Chiến lược giao tiếp và ngôn ngữ tư tưởng Hồ Chí Minh

Chiến lược giao tiếp và ngôn ngữ tư tưởng Hồ Chí Minh

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HOI SO 05(93)-2006 “15

CHIẾN LƯỢC GIAO TIẾP

VÀ TƯ TƯỞNG ÑGÔN NGỮ HỖ CHÍ MINH

là một chiến lược giao tiếp để thức tỉnh

con người Và giao tiếp để thức tỉnh con

người từ lòng ”n con người ở đây luôn tuân

theo một nguyên lý vừa trực quan nhưng

cũng vừa trí tuệ của chính Hồ Chí Minh:

“người nào bị áp bức nhiễu thì kể ấy càng

vùng lên đấu tranh mạnh, miễn là họ được

thức tỉnh” (Hô Chí Minh, 1993, tập 5, tr 72)

Vi Hồ Chí Minh, vận động cách mang

Hiểu được điều này, ta càng thấy rõ, vì sao

Hồ Chí Minh hết sức coi trọng công tác

tuyên truyền vận động, và qua đó, ta lại

càng hiểu rõ hơn vì sao Người lại hết sức

chú ý đến ngôn ngữ, coi ngôn ngữ là phương

tiện hàng đầu không thể thiếu trong nhiệm

vụ mở đường cho quần chúng đến với cách

mạng, biến tiểm lực của quần chúng thành

sức mạnh hành động trực tiếp của cách mạng

Không phải ngẫu nhiên mà ngay từ đầu,

trong tuyên ngôn Đường cách mạng của

mình, Người đã viết rõ ràng như sau: “

Sách này chỉ ước ao sao đồng bào xem rồi

thì nghĩ lại, nghĩ rồi thì tỉnh dậy, tỉnh rồi thì

đứng lên đoàn kết làm cách mạng” (Hồ Chí

Minh, 1993, tập 5, tr 73)

Trong tuyên ngôn, Hỗ Chí Minh không trực

tiếp giới thuyết vấn để từ chức năng giao

tiếp của ngôn ngữ Nhưng chính tại đây, từ

chiều sâu quan điểm cách mạng gắn với

© Giáo sư, tiến sĩ khoa học Trường Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội

NGUYỄN LAI?

tâm nhìn thực tiễn của mình, rõ ràng Hỗ Chí Minh đã trực tiếp chỉ rõ đối tượng giao tiếp

cụ thể và hiệu lực cuối cùng mà quá trình giao tiếp ngôn ngữ phải hướng tới: đó là quân chúng bị áp bức cần được cách mạng

thức tỉnh Về mặt lý thuyết, nếu cái gọi là bản chất xã hội của ngôn ngữ không thể

tách rời chức năng giao tiếp của ngôn ngữ

thì, với Hễể Chí Minh, chức năng giao tiếp

cụ thể của ngôn ngữ ở đây đã được Người

hướng thẳng vào mục đích của cách mạng

Qua tuyên ngôn nói trên, từ quan điểm cách mạng với tầm nhìn thực tiễn sâu sắc của

mình, Hỗ Chí Minh cùng một lúc làm cả hai việc: vừa xác định đối tượng cho ngôn ngữ,

đồng thời vừa trực tiếp định hướng cho hiệu lực cuối cùng của giao tiếp ngôn ngữ Và từ

đó, nếu nhìn rộng ra, phải chăng những chỉ dẫn mang tính tuyên ngôn trên của Người chẳng những có liên quan đến chức năng của ngôn ngữ, đến tầm quan trọng của cách

sử dựng ngôn ngữ, mà còn liên quan đến cả trách nhiệm xã hội đối với người sử dụng ngôn ngữ

Nhưng cơ chế về nguyên tắc giao tiếp ngôn ngữ gắn với chiểu sâu của quan điểm thực tiễn vốn liên quan đến tư tưởng cách mạng

của Hồ Chí Minh không dừng lại ở đó Từ

những gì đã được đúc kết gần như một kinh nghiệm của bản thân về một đường lối quân chúng trong sử dụng ngôn ngữ để thực hiện

một đường lối vận động cách mạng theo

16 NGUYEN LAI ~ CHIẾN LƯỢC GIAO TIẾP VÀ TƯ TƯỞNG

định hướng hành động, Người còn vừa chỉ

dạy vừa đòi hỏi chúng ta một cách cụ thể:

“mỗi câu nói, mỗi chữ viết phải tỏ rõ cái tư

tưởng và lòng ao ước của quần chúng ”,

*„khi nói, khi viết phải làm thế nào cho

quần chúng đều hiểu, đều tin, để quyết tâm

làm theo lời kêu gọi của mình ” (Hồ Chí

Minh, 1993, tập 5, tr 229)

Có thể nói đây chính là sự chỉ dẫn cụ thể về

một đường lối quần chúng trong chiến lược

giao tiếp từ tư tưởng ngôn ngữ của Hồ Chí

Minh

Qua đó, ta thấy rõ định hướng hành động

của quá trình giao tiếp được nhấn mạnh

Nhưng để đạt được mục đích trên, phải

chăng tại đây Hồ Chí Minh còn gợi mở một

tâm nhận thức sâu rộng hơn trên nhiều mặt:

luôn quan tâm đến tâm lý của đối tượng tiếp

nhận, lấy đó làm tiền đề phản hôi cho quá

trình định hướng để xác lập thông tín nhằm

tạo ra hiệu lực tối ãa cho sự kích thích hành

vi xã hội cụ thể của người tiếp nhận trong

quá trình giao tiếp

Như vậy, mục đích nói và viết trong tư

tưởng ngôn ngữ của Hồ Chí Minh thông qua

những lời khuyên trên rõ ràng là sự chỉ dẫn

thực thi cả một đường lối quần chúng nhằm

tới hiệu lực cuối cùng của quá trình giao tiếp

Cũng không phải ngẫu nhiên mà có nhiều

người cho rằng sức mạnh trong tư tưởng ngôn

ngữ của Hồ Chí Minh là sức mạnh của người

vận động cách mạng theo định hướng hành

động từ đường lối quần chúng

Tại đây, qua lời khuyên trong quá trình giao

tiếp cách mạng của Hồ Chí Minh, có thể

nói, hiểu, tin và làm không tách rời; hiểu, tin

và làm ở đây tổn tại như một vòng tròn

khép kín Từ đó, có thể nói, với Hồ Chí

Minh, trao sự hiểu biết tức là trao gửi niểm

tin Và trao sự hiểu biết để hướng tới lòng

tin ở đây là kích thích và định hướng hành

động đối với người tiếp nhận thông tin Lâu nay, trong lý thuyết đại cương về ngôn ngữ, người ta thường nói về chức năng giao tiếp

và chức năng nhận thức Tuy nhiên sự gắn

bó giữa hai chức năng này trong định hướng hành động của người sử dụng ngôn ngữ ít được quan tâm Qua lời khuyên của mình,

Hồ Chí Minh đã chỉ rõ mối liên hệ gắn bó biện chứng cùng với định hướng hành động

giữa những chức năng hết sức cơ bản này

của ngôn ngữ

Theo tôi, đó là cái mới trong tư tưởng ngôn

ngữ Hỗ Chí Minh Và nếu nhìn rộng hơn, có thể nói đây chính là kết quả của sự quan tâm toàn diện đến đối tượng tiếp nhận theo một đường lối quần chúng gắn với quá trình

vận động cách mạng theo định hướng hành

động của chính Hồ Chí Minh

Tại đây, ta có thể hiểu rằng, với Hồ Chí

Minh, mục đích giao tiếp không chỉ dừng lại

ở chỗ làm cho người nghe, người đọc hiểu

về điểu được nói, được viết Mà hơn thế, nó còn tác động lên người nghe, người đọc, làm

thay đổi nhận thức của họ, trên cơ sở đó,

làm thay đổi hành vi của họ, hướng họ vào hành động theo sức mạnh của tầm nhận

thức mới Qua cách xác định sự không tách

rời giữa hiểu, tin và làm theo tình thần của

Hồ Chí Minh như đã nêu trên, rõ ràng, thông tin trong định hướng giao tiếp gắn với người tiếp nhận, với Hỗ Chí Minh, là luôn luôn đặt chức năng giao tiếp ở vị thế không

bao giờ tách rời với chức năng nâng cao

nhận thức gắn với quá trình tư duy nơi người tiếp nhận Và cả chức năng giao tiếp lẫn

nhận thức ở đây không có mục đích tự thân

Cả hai cùng có một cứu cánh chung, đó là

NGUYEN LAI — CHIEN LUGC GIAO TIEP VA TU TUGNG 7

nâng cao sự hiểu biết của con người xã hội

để thức tỉnh và trực tiếp hướng họ vào hành

động “ mình viết ra cốt để giáo dục, cổ

động, nếu người xem không hiểu được

không nhớ được là viết không đúng, nhằm

không đúng mục đích muốn cho người

xem hiểu được, nhớ được, làm được thì phải

viết cho đúng trình độ của người xem ” (Hỗ

Chí Minh, 1993, tập 5, tr 119)

Như vậy, để giao tiếp tiến hành có hiệu

quả, với Hồ Chí Minh, điều kiện tiên quyết

đối với người nói là xác định rõ mục đích

nói của mình và nắm chắc đặc tính tâm lý

xã hội của người nghe Đó là cơ sở để xác

lập chiến lược giao tiếp thích hợp thco

nguyên tắc cập nhật nhất của lý thuyết giao

tiếp hiện nay Và, chiến lược giao tiếp đó,

đến lượt mình sẽ quyết định hướng lựa

chọn các phương tiện ngôn ngữ Không có

được điều kiện này, không thể tiến hành

giao tiếp có hiệu quả Tức là, trong trường

hợp này, người nói không thể gây tác động

lên người nghe theo mục đích, ý đồ đã định:

viết sao cho người xem, người nghe hiểu

được, nhớ được và làm được

Vậy là, ngay từ trong bản chất vấn để, mục

đích giao tiếp chính là tiền để đầu tiên đã

quy định một cách nghiêm khắc tính hiện

thực đối với quá trình thiết kế ngôn ngữ Và

đến lượt mình, tính hiện thực của ngôn ngữ

không hoàn toàn tách rời với yêu cầu đấu

tranh cách mạng - một cuộc đấu tranh luôn

luôn gắn liển với sự phát động quảng đại

quần chúng làm cho họ giác ngộ, tự nguyện

đứng lên tham gia bằng chính sức mạnh của

mình Từ đó, hiệu lực giao tiếp mà Hê Chí

Minh quan tâm ở đây, không chỉ dừng lại ở

tẩm nhìn vi mô, mà bao giờ cũng được

hướng tới sức mạnh của quần chúng 6 tam

nhìn vĩ mô theo yêu cầu của cách mạng

Và, chính ở đây, tiểm năng giao tiếp nhằm thức tỉnh quần chúng không tách rời với khả năng tổ chức quần chúng, biến sức mạnh

quân chúng thành phong trào hành động

cách mạng mà tầm nhìn chiến lược của Hồ

Chí Minh luôn hướng tới

Từ đó, có thể thấy, cái gọi là bản chất xã hội của ngôn ngữ luôn gắn với hiệu lực giao

tiếp của nó trong định hướng nâng cao dân trí nhằm phát động quân chúng để hướng quần chúng vào hành động cách mạng ở Hỗ

Chí Minh, nó không chỉ là một khẩu hiệu hay một phương châm chung Trái lại, từ trong chiểu sâu, đó là tâm lực, là nhiệt

huyết, là sự bức xúc trăn trở hằng ngày của

Người để hướng tới cái gì cụ thể và đích thực nhất mà hiệu lực giao tiếp phải hướng tới Là

người hoạt động thực tiễn, bao giờ Hỗ Chí

Minh cũng chăm lo tìm cách biến sức mạnh trong tư tưởng cách mạng của mình thành sức mạnh ngôn ngữ, vì Người hiểu rằng chỉ có thông qua ngôn ngữ, thông qua hiệu lực giao tiếp của ngôn ngữ, sức mạnh của tư tưởng cách mạng mới đích thực chuyển hóa thành sức mạnh hành động của quần chúng

Đó là định hướng hành động trong chiến

lược giao tiếp của Hỗ Chí Minh, và đó cũng

chính là tư tưởng ngôn ngữ của Người

Hiểu tư tưởng ngôn ngữ của Hồ Chí Minh trong định hướng hành động từ chiều sâu

chiến lược giao tiếp theo hướng trên, ta

không thể tách nó khỏi sắc thái nhân văn

mới với tất cả tầm nhìn sâu rộng trong tư

tưởng cách mạng của Người - một tầm nhìn

mà Phạm Văn Đồng đã cảm nhận sâu sắc:

“Bao giờ lòng thương yêu và kính trọng ở

Hồ Chí Minh cũng đi đôi với những đòi hồi

rất cao đối với con người, và từ đó Hồ Chí

18 NGUYEN LAI — CHIEN LUGC GIAO TIEP VA TƯ TƯỞNG

Minh để ra những yêu cầu chặt chẽ, nghiêm

khắc trong từng công việc để phát huy khả

năng của tất cả mọi người trong xã hội,

khiến cho ai nấy cũng đều vươn lên cố gắng

hiến dâng tất cả khả năng của mình cho dân

tộc và thực hiện toàn vẹn nhân cách chính

mình” (Hồ Chí Minh, 1997, tr 36)

Tìm hiểu tư tưởng ngôn ngữ Hồ Chí Minh

thông qua chiến lược giao tiếp của Người,

như vậy, có thể nói, trước hết là tìm hiểu

quá trình tuyên truyền vận động, nâng cao

dân trí để định hướng hành động cách mạng

cho quảng đại quần chúng bằng một đường

lối quần chúng cách mạng đối với người sử

dụng ngôn ngữ Chiến lược giao tiếp để

định hướng hành động cách mạng cho con

người ở đây, với Hồ Chí Minh, không thể

tách rời với lòng tin ở con người theo một

tầm nhìn nhân văn sâu rộng gắn với một sắc

thái văn hóa mới Đối với nhận thức của

người nghiên cứu ngôn ngữ, điều này chẳng những làm sáng tổ những nét mới về giá trị

nhân văn trong tư tưởng ngôn ngữ của Người mà còn mở ra một cách nhìn cụ thể

và sân sắc hơn về chức năng xã hội của ngôn ngữ 0

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hé Chi Minh 1993 Toan tập Hà Nội:

Nxb Chính trị Quốc gia

2 Hồ Chí Minh 1997 Tức gia, tác phẩm nghệ

thuật ngôn từ Hà Nội: Nxb Giáo dục

3 Nguyễn Lai 2003 Tiếng Việt và nhà văn

hóa lớn Hồ Chí Minh Hà Nội: Nxb Đại

học Quốc gia

(Tiếp theo trang 14)

quy trình như vậy thì lý luận mới gắn với

thực tiễn, mới không trở thành giáo điều

Đồng thời thực tiễn mới sẽ được chỉ đạo

bởi lý luận sẽ không bi md man, vap vap,

hay chệch hướng Như vậy thì bệnh kinh

nghiệm và bệnh giáo điều cũng không còn

chỗ đứng

Tư tưởng Hồ Chí Minh vẻ thống nhất giữa

lý luận và thực tiễn như một biện pháp cơ

bản để ngăn ngừa, khắc phục bệnh kinh

nghiệm và bệnh giáo điều có ý nghĩa hết

sức to lớn hiện nay, khi mà chúng ta đang

tìm lời giải đáp cho nhiều vấn đề thực tiễn

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ

đổi mới đặt ra Bởi lẽ, để tìm lời giải cho những vấn để đó chúng ta phải tìm ở cả trong chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh cũng như ở chính thực tiễn đổi mới hiện nay ở nước ta Nghĩa là phải bằng phương pháp, quan điểm của chủ nghĩa

Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh tổng

kết những vấn đề thực tiễn hôm nay một

cách có lý luận O

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Hồ Chi Minh 1995 Toàn tap Tap 5, 6, 8, 9

Ha N6i: Nxb Chinh tri Quéc gia.