm từ 11,5% xuống còn 1,9%, năng suất lao động (tính bằng lợi nhuận bình quân/nhân viên) tăng từ 63.500 RM lên 172.500 RM Hệ thống NH vẫn tiếp tục chiếm giữ vị trí trung gian tài chính chủ đạo cho nền kinh tế, với trên 50% tổng tài sản của hệ thống tài chính Hệ thống NHTM nói riêng và khu vực tài chính nói chung của Malaysia có được một nền tảng vững mạnh hơn

Hàn Quốc

Gần giống như Malaysia, nền kinh tế Hàn Quốc trước năm 1997 là mối quan hệ ràng buộc chặt chẽ giữa NHTM – Chính Phủ và các Chaebol (các tập đoàn kinh tế lớn) Trong một thời gian dài, với chính sách hướng về xuất khẩu, CP Hàn Quốc đã tập

trung mọi sự hỗ trợ cho các Chaebol Theo các quy định của CP, các NHTM Hàn Quốc

phải cho các chaebol vay với lãi suất thấp Hơn thế, CP sẵn sàng đứng ra bảo lãnh cho những khoản vay này trong những trường hợp DN phá sản hay thua lỗ Vì vậy, các khoản

vay của Chaebol chiếm một tỷ lệ rất lớn trong hệ thống NHTM Thực tế, có NH cho một

DN vay tới 45% tổng dư nợ tín dụng Thậm chí, tổng dư nợ của một tập đoàn Chaebol tại

một NH có thể lên tới 300% tổng nguồn vốn của NH đó

Chính vì sự can thiệp quá sâu như vậy của CP đã làm cho lợi nhuận của hệ thống NHTM Hàn Quốc rất thấp, đồng thời gây nên tâm lý ỷ lại của NH vào sự bảo lãnh của

CP trong các dự án cho vay, từ đó làm giảm khả năng cạnh tranh và động lực nâng cao chất lượng tín dụng của NH Nên rủi ro đến với toàn hệ thống là điều không thể tránh khỏi và việc bộc lộ tất cả những yếu kém trầm trọng khi khủng hoảng tiền tệ 1997 nổ ra

là một sự tất yếu, đẩy hệ thống NHTM đến bên bờ vực sụp đổ, đặt ra yêu cầu cấp thiết tái

cơ cấu hệ thống NHTM

Trọng tâm của quá trình tái cơ cấu của Hàn Quốc là xử lý mối quan hệ NH CP

-Chaebol Để xử lý mối quan hệ này, CP Hàn Quốc đã tiến hành theo trình tự như sau: Tái

cơ cấu hệ thống các NH trước, bằng cách phân loại làm cơ sở sáp nhập các NH, thành lập công ty mua bán nợ xấu Sau đó, khuyến khích các NH đã được tái cơ cấu và lành mạnh

hóa tham gia vào quá trình tái cơ cấu các Chaebol Đồng thời, CP cũng phải chi một lượng vốn không nhỏ cho quá trình này để xử lý các khoản nợ của các Chaebol.

Đầu tháng 3 năm 1998, Ủy ban Giám sát tài chính (FSC) được thành lập Công việc đầu tiên, FSC đã xác định được 12 trong tổng số 24 NH Hàn Quốc không đủ khả năng tồn tại, và sau đó, yêu cầu 5 NH bị đình chỉ giấy phép ngay lập tức và 7 NH còn lại chỉ được hoạt động trên cơ sở có điều kiện, áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế để đánh giá tình hình tài chính, nợ xấu và phân loại NH thành 3 nhóm (lớn, trung bình, nhỏ) để làm cơ sở

sáp nhập Và cuối cùng, cũng như Malaysia, Hàn Quốc đã thành lập công ty xử lý nợ xấu

là KAMCO nhằm mua lại các khoản nợ xấu của các tổ chức tín dụng có kế hoạch sáp nhập và hợp nhất

Chương trình tái cơ cấu đã mang lại những hiệu quả lớn cho toàn hệ thống NHTM của Hàn Quốc Tính đến ngày 02 tháng 3 năm 1999, có 72 công ty, NH được tái cơ cấu Các NH sau khi được tái cơ cấu được loại bỏ nợ xấu, bơm vốn mới, hoạt động ngày càng

hiệu quả hơn Hiệu quả quản trị của toàn hệ thống cũng được tăng lên đáng kể.

Bài học kinh nghiệm từ chương trình tái cơ cấu hệ thống NHTM tại khu vực châu Á cho Việt Nam

Thành lập công ty mua bán nợ xấu là cần thiết

Những gì mà các nước đã từng làm được, thôi thúc chúng ta một sự học hỏi có chọn lọc cho quá trình tái cơ cấu của mình Thực tế, đề án tái cơ cấu ở Việt Nam đã được ban hành vào ngày 1 tháng 3 năm 2012, nhưng cho đến nay, nhiều vấn đề vẫn còn đang tranh luận và chưa đi đến thống nhất Điển hình là đề xuất hình thành một công ty mua bán nợ quốc gia nhằm mục tiêu xử lý nợ xấu trong chương trình tái cơ cấu Điều đó thật sự cần thiết, nhất là trong bối cảnh nền kinh tế rơi vào khủng hoảng, trì trệ do tỷ lệ nợ xấu tăng nhanh Việc chậm trễ hình thành một định chế như vậy có thể sẽ làm cho tỷ lệ nợ xấu của

hệ thống không những không được giải quyết thậm chí còn tăng lên, càng làm cho tình hình kinh tế vĩ mô bị xấu đi

Kinh nghiệm tái cơ cấu ở Hàn Quốc và Malaysia cũng cho thấy vai trò và sự thiết yếu của công ty mua bán nợ Sự thành công của 2 nước này là động lực cho chúng ta trong giai đoạn hiện nay Song, chúng ta cần lưu ý một số điều kiện tiên quyết để ra đời công ty mua bán nợ Thứ nhất, chúng ta cần một hành lang pháp lý rõ ràng, trong khi hệ thống pháp luật Việt Nam còn rất nhiều bất cập, và vấn đề minh bạch thông tin còn rất hạn chế Thứ hai, chúng tôi cho rằng công ty mua bán nợ ở Việt Nam nên tập trung chủ yếu vào việc xử lí các khoản nợ xấu liên quan đến các dự án đầu tư công, là nợ xấu mà NH khó thu hồi nhất

Còn về việc nhìn nhận tỷ lệ nợ xấu tại hệ thống NHTM Việt Nam hiện nay, chúng ta đang bàng hoàng vì con số nợ xấu khi thanh tra NHNN công bố cao hơn rất nhiều so với kết quả từ BCTC của các NH Minh chứng là trong năm nay, theo thống kê chính thức của NHNN công bố dựa trên việc tổng hợp số liệu báo cáo của từng tổ chức tín dụng đưa

ra vào ngày 7/7/2012 là 4,47%, tiếp theo là những con số cao hơn 8,6% từ Thanh tra NHNN và 10% từ Thống Đốc NHNN trước Quốc Hội, và sau cùng là 11,8% từ Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia Nợ được phân loại xấu ở Việt Nam khi nằm trong nợ nhóm

3 đến nợ nhóm 5, song, các nhóm nợ này vẫn có TSBĐ và việc thu hồi là khó chứ không

phải là không thể Sự thu hồi khó khăn xuất phát từ việc TSBĐ khó bán được trên thị trường, mặt khác, các thủ tục pháp lí phức tạp Hơn nữa, khi các DN đã có “tiền án” nợ xấu tại NH thì việc tiếp cận vốn cũng khó khăn, sản xuất đình trệ thì việc thu hồi nợ xấu trước đây của NH từ DN lại càng khó, tất cả những điều đó làm nên một vòng luẩn quẩn trong mối quan hệ nợ xấu – tài trợ - sản xuất – nợ xấu

Vậy rõ ràng, hiện tại, việc giải quyết nợ xấu không còn nằm trong khả năng của NH nữa, thì việc thành lập một công ty mua bán nợ là vô cùng cần thiết Theo thông tin từ NHNN, 15/11/2012, NHNN sẽ trình CP đề án thành lập công ty mua bán nợ quốc gia, sẽ trực thuộc NHNN thay vì trực thuộc Bộ Tài Chính Quy mô công ty này sẽ xử lí từ 60 nghìn đến 100 nghìn tỉ đồng nợ xấu Từ những phân tích trên, chúng tôi cho rằng, đối tượng xử lí nợ của công ty này nên được xác định rõ là nợ có nguồn gốc từ các DNNN, từ các dự án công Mặt khác, CP cần có động thái quyết liệt hơn trong việc cơ cấu mảng Đầu tư công và các DNNN nhằm hỗ trợ tối đa cho việc tái cơ cấu hệ thống NHTM Khi nền kinh tế được thúc đẩy, thì nợ xấu được thu hồi, mục tiêu xử lí nợ xấu được hoàn thành

Chú trọng phát triển thị trường trái phiếu

Bài học thứ hai mà Việt Nam có được là việc chú trọng việc phát triển thị trường trái phiếu vì đây là một kênh huy động vốn thay thế cho NH Thị trường trái phiếu chậm phát triển và còn nhiều bất cập là nguyên nhân quan trọng khiến nợ xấu tăng cao ở Malaysia năm 1997 (và cả Việt Nam trong thời gian vừa qua) Đồng thời, nhanh chóng cụ thể hóa chính sách, cơ chế, thể lệ, quy chế để phát triển hệ thống các NHTM đủ tiêu chuẩn kinh doanh đa năng, thích ứng với cơ chế thị trường mới

Song song, CP cần có kế hoạch rõ ràng cụ thể và động thái quyết liệt hơn nữa trong việc tiến hành mua lại, sáp nhập, liên kết để hình thành những NH mạnh hơn như các nước châu Á đã làm

2 Kinh nghiệm tái cơ cấu hệ thống NHTM tại Châu Âu

Đầu thập niên 90, kinh tế châu Âu rơi vào cuộc khủng hoảng tiền tệ không chỉ ảnh hưởng đến đồng bảng Anh mà còn ảnh hưởng đến cơ chế tỷ giá hối đoái của châu Âu nói chung Theo sau cuộc khủng hoảng tiền tệ là khủng hoảng kinh tế của các nước châu Âu: tổng sản lượng sụt giảm mạnh, lạm phát và thất nghiệp tăng cao và những mất cân đối tài khóa Khi kinh tế gặp khó khăn, sản xuất đình trệ sẽ dẫn đến nợ xấu của các ngân hàng tăng cao, kéo theo sự suy sụp của hệ thống Tài Chính – Ngân hàng và để vực dậy nền kinh tế đang gặp khủng hoảng thì biện pháp được nhiều quốc gia vận dụng là ưu tiên tái

cơ cấu hệ thống ngân hàng bởi vì ngân hàng vốn là hệ thống tuần hoàn của dòng vốn, chỉ

khi hệ thống ngân hàng được phục hồi thì nguồn vốn của thị trường sẽ lưu thông dễ dàng hơn, các hoạt động sản xuất sẽ được phục hồi một cách có hiệu quả hơn

Đứng trước tình hình phải tái cơ cấu lại hệ thống ngân hàng thì mỗi quốc gia lại chọn cho mình những hướng đi khác nhau Nếu như đa số các nước Tây Âu chọn chọn cách quốc hữu hóa các ngân hàng để giải quyết nợ xấu thì Đông Âu lại chọn cách tư nhân hóa

hệ thống NHTM nhằm sử dụng các nguồn lực bên ngoài để tái cơ cấu ngân hàng Tiêu biểu cho 2 khu vực trên là mô hình tái cơ cấu tại Thụy Điển (Tây Âu) và Hungary (Đông Âu)

Thụy Điển

Trong giai đoạn cuối những năm 1980 đầu những năm 1990 Nền kinh tế Thụy Điển lâm vào tình trạng suy thoái nguyên nhân một phần do chính sách tự do hóa của các NHTM Sau năm năm tự do hóa hệ thống NH, tổng dư nợ tín dụng tăng từ 85% lên 135% GDP Sự tăng trưởng vượt bậc tín dụng nội địa đã đẩy giá bất động sản và chứng khoán tăng vọt Tiêu dùng và đầu tư tăng mạnh dẫn đến tăng trưởng nóng, đồng nội tệ bị định giá quá cao và thâm hụt cán cân vãng lai, kết quả là lạm phát tăng cao Đồng thời, ngay khi nền kinh tế bị tác động bởi một vài cú sốc bên ngoài, một loạt doanh nghiệp đổ vỡ, bong bóng bất động sản và chứng khoán xì hơi Hậu quả là tỷ lệ nợ xấu trong hệ thống ngân hàng tăng rất nhanh đẩy một số ngân hàng đến bờ vực phá sản, nền kinh tế đối mặt với nguy cơ khủng hoảng và suy thoái

Đứng trước tình hình hình nguy cấp đó, trong hai năm 1992-1993 Thụy Điển đã thực hiện một cuộc cải cách hệ thống ngân hàng ngoạn mục, được nhiều nhà kinh tế đánh giá

là một cuộc cải cách thành công nhất trong lịch sử ngân hàng hiện đại Không những tránh được đổ vỡ tài chính liên hoàn, kinh tế Thụy Điển tăng trưởng rất ấn tượng những năm sau đó và chính phủ nước này đã thu hồi lại được gần như toàn bộ số tiền bỏ ra cứu trợ

Qúa trình tái cơ cấu tập trung vào giải quyết các vấn đề chính là: tăng khả năng cạnh tranh cho các NHTM bằng cách sáp nhập, hợp nhất các NH không đủ vốn chủ sở hữu, xử

lý nợ xấu các NH sau khi hợp nhất Tái cơ cấu hệ hống NH được tiến hành qua hai giai đoạn: thứ nhất là bảo đảm tiền gửi của khách hàng và thứ hai là quốc hữu hóa, hợp nhất các NHTM với nhau

Đối mặt với sự đổ vỡ ngân hàng hàng loạt, đầu năm 1992 Chính phủ Thụy Điển tuyên

bố bảo đảm toàn bộ số vốn của người dân và doanh nghiệp gửi hoặc đầu tư trong hệ thống ngân hàng ngoại trừ vốn của giới chủ ngân hàng Mặc dù biện pháp bảo đảm toàn

bộ (blanket guarantee) này gây nhiều tranh cãi, có lẽ đó là giải pháp duy nhất Thụy Điển

có thể lựa chọn ở thời điểm đó để ngăn ngừa sụp đổ dây chuyền Sau này nhiều nước châu Âu như Đức, Ireland, Iceland, Đan Mạch và Úc, New Zealand đã áp dụng biện pháp này ở thời điểm cao trào của cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 Một nghiên cứu của IMF cũng ủng hộ bảo đảm toàn bộ khi thị trường tài chính có nguy cơ rơi vào khủng hoảng tuy vẫn cảnh báo chi phí cho biện pháp này không nhỏ

Sau khi trấn an thị trường bằng bảo đảm toàn bộ, Thụy Điển quốc hữu hóa và hợp nhất hai ngân hàng Gotabanken và Nordbanken, ở thời điểm đó không còn đủ vốn chủ sở hữu theo luật định Thụy Điển đã rất kiên quyết loại bỏ các cổ đông hiện hữu của hai ngân hàng này, giữ vững nguyên tắc các chủ ngân hàng phải chịu lỗ và mất vốn trước khi chính phủ rót tiền cứu trợ Biện pháp mạnh tay này đã thúc đẩy các ngân hàng thương mại khác nhanh chóng tăng vốn chủ sở hữu, giảm bớt rủi ro cho toàn bộ hệ thống Riêng với hai ngân hàng bị quốc hữu hóa, Thụy Điển tách số tài sản xấu ra khỏi bảng cân đối tài sản và giao cho hai công ty quản lý tài sản (AMC - asset management company) quản lý riêng Hai AMC này hoạt động như một dạng quỹ đầu tư vốn (private equity fund), cấp vốn và quản lý những doanh nghiệp còn khả năng sinh lợi đồng thời lựa chọn thời điểm

và khách hàng thích hợp để thanh lý những phần tài sản còn lại

Đến năm 1997, các AMC đã hoàn thành cơ bản nhiệm vụ và được giải thể Ngân hàng Nordbanken cũng dần dần được tư hữu hóa và đổi tên thành Nordea Toàn bộ chi phí cho

vụ giải cứu/cải tổ hệ thống ngân hàng này của Thụy Điển khoảng 4% GDP nhưng sau khi

tư hữu hóa Nordbanken và thanh lý AMC ngân sách Thụy Điển đã thu lại được gần như toàn bộ số tiền nói trên

Hungary

Nếu như Thụy Điển chọn cách quốc hữu hóa các NHTM yếu kém, sử dụng nguồn lực chủ yếu từ chính phủ để tái cơ cấu ngân hàng thì Hungary lại chọn cho mình một hướng

đi hoàn toàn khác Đó chính là việc sử dụng các nguồn lực từ nước ngoài để tái cơ cấu ngân hàng

Đầu thập niên 90, cũng giống như nhiều nước Trung và Đông Âu khác, Hungary rơi vào cuộc khủng hoảng kinh tế: tổng sản lượng sụt giảm mạnh, lạm phát và thất nghiệp tăng cao và những mất cân đối tài khóa và đối ngoại lớn Công tác tái cấu trúc nền kinh tế

đã làm GDP sụt giảm mạnh, ảnh hưởng tiêu cực tới hoạt động của các doanh nghiệp sở hữu nhà nước dẫn đến việc mất khả năng trả nợ cho ngân hàng Các khoản vay dần chuyển thành nợ xấu, chiếm từ 15 đến 18% các khoản tín dụng gia hạn của hệ thống ngân hàng

NHTW Hungary ban hành hàng loạt các quy tắc hoạt động liên quan đến hoạt động

NH, trong đó nổi bật là Luật Các tổ chức tín dụng năm 1991 Luật mới yêu cầu các NH phải có tỷ lệ an toàn tối thiểu 8%; có quỹ dự phòng cho các khoản nợ xấu và khoản tín dụng bị nghi ngờ; đồng thời phải đáp ứng được yêu cầu về dự trữ bắt buộc Điều này đã khiến một số NH sở hữu nhà nước đang đối mặt với các khoản nợ xấu phải tiến hành tư nhân hóa CP tạo mọi điều kiện để hỗ trợ các NHTM tư nhân hóa bằng cách như: hỗ trợ

xử lý nợ xấu trước khi tiến hành tư nhân hóa, nới lỏng các cơ chế hành chính để thu hút vốn nước ngoài đầu tư vào thị trường NH Trước khi tiến hành tư nhân hóa, CP Hungary

đã tiến hành 2 chương trình xử lý nợ xấu nối tiếp nhau trong vòng 1 năm Chương trình hợp nhất nợ được đưa ra vào năm 1993, cho phép các NH chuyển các khoản nợ xấu hoặc

nợ cũ sang trái phiếu CP với một phiếu thưởng tương đương trái phiếu kho bạc 90 ngày Năm 1994, hệ thống NH Hungary chính thức được tư nhân hóa với sự tham gia của các nhà đầu tư nước ngoài thông qua các hoạt động mua quyền quản lý, đấu thầu trực tiếp và trong một vài trường hợp là phát hành cổ phiếu Để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào hoạt động NH, năm 1996, CP Hungary đã tự do hóa hơn luật NH theo hướng khuyến khích sự tham gia của phía nước ngoài và không áp đặt giới hạn cổ phần

Song song với quá trình mở rộng mạng lưới hoạt động, dần thích nghi với cấu trúc

NH, Hungary đã thành lập một cơ quan giám sát tài chính duy nhất, điều chỉnh các quy định NH tương thích với các quy định của Liên minh châu Âu (EU), Liên minh kinh tế và tiền tệ châu Âu (EMU) và các tiêu chuẩn an toàn Basel II… Các quy định được mô phỏng theo quy định của EU và các nguyên tắc chủ yếu của Basel đã tạo ra môi trường thuận lợi cho quá trình phát triển của hệ thống NH Hungary

Về cơ bản, đến trước năm 1994, vấn đề nợ xấu trong hệ thống NH đã được CP Hungary giải quyết hiệu quả Chính sách ưu đãi các nhà đầu tư chiến lược nước ngoài đã thu được nhiều lợi ích, không chỉ bởi vì các NH Hungary đã được mua bởi các nhà sở hữu giàu có và nhiều kinh nghiệm, mà còn bởi nó ngăn chặn sự xuất hiện của việc sở hữu

cổ phần chồng chéo và các xung đột lợi ích Công tác tái cơ cấu và tư nhân hóa hệ thống NHTM thành công đã tạo ra mối quan hệ sở hữu rõ ràng và minh bạch cho hầu hết các

NH Hungary - một môi trường thuận lợi thúc đẩy sự phát triển Sau cải cách đến nay, hệ thống NH nắm giữ vai trò thống trị khu vực tài chính Hungary Tỷ lệ tài sản NH trên GDP vào khoảng 70% trước khi xảy ra khủng hoảng 2008

Tây Ban Nha

Ngoài ra, chúng tôi muốn đề cập thêm một quốc gia tại khu vực Tây Âu là Tây Ban Nha, đất nước đang chịu những tác động nặng nề từ khủng hoảng nợ công khu vực

Eurozone Tuy gặp nhiều khó khăn song Tây Ban Nha đã tiến hành tái cơ cấu hệ thống NHTM khá hiệu quả

Cũng giống như Mĩ và một số quốc gia khác, khủng hoảng tài chính tại Tây Ban Nha xuất phát từ thị trường bất động sản Trong giai đoạn từ 1987-2007, thị trường bất động sản tại Tây Ban Nha lên cơn “sốt”, đầu tư vào bất động sản đem lại tỷ suất sinh lợi cực kỳ hấp dẫn Chính vì vậy các nhà đầu tư đua nhau đổ vốn vào thị trường bất động sản, cũng

từ đó mà nhiều khoản nợ dưới chuẩn càng ngày càng bành trướng, bong bóng bất động sản càng ngày càng “phình to” Đến khi thị trường bất động sản bị bão hòa, cầu lớn hơn cung, giá nhà đất giảm sâu thì xảy ra hiện tượng “vỡ bong bóng bất động sản” Điều này làm cho hàng loạt ngân hàng điêu đứng: hàng loạt tài sản thế chấp bằng bất động sản của doanh nghiệp tư nhân mất giá, không thanh khoản được, khiến nhà đầu tư không trả được

nợ Đứng trước bờ vực phá sản do tỷ lệ nợ xấu quá cao trong khi Chính Phủ không có năng lực tài chính dồi dào để mua lại các khoản nợ xấu, các ngân hàng thương mại tại Tây Ban Nha buộc phải tự tái cơ cấu để cứu chính mình dưới hỗ trợ, định hướng của chính phủ

Qúa trình tái cơ cấu hệ thống NHTM tại Tây Ban Nha bắt đầu từ năm 2007, giải quyết các vấn đề chính là: xử lý nợ xấu, nâng cao năng lực cạnh tranh bằng cách sáp nhập các

NH yếu kém đồng thời củng cố niềm tin cho người gửi tiền

Biện pháp đầu tiên trong việc tái cơ cấu ngành ngân hàng là sáp nhập những ngân hàng yếu kém, các vụ sáp nhập được diễn ra suông sẻ nhờ bàn tay dàn xếp của NHTW Ngân hàng yếu kém được yêu cầu sáp nhập phải nộp một kế hoạch tái cơ cấu vốn và có được sự chấp thuận của Ngân hàng Trung ương

Tây Ban Nha yêu cầu các ngân hàng công khai thông tin tài chính minh bạch, đưa ra các biện pháp cụ thể để làm sạch bảng cân đối kế toán, tăng cường kiểm tra, giám sát các ngân hàng, nâng cao chất lượng đội ngũ giám sát và quản lý Những hoạt động được đặc biệt quan tâm là củng cố đội ngũ kiểm tra, giám sát đảm bảo mang tính chuyên nghiệp cao, được hỗ trợ bởi quy trình giám sát kỹ lưỡng và các hệ thống công nghệ thông tin đầy

đủ, kịp thời Tính độc lập trong quản lý ngân hàng, hoạt động khắc phục hậu quả và chế tài xử phạt trong lĩnh vực ngân hàng và chứng khoán được tăng cường Các NHTM tiến hành các biện pháp kiểm soát tín dụng chặt chẽ, chỉ chủ yếu tập trung cho vay những doanh nghiệp sản xuất vừa và nhỏ Cho vay đầu tư bất động sản và phát triển ngành xây dựng được kiểm soát chặt chẽ theo hướng hạn chế Chỉ tiêu vốn tự có được yêu cầu nâng cao trên 8% Huy động vốn trong dân được chú trọng và khích lệ Tất cả các ngân hàng phải công bố thông tin trong tài khoản hàng năm của họ và phải có xác nhận của kiểm toán viên độc lập Mặc dù các nỗ lực tái cơ cấu trên của các ngân hàng tại Tây Ban Nha vẫn chưa thể giải quyết được những khoảng nợ xấu do bất động sản nhưng nó đã góp