Xuất phát từ vai trò của câu hỏi và việc rèn kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi trong dạy học Sinh học Trong dạy học, câu hỏi được sử dụng như là một phương tiện để tổ chức quá trìnhnhận
Trang 1Hiện nay, trong xu thế hội nhập toàn cầu, giáo dục – đào tạo đang đứng trướcnhững thách thức lớn của thời đại Vì vậy, vấn đề đổi mới PPDH ở các trường ĐHSPphải được đặc biệt coi trọng và cấp bách hơn Để có thể làm tốt vai trò, nhiệm vụ củangười thầy thì ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường sư phạm, SV cần được rènluyện và bồi dưỡng các kĩ năng dạy học Trong các kĩ năng dạy học thì kĩ năng xâydựng và sử dụng câu hỏi là một trong những kĩ năng quan trọng.
2 Xuất phát từ thực tiễn dạy học Sinh học ở trường phổ thông
Hiện nay GV phổ thông vẫn chủ yếu sử dụng câu hỏi như một biện pháp để kiểmtra mức độ nhớ và tái hiện kiến thức đã học của HS, ít có câu hỏi kích thích tư duy bậccao, hướng dẫn HS phát hiện kiến thức mới, rèn trí thông minh cho các em
3 Xuất phát từ vai trò của câu hỏi và việc rèn kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi trong dạy học Sinh học
Trong dạy học, câu hỏi được sử dụng như là một phương tiện để tổ chức quá trìnhnhận thức, quá trình kiểm tra, tự kiểm tra và tự học của HS Dạy học bằng câu hỏi có ýnghĩa quyết định tới chất lượng lĩnh hội kiến thức của người học Tuy nhiên phươngpháp này có thực sự phát huy được vai trò hay không phụ thuộc vào kĩ năng xây dựng và
sử dụng câu hỏi của GV Vì vậy, có thể khẳng định việc rèn luyện kĩ năng xây dựng và
sử dụng câu hỏi cho SV sư phạm – những GV tương lai là hết sức cần thiết
Xuất phát từ những lí do trên, với mong muốn góp phần vào việc đổi mới nộidung, PPDH, nâng cao hiệu quả đào tạo đội ngũ GV Sinh học ở trường Đại học Sư
phạm, chúng tôi nghiên cứu đề tài: “Rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho sinh viên khoa Sinh Đại học Sư phạm để dạy học Sinh học”.
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Trang 2Xây dựng quy trình rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi đểdạy học Sinh học, nâng cao kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV từ đó gópphần nâng cao chất lượng đào tạo năng lực dạy học cho SV khoa Sinh học trườngĐHSP.
III GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Có thể xây dựng, thực hiện được quy trình và các biện pháp rèn luyện cho SV
kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi qua đó nâng cao được kĩ năng xây dựng và sửdụng câu hỏi cho SV để tổ chức hiệu quả bài dạy
IV KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
1 Khách thể nghiên cứu: Quá trình rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu
hỏi cho SV trong dạy học Sinh học ở trường ĐHSP
2 Đối tượng nghiên cứu
- Câu hỏi và kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi trong dạy học Sinh học ở trườngphổ thông
- Quy trình rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi để dạy họcSinh học
- Biện pháp tổ chức quy trình rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi
V NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
1. Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu
hỏi trong dạy học nói chung, trong dạy học Sinh học nói riêng
2 Xác định thực trạng của việc xây dựng và sử dụng câu hỏi trong dạy học của
GV phổ thông và SV ĐHSP làm cơ sở thực tiễn cho đề tài
3 Xác định hệ thống kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi để dạy học Sinh học
và xây dựng quy trình rèn luyện các kĩ năng đó cho SV
4 Đề xuất các biện pháp rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi
để dạy học Sinh học
5 Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá hiệu quả của quy trình và biện pháp rèn
luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi
VI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1 Nghiên cứu lý thuyết
2 Điều tra cơ bản
3 Phương pháp chuyên gia
4 Thực nghiệm sư phạm
Trang 35 Thống kê toán học
VII NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
- Góp phần hệ thống hoá cơ sở lí luận của việc rèn luyện kĩ năng xây dựng và
sử dụng câu hỏi cho SV khoa Sinh học ĐHSP
- Xây dựng được quy trình xây dựng câu hỏi, quy trình sử dụng câu hỏi trongdạy học Sinh học
- Xây dựng được quy trình rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi, quy trình rènluyện kĩ năng sử dụng câu hỏi cho SV khoa Sinh học ĐHSP
- Biên soạn được hệ thống các bài tập rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi và đềxuất được một số biện pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng câu hỏi cho SV để dạyhọc Sinh học
VIII GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU
Chúng tôi giới hạn rèn luyện cho SV kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi tựluận thông qua dạy học Sinh học 10, Sinh học 11 và yêu cầu SV thể hiện kĩ năng xâydựng và sử dụng câu hỏi qua bài soạn và thực hành tập giảng Việc xây dựng và sửdụng các câu hỏi để dạy học Sinh học 10, Sinh học 11 như là các tình huống mẫugiúp SV hình thành, vận dụng kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi trong dạy họcSinh học THPT
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về câu hỏi, xây dựng, sử dụng câu hỏi và việc rèn luyện kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi để dạy học trên thế giới
Trên thế giới, vấn đề câu hỏi đã được nhiều tác giả nghiên cứu từ rất lâu màngười khởi thủy đặt câu hỏi là Xocrat (469 – 399 TCN) Những năm gần đây cónhiều cuốn sách và bài báo viết về vai trò của câu hỏi, đưa ra những hướng dẫn trongviệc xây dựng câu hỏi và sử dụng câu hỏi trong lớp học Trong số đó có thể kể đến:
Ivan Hannel (2006), Highly effective questioning, Norah Morgan, Juliana Saxton
(2006), Asking better questions, Edie L Holcomb (1996), Asking the Right Questions
– Tool and techniques for tearm work; Ivan Hannel (2009), Insufficient questioning;
Linda Elder and Richard Paul (2010), The art of asking assential questions; Dan Rothstein and Luz Santana (2011), Teaching Students to Ask Their Own Questions…
Trang 41.1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu về câu hỏi, xây dựng, sử dụng câu hỏi và việc rèn luyện kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi để dạy học ở Việt Nam
Từ những năm 70 của thế kỉ XX, các nhà giáo dục học Việt Nam mới chú tâmđến vấn đề kĩ thuật đặt câu hỏi Nhiều tài liệu giáo khoa trong đó có các câu hỏi để sửdụng trong khâu củng cố, hoàn thiện nâng cao kiến thức như của Trần Bá Hoành, LêĐình Trung, Vũ Đức Lưu Nhiều công trình nghiên cứu ở nước ta về thiết kế và sửdụng câu hỏi và bài tập trong dạy học đã xuất hiện ở nhiều môn học, cấp học
Với vai trò như một biện pháp dạy học, câu hỏi đã được nhiều tác giả đề cập tới như: Trần Bá Hoành (1975) (1979), Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành
(1996), Nguyễn Đức Thành (1989), Trần Bá Hoành, Trịnh Nguyên Giao (2007).Trong những năm gần đây, cũng có nhiều đề tài, tài liệu xuất bản của nhiều tác giả đềcập tới câu hỏi ở nhiều khía cạnh khác nhau, trong đó có thể kể đến: Lê Thanh Oai(2003), Vũ Đình Luận (2005), Nguyễn Hữu Châu (2005) Ngoài những đề tài, tài liệutrên còn có một số dự án và hội thảo khoa học liên quan đến việc sử dụng các kĩ thuậtđặt câu hỏi được triển khai ở Việt Nam những năm vừa qua
Như vậy có thể khẳng định rằng, đặt câu hỏi được coi là một trong những công
cụ kĩ thuật thông dụng và đắc lực, là cốt lõi của quá trình dạy học Song đa số cácnghiên cứu chỉ đề cập đến việc xây dựng và sử dụng câu hỏi mà chưa đi vào quy trìnhrèn luyện kĩ năng hoặc nếu có thì cũng chưa nghiên cứu một cách hệ thống và sâu sắcviệc làm thế nào để rèn luyện nâng cao kĩ năng xây dựng câu hỏi và sử dụng câu hỏi
để tổ chức bài dạy Vì thế, nghiên cứu của chúng tôi sẽ tập trung làm rõ hơn cơ sở líluận của việc xây dựng và sử dụng câu hỏi trong dạy học bộ môn Sinh học, xác địnhthực trạng về kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi của SV sư phạm và GV dạy Sinhhọc ở một số trường phổ thông Trên cơ sở đó đề xuất quy trình và biện pháp rènluyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV ĐHSP để tổ chức bài dạy mônSinh học
1.2 CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.2.1 Khái niệm câu hỏi
1.2.1.1 Bản chất của câu hỏi: Bản chất của câu hỏi là phải có mối quan hệ giữa cái
biết và cái chưa biết Phải có tỉ lệ phù hợp giữa hai đại lượng đó thì chủ thể nhận thứcmới xác định được phương hướng mình phải làm gì để trả lời câu hỏi đó Khi chủ thểnhận thức đã định rõ được cái mình đã biết và cái mình chưa biết thì lúc bấy giờ mới
Trang 5đặt được câu hỏi, và đến lúc đó thì câu hỏi thực sự mới trở thành sản phẩm của quátrình nhận thức.
1.2.1.2 Định nghĩa câu hỏi: Trong dạy học, câu hỏi được sử dụng để hướng dẫn quá
trình nhận thức, để tích cực hoá hoạt động của HS Đó là một yêu cầu được đặt ra đòihỏi HS phải thực hiện bằng sự tư duy tích cực Theo Trần Bá Hoành “câu hỏi kíchthích tư duy là câu hỏi đặt ra trước HS một nhiệm vụ nhận thức, khích lệ và đòi hỏi
họ cố gắng trí tuệ cao nhất, tự lực tìm ra câu trả lời bằng cách vận dụng các thao tác
tư duy so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá qua đó lĩnh hội được kiến thứcmới, đồng thời được tập dượt các phương pháp nghiên cứu, phương pháp giải quyếtvấn đề, có được niềm vui của sự khám phá”
1.2.1.3 Vai trò của câu hỏi: dạy học bằng câu hỏi không chỉ giúp HS lĩnh hội được
tri thức một cách chủ động, rèn luyện được cho các em năng lực tư duy, rèn luyệnphương pháp học tập mà còn cung cấp thông tin phản hồi cho GV và HS để điềuchỉnh cách dạy và học Câu hỏi là phương tiện tổ chức dạy học tích cực
1.2.1.4 Phân loại câu hỏi: có rất nhiều cách phân loại câu hỏi
Dựa vào yêu cầu năng lực nhận thức có 3 cách phân loại câu hỏi:
Cách 1: có 2 loại câu hỏi: Câu hỏi trình độ thấp và câu hỏi trình độ cao
Cách 2: Theo Trần Bá Hoành, có 5 loại câu hỏi: Loại câu hỏi kích thích sự quan sát,
chú ý; Loại câu hỏi yêu cầu so sánh, phân tích; Loại câu hỏi yêu cầu tổng hợp, kháiquát hoá, hệ thống hoá; Loại câu hỏi liên hệ với thực tế; Câu hỏi kích thích tư duysáng tạo, hướng dẫn HS nêu vấn đề, đề xuất giả thuyết
Cách 3: Theo Benjamin Bloom cải tiến (2001) đã đề xuất một thang 6 mức câu hỏi
(6 loại câu hỏi) tương ứng với 6 mức chất lượng lĩnh hội kiến thức Theo đó các loạicâu hỏi lần lượt là: Biết – Hiểu – Áp dụng – Phân tích – Đánh giá – Sáng tạo
Dựa vào mục đích lí luận dạy học, có thể chia thành 3 loại sau: Câu hỏi
dùng để dạy bài mới; Câu hỏi để củng cố, hoàn thiện kiến thức; Câu hỏi dùng đểkiểm tra đánh giá
Dựa theo mức độ xác định của phương án trả lời có 2 loại câu hỏi: Câu hỏi
đơn trị (câu hỏi hội tụ) và câu hỏi đa trị (câu hỏi phân kì)
Dựa vào thang phân loại của PISA: các loại câu hỏi được sử dụng trong đánh
giá PISA là: Câu hỏi mở đòi hỏi trả lời ngắn; Câu hỏi mở đòi hỏi trả lời dài; Câu hỏiđóng dựa trên những trả lời có sẵn; Câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn;Câu hỏi Có – Không, Đúng – Sai phức hợp
Trang 6 Dựa theo thang đo cấp độ tư duy (Thinking levels) có 4 loại câu hỏi tương ứng với 4 mức: Câu hỏi mức nhận biết; Câu hỏi mức thông hiểu; Câu hỏi mức vận
dụng thấp; Câu hỏi mức vận dụng cao
Hướng đề tài tập trung vào việc rèn luyện cho SV đặt được các câu hỏi ở bậc
tư duy cao (phân tích, đánh giá, sáng tạo) nên trong các hình thức phân loại trên,chúng tôi sử dụng thang phân loại của Benjamin Bloom cải tiến (2001) vì thang phânloại này vẫn đang được thế giới sử dụng kể cả PISA, mặt khác nó phù hợp với thực tếdạy học ở các trường THPT hiện nay Chúng tôi sử dụng hình thức phân loại câu hỏitheo Bloom song chúng tôi xếp 6 mức độ trong thang phân loại này thành 3 mứctrong đó: Mức 1: Tái hiện (gồm mức nhận biết); Mức 2: Tái tạo (gồm mức hiểu và ápdụng); Mức 3: Sáng tạo (gồm các mức phân tích, đánh giá, sáng tạo)
1.2.1.5 Tiêu chí chất lượng câu hỏi
Chất lượng của câu hỏi cần đảm bảo một số tiêu chí sau:
+ Câu hỏi nêu ra bám sát mục tiêu bài học;
+ Hướng vào nội dung cơ bản, trọng tâm của bài học;
+ Phát triển được các mức độ tư duy khác nhau ở HS;
+ Vừa sức, phù hợp với trình độ và năng lực khác nhau của HS;
+ Diễn đạt rõ ràng, chính xác, chỉ rõ được điều cần hỏi
1.2.2 Khái niệm kĩ năng, kĩ năng dạy học, kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi 1.2.2.1 Khái niệm kĩ năng
Trong nghiên cứu của mình, chúng tôi định nghĩa khái niệm kĩ năng như sau:
“kĩ năng là khả năng của chủ thể có được do đào tạo, rèn luyện để thực hiện có kết
quả một hoạt động nào đó bằng cách vận dụng tri thức và những kinh nghiệm đã có
về hoạt động đó” Với định nghĩa này chúng tôi muốn khẳng định rằng muốn có kĩ
năng và phát triển kĩ năng chúng ta phải được đào tạo và rèn luyện thường xuyêntrong lĩnh vực hoạt động tương ứng
1.2.2.2 Khái niệm kĩ năng dạy học
Có nhiều định nghĩa về kĩ năng dạy học song chúng tôi sử dụng định nghĩa củatác giả Trần Bá Hoành “Kĩ năng dạy học nói tới khả năng thực hiện có kết quả một
số thao tác hay một loạt các thao tác của một hành động giảng dạy, bằng cách lựachọn, vận dụng những tri thức, những cách thức và quy trình hợp lí” Cũng theo tácgiả, mỗi khâu của quá trình dạy học có những nhóm kĩ năng dạy học tương ứng: kĩnăng chuẩn bị lên lớp; kĩ năng lên lớp; kĩ năng thực hiện các hình thức tổ chức dạy
Trang 7học khác; kĩ năng kiểm tra đánh giá kết quả dạy học Trong mỗi nhóm kĩ năng lạigồm nhiều kĩ năng nhỏ.
1.2.2.3 Khái niệm kĩ năng xây dựng câu hỏi, kĩ năng sử dụng câu hỏi
Trên cơ sở định nghĩa về kĩ năng, kĩ năng dạy học chúng tôi định nghĩa về kĩnăng xây dựng câu hỏi, kĩ năng sử dụng câu hỏi như sau:
Kĩ năng xây dựng câu hỏi là khả năng của SV có được do đào tạo, rèn luyện
để thực hiện có kết quả việc xây dựng câu hỏi, tạo ra hệ thống các câu hỏi với các mức độ khác nhau để tổ chức hoạt động dạy học đạt được mục tiêu mong đợi.
Kĩ năng sử dụng câu hỏi là khả năng của SV có được do đào tạo, rèn luyện để thực hiện có kết quả việc lựa chọn, sắp xếp hệ thống các câu hỏi để tổ chức các hoạt động dạy học phát huy tính tích cực của HS.
1.2.3 Quy trình và biện pháp rèn luyện kĩ năng dạy học
1.2.3.1 Quy trình rèn luyện kĩ năng dạy học
Có nhiều tác giả nghiên cứu về quy trình hình thành và phát triển kĩ năng dạyhọc cho đối tượng HS, SV Nghiên cứu các quy trình các tác giả đó giúp chúng tôiđịnh hướng đề xuất quy trình rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV.Đối với kĩ năng xây dựng câu hỏi chúng tôi tuân theo tiến trình chung để xây dựngquy trình rèn luyện kĩ năng này cho SV Đối với kĩ năng sử dụng câu hỏi, chúng tôi
kế thừa quy trình của tác giả Trần Anh Tuấn để đề xuất quy trình rèn luyện kĩ năng
sử dụng câu hỏi cho SV song có thu gọn lại các bước, thay đổi tên các bước cho phùhợp với lĩnh vực dạy học Sinh học Nội dung các quy trình này được trình bày cụ thể
ở chương 2 của luận án
1.2.3.2 Biện pháp rèn luyện kĩ năng dạy học
Biện pháp là cách làm để thực hiện một công việc nào đó nhằm đạt được mụcđích đề ra Trong quá trình rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV đểdạy học Sinh học, chúng tôi dựa vào cơ sở các biện pháp rèn luyện kĩ năng dạy họccủa Nguyễn Đình Chỉnh và biện pháp rèn luyện kĩ năng của một số tác giả như PhanĐức Duy, Văn Thị Thanh Nhung, Trịnh Đông Thư, Nguyễn Văn Hiền, để lựa chọn
và đề xuất một số biện pháp cụ thể, đồng thời biên soạn hệ thống bài tập phù hợp vớiquá trình rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV để dạy học Sinh học
1.2.4 Đánh giá kĩ năng dạy học
Đánh giá kĩ năng nói chung, kĩ năng dạy học nói riêng là việc hết sức khó khăn
và phức tạp Mỗi phương pháp đánh giá đều có những ưu điểm và nhược điểm nhấtđịnh Trong nghiên cứu của mình chúng tôi sử dụng phối hợp nhiều phương pháp để
Trang 8đánh giá mức độ tiến bộ kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi của SV như dùng phiếukhảo sát và đánh giá sản phẩm của SV thông qua các tiêu chí đã được lượng hóathành điểm số Các tiêu chí đánh giá kĩ năng với 3 mức độ từ thấp đến cao được mô
tả cụ thể trong các phiếu đánh giá kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi được trìnhbày trong chương 3 của luận án
1.2.5 Các yếu tố đảm bảo chất lượng rèn luyện kĩ năng dạy học
SV cần được trang bị lí thuyết; có thái độ tích cực tham gia vào việc rèn kĩ năng;
SV cần được luyện tập với số lần thích hợp, theo một trình tự nhất định và theonguyên tắc nâng cao dần yêu cầu luyện tập; SV cần biết vận dụng linh hoạt quy trìnhxây dựng câu hỏi để có thể xây dựng được nhiều câu hỏi có chất lượng, vận dụng linhhoạt quy trình sử dụng câu hỏi để tổ chức cho HS học tập tích cực thể hiện qua việcsoạn giáo án, giảng tập và thực tập sư phạm; GV có kế hoạch kiểm tra, đánh giá theotừng giai đoạn rèn luyện, tạo điều kiện để SV có thể tự đánh giá và đánh giá chéo đểđảm bảo hiệu quả của quá trình tập luyện
1.3 CƠ SỞ THỰC TIỄN
1.3.1 Thực trạng kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi của GV Sinh học
Qua tìm hiểu thực trạng kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi của GV Sinh học
ở một số trường phổ thông cho thấy: Thứ nhất, nhìn chung GV đã có nhận thức đúng
về vai trò, thành phần của câu hỏi, quy trình xây dựng câu hỏi, tiêu chí chất lượng củacâu hỏi nhưng chưa thật sâu sắc Thứ hai, phần lớn GV phổ thông chưa được đào tạomột cách có hệ thống về cách đặt câu hỏi đối với HS dựa trên thuyết phân loại Bloom
và cách thức sử dụng câu hỏi có chiều sâu trên lớp Thứ ba, đa số GV thường đặt câuhỏi cho HS dựa trên kinh nghiệm của bản thân
1.3.2 Thực trạng kĩ năng xây dựng, sử dụng câu hỏi của SV Khoa Sinh - ĐHSP
Tổng hợp kết quả về các vấn đề tìm hiểu cho thấy: SV chưa được trang bị đầy
đủ và có hệ thống về kĩ thuật xây dựng, sử dụng câu hỏi để dạy học, chưa được rènluyện kĩ năng đó trong quá trình rèn luyện nghiệp vụ sư phạm ở trường đại học hoặcnếu có thì cũng thiếu bài bản và chưa mang tính chất nhất quán Do đó, khả năng xâydựng và sử dụng câu hỏi trong thiết kế bài soạn của SV còn rất hạn chế
CHƯƠNG 2 RÈN LUYỆN KĨ NĂNG XÂY DỰNG VÀ KĨ NĂNG SỬ DỤNG CÂU HỎI CHO SINH VIÊN KHOA SINH ĐHSP ĐỂ DẠY HỌC SINH HỌC 2.1 KHÁI QUÁT MÔN PHƯƠNG PPDH SINH HỌC Ở TRƯỜNG ĐHSP
Trang 92.1.1 Vị trí các học phần PPDH Sinh học
2.1.2 Khung chương trình các phân môn PPDH Sinh học và cơ hội rèn luyện kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi cho SV
Chúng tôi đưa ra khung chương trình chi tiết của các học phần PPDH Sinh học
được áp dụng tại Khoa Sinh – KTNN trường ĐHSP Hà Nội 2 (Bảng 2.1 Phụ lục 2).
Từ khung chương trình này chúng tôi tìm các cơ hội rèn luyện kĩ năng xây dựng và
sử dụng câu hỏi cho SV khoa Sinh học để dạy học Sinh học
2.2 XÂY DỰNG CÂU HỎI VÀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG XÂY DỰNG CÂU HỎI CHO SV
2.2.1 Xây dựng câu hỏi
2.2.1.1 Nguyên tắc xây dựng câu hỏi
Khi xây dựng câu hỏi trong khâu nghiên cứu tài liệu mới cần nắm vững một số
nguyên tắc sau: 1) Bám sát mục tiêu dạy học; 2) Đảm bảo nội dung khoa học, cơ
bản, chính xác của kiến thức; 3) Phát huy được tính tích cực trong học tập của HS; 4) Phù hợp với trình độ, đối tượng HS; 5) Phản ánh được tính hệ thống và khái quát.
2.2.1.2 Quy trình xây dựng câu hỏi
Sơ đồ 2.1 Quy
trình xây dựng
câu hỏi
Giải thích quy trình
Bước 1: Xác định mục tiêu bài học (trả lời cho câu hỏi: Người học sẽ phải đạt được
những gì sau khi kết thúc bài học?)
Bước 2: Phân tích nội dung xác định kiến thức trọng tâm, xác định lôgíc nội
dung bài học (trả lời cho câu hỏi: Người học cần phải biết, nên biết và có thể biết
những gì từ bài học? Các kiến thức bài học có lôgíc về nội dung như thế nào?)
Trang 10Bước 3: Tìm điều cần hỏi (khả năng mã hóa nội dung) từ kênh chữ và kênh hình
của bài học (trả lời cho câu hỏi: Người học cần đối mặt với những vấn đề gì khi tìm
hiểu nội dung bài học và làm thế nào để người học giải quyết được những vấn đềđó?)
Đối với kênh chữ: Trên cơ sở xác định mục tiêu bài học, phân tích nội dung bài
học GV tập trung làm rõ kiến thức trọng tâm của bài học bằng việc xác định nộidung có thể mã hóa thành câu hỏi Trên cơ sở tìm được các khả năng mã hóa thiết
kế thành câu hỏi ở nhiều mức độ khác nhau nhằm giúp HS sau khi trả lời đượccác câu hỏi đó sẽ không chỉ đạt được mục tiêu bậc 1 của bài học mà có thể đạtđược mục tiêu bậc 2 và bậc 3
Đối với kênh hình: Cần xác định kênh hình trong bài học và kênh hình có thể bổ
sung làm rõ hơn kiến thức cho bài học Từ đó xác định những kiến thức có thểkhai thác từ các kênh hình này, xác định cái cần hỏi và diễn đạt thành câu hỏi
Bước 4: Diễn đạt điều cần hỏi bằng câu hỏi, xác định nội dung trả lời cho câu
hỏi (trả lời cho câu hỏi: Người học cần phải trả lời những câu hỏi nào? Mỗi câu hỏi
đó đòi hỏi HS tư duy ở mức độ nào? Nội dung cần trả lời cho từng câu hỏi là gì?).Trong bước 4 cần lưu ý:
- Để có nhiều hơn câu hỏi có cùng mức độ tư duy từ một câu hỏi ban đầu cần thayđổi cách diễn đạt của câu hỏi bằng cách đảo vị trí các thành phần trong câu hỏihoặc dùng các động từ cùng mức độ thể hiện yêu cầu của câu hỏi
- Để có các câu hỏi có mức tư duy khác nhau, có thể biến đổi động từ thể hiện mức
độ của câu hỏi ban đầu bằng cách tăng hoặc giảm mức độ của động từ
Bước 5: Chỉnh sửa lại nội dung và hình thức diễn đạt của câu hỏi để đưa vào sử
dụng (trả lời cho câu hỏi: Câu hỏi vừa xây dựng đã đạt yêu cầu chưa về cả hình thức
diễn đạt và nội dung của câu hỏi?)
Mối quan hệ thống nhất giữa việc xây dựng câu hỏi với các hoạt động khác của quá trình dạy học có thể được minh họa bằng sơ đồ sau:
Trang 11Sơ đồ 2.2 Mối quan hệ
giữa xây dựng câu hỏi
với xác định mục tiêu,
phân tích nội dung và
kiểm tra đánh giá bài học
2.2.2 Rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi cho SV
2.2.2.1 Quy trình rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi cho SV
1) Quy trình xuôi (đối với người học chưa có kĩ năng xây dựng câu hỏi) Sơ đồ 2.3
2) Quy trình ngược (người học đã có kĩ năng nhưng còn ở mức thấp) Sơ đồ 2.4
2.2.2.2 Biện pháp rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi
Một số định hướng chung rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi cho SV
- Thông qua các hoạt động dạy học phân môn PPDH trong chương trình đào tạo
- Tạo thành một phần, một chương hay một mục trong phân môn PPDH
Trang 12- Tổ chức thành các buổi ngoại khóa rèn luyện nghiệp vụ sư phạm cho SV
Biện pháp cụ thể rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi
Biện pháp cụ thể rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi có thể hiểu là cách thức vềmặt kĩ thuật để có thể tạo ra các câu hỏi Chúng tôi sử dụng cách phân loại câu hỏidựa theo yêu cầu về mặt năng lực nhận thức của Bloom Theo đó, có 6 loại câu hỏiứng với 6 mức độ tư duy trong thang phân loại của Bloom Chúng tôi đưa ra bảng 2.7(Luận án) thể hiện mối quan hệ giữa từng bậc tư duy với các mức của động từ và cácmức độ của câu hỏi, gợi ý cách diễn đạt câu hỏi theo từng mức độ nhận thức đó
2.2.2.3 Thiết kế bài tập rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi
Kĩ năng xây dựng câu hỏi là một kĩ năng tổng hợp của nhiều kĩ năng thànhphần (được cụ thể hóa trong Bảng 1.1: Kĩ năng thành phần và các hành động cấuthành kĩ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi) nên các bài tập được biên soạn theo từngdạng tương ứng với từng kĩ năng thành phần Các dạng bài tập gồm:
Dạng 1: Bài tập rèn luyện kĩ năng xác định mục tiêu bài học
Dạng 2: Bài tập rèn luyện kĩ năng phân tích cấu trúc nội dung bài học, xác địnhnội dung trọng tâm của bài học
Dạng 3: Bài tập rèn luyện kĩ năng tìm các khả năng có thể đặt câu hỏi từ kênhchữ và kênh hình của bài học
Dạng 4: Bài tập rèn luyện kĩ năng diễn đạt các khả năng mã hóa thành câu hỏi,làm đáp án cho câu hỏi
Dạng 5: Bài tập rèn luyện kĩ năng chỉnh sửa và sắp xếp câu hỏi thành hệ thốngphù hợp với lôgíc bài học
Dạng 6: Bài tập tổng hợp rèn luyện kĩ năng xây dựng câu hỏi (kĩ năng kết nốigiữa mục tiêu bài học – nội dung bài học với việc xây dựng câu hỏi)
2.3 SỬ DỤNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC SINH HỌC VÀ RÈN LUYỆN
KĨ NĂNG SỬ DỤNG CÂU HỎI CHO SV ĐỂ DẠY HỌC SINH HỌC
2.3.1 Sử dụng câu hỏi trong dạy học Sinh học
2.3.1.1 Yêu cầu khi sử dụng câu hỏi trong dạy học
Khi dạy học bằng câu hỏi, GV cần đảm bảo một số yêu cầu sau:
1) Yêu cầu trong việc lựa chọn câu hỏi: khi lựa chọn câu hỏi cần lưu ý về phạm vi
của câu hỏi; nội dung của câu hỏi; mức độ của câu hỏi
