Hoà cùng với công cuộc đổi mới mạnh mẽ về phơng pháp, hình thức tổ chức dạy học trên toàn ngành, môn Tự nhiên xã hội cũng có những bớc chuyển mình, từng bớc vận dụng thay đổi linh hoạt c
Trang 1A Phần mở đầu I/ Lí do chọn đề tài.
Tự nhiên và Xã hội là môn học cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản ban đầu về các sự việc hiện tợng trong tự nhiên, xã hội và trong các mối quan hệ của con ngời, xảy ra xung quanh các em Bên cạnh các môn học chính nh Toán, Tiếng Việt, Tự nhiên xã hội trang bị cho các em những kiến thức cơ bản của bậc học góp phần bồi dỡng nhân cách toàn diện cho trẻ
Hoà cùng với công cuộc đổi mới mạnh mẽ về phơng pháp, hình thức
tổ chức dạy học trên toàn ngành, môn Tự nhiên xã hội cũng có những bớc chuyển mình, từng bớc vận dụng thay đổi linh hoạt các phơng pháp dạy học nhằm tích cực hoá các hoạt động của học sinh, phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong quá trình lĩnh hội tri thức
Phơng pháp quan sát là phơng pháp đặc trng, thờng đợc sử dụng khi dạy học môn Tự nhiên xã hội và đặc biệt là đối với học sinh ở giai đoạn 1 Học sinh quan sát chủ yếu là để nhận biết hình dạng, đặc điểm bên ngoài của sự vật hiện tợng đang diễn ra trong môi trờng tự nhiên, trong cuộc sống Khi đợc sử dụng các giác quan tiếp cận trực tiếp với sự vật, hiện tợng (sờ
mó, ngửi, nếm, mổ xẻ, nhìn, nghe ) để lĩnh hội tri thức học sinh sẽ thích… thú hơn trong học tập
Tuy nhiên, trên thực tế việc sử dụng phơng pháp quan sát trong dạy học Tự nhiên và Xã hội vẫn cha đợc thực hiện một cách đúng mức Việc dạy học Tự nhiên và Xã hội chỉ diễn ra khô khan, cứng nhắc, mang tính chất đối phó cho đầy đủ chơng trình Học sinh, phụ huynh và thậm chí cả giáo viên vẫn cho rằng môn học này là phụ nên không chuyên tâm để ý, nên hay bị cắt giảm thời lợng để dành thời gian cho hai môn học chính:Toán và Tiếng Việt vốn có lợng kiến thức nhiều Chính vì thế, khi dạy học giáo viên sử dụng
ph-ơng pháp quan sát cha linh hoạt, thành thạo, còn học sinh thì lúng túng khi quan sát, cha thực sự chủ động trong chiếm lĩnh tri thức Vì vậy các em cha hứng thú với việc học môn Tự nhiên và Xã hội
Vấn đề cần giải quyết là giáo viên cần có ý thức và sử dụng phơng
Trang 2pháp quan sát một cách hiệu quả trong dạy học Tự nhiên và Xã hội.
B giải quyết vấn đề
I Cơ sở lí luận
1 Cơ sở tâm lí học.
- ở lứa tuổi Tiểu học cơ thể của trẻ đang trong thời kỳ phỏt triển vỡ thế sức dẻo dai của cơ thể cũn thấp nờn trẻ khụng thể làm lõu một cử động đơn điệu, dễ mệt mỏi nhất là khi hoạt động quỏ lõu và ở phũng học nhỏ thấp
- Học sinh Tiểu học dễ nhớ nhng chóng quên nhất là khi các em khụng tập trung cao độ Vỡ vậy người giỏo viờn phải tạo ra hứng thỳ trong học tập và phải thường xuyờn được luyện tập
- Học sinh Tiểu học rất dễ xỳc động và thớch tiếp xỳc với một sự vật, hiện tượng nào đố nhất là những hỡnh ảnh gõy cảm xỳc mạnh
- Trẻ hiếu động, ham hiểu biết cỏi mới nờn dễ gõy cảm xỳc mới song cỏc em chúng chỏn Do vậy trong dạy học giỏo viờn phải sử dụng nhiều đồ dựng dạy học, đưa học sinh đi tham quan, đi thực tế, tăng cường thực hành để củng cố khắc sõu kiến thức
2 Nhu cầu về đổi mới phương phỏp dạy học :
Học sinh Tiểu học cú trớ thụng minh khỏ nhạy bộn sắc sảo, cú úc tưởng tượng phong phỳ Đú là tiền đề tốt cho việc phỏt triển tư duy nhưng rất dễ bị phõn tỏn, rối trớ nếu bị ỏp đặt, căng thẳng, quỏ tài Chớnh vỡ thế nội dung chương trỡnh, phương phỏp giảng dạy, hỡnh thức chuyển tải, truyền đạt làm thế nào cho phự hợp với tõm sinh lý lứa tuổi là điều khụng thể xem nhẹ Đặc biệt đối với học sinh lớp 2, lớp mà cỏc em vừa mới vượt qua những mới
mẻ ban đầu chuyển từ hoạt động vui chơi sang hoạt động học tập là chủ đạo Như vậy núi về cỏch học, về yờu cầu học thỡ trẻ lớp 1 gặp phải một sự thay đổi đột ngột mà đến cuối năm lớp 1 và sang lớp 2 cỏc em mới quen dần với cỏch học đú Do vậy giờ học sẽ trở nờn nặng nề, khụng duy trỡ được khả năng chỳ ý của cỏc em nếu cỏc em chỉ cú nghe và làm theo
Trang 3Muốn giờ học cú hiệu quả thỡ đũi hỏi người giỏo viờn phải đổi mới
phương phỏp dạy học tức là kiểu dạy học “Lấy học sinh làm trung tõm”
hướng tập trung vào học sinh, trờn cơ sở hoạt động của cỏc em Kiểu dạy này người giỏo viờn là người định hướng, tổ chức ra những tỡnh huống học tập nú kớch thớch úc tũ mũ và tư duy độc lập Muốn cỏc em học được thỡ trước hết giỏo viờn phải nắm chắc nội dung của mỗi bài và lựa chọn, vận dụng cỏc phương phỏp sao cho phự hợp, bài nào thỡ sử dụng cỏc phương phỏp quan sát trực quan, thuyết trỡnh, trũ chơi hoặc hoạt động nào thỡ sử dụng phương phỏp giảng giải, kiểm tra, thớ nghiệm nhưng phải chỳ ý đến đặc điểm tõm sinh lý của học sinh Tiểu học
Học sinh Tiểu học khụng thể ngồi quỏ lõu trong giờ học cũng như làm một việc gỡ đố nhiều thời gian vỡ thề giỏo viờn cú thể thay đổi hoạt động học của cỏc em trong giờ học : cho cỏc em thảo luận, làm bài tập hoặc thụng qua trũ chơi Cú như vậy mới gõy được hứng thỳ học tập và khắc sõu được bài học
Tuy nhiên không có phơng pháp dạy học nào là tối u Vì vậy, giáo viên cần phải biết phối hợp các phơng pháp một cách nhuần nhuyễn, linh hoạt Làm đợc điều đó, giáo viên mới mong tổ chức tiết dạy thành công Học sinh lớp 2 vừa bớc qua giai đoạn ban đầu của bậc tiểu học: Giai
đoạn tiếp cận với những kiến thức hết sức sơ giản chủ yếu đợc giáo viên cung cấp qua trực quan sinh động Học sinh lớp 2 bắt đầu biết chuyển từ trực quan sinh động đến những phân tích, so sánh, tổng hợp kiến thức ở dạng t duy trừu tợng Tuy nhiên, học sinh lớp 2 vẫn còn quan sát sự vật hiện tợng
d-ới dạng tổng thể, đơn giản Năng lực suy luận của các em còn kém, trong khi
đó lợng kiến thức truyền đạt thì nhiều và ẩn dới dạng tranh vẽ, yêu cầu và phần bài học đóng khung rất khô cứng Nếu không khai thác phù hợp thì rất
dễ dẫn đến việc học sinh chán học môn tự nhiên xã hội Để thực hiện tốt mục tiêu của môn học tự nhiên xã hội, giáo viên cần phải cập nhật, đổi mới phơng pháp để giúp học sinh phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo trong học tập, giúp học sinh hoạt động nhiều đi theo đúng các con đờng mà các
Trang 4nhà khoa học đã đi tìm ra kiến thức đó Từ đó, học sinh hứng thú hơn với việc học tập môn Tự nhiên xã hội
II Một số biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phơng pháp quan sát trong dạy học Tự nhiên và Xã hội lớp 2
1 Nhìn nhận lại về tầm quan trọng của môn học Tự nhiên và Xã hội.
Tự nhiên và Xã hội là môn học cung cấp, trang bị cho học sinh những kiến thức ban đầu, cơ bản về tự nhiên và xã hội trong cuộc sống hàng ngày xảy ra xung quanh các em Vì thế học sinh đã có vốn sống, vốn hiểu biết ban
đầu về tự nhiên và xã hội Đây là điều kiện thuận lợi để học tập tốt môn Tự nhiên và Xã hội nhng đồng thời nó cũng chính là điểm gây trễ nải trong việc học tập môn học này vì học sinh, phụ huynh hay ngay cả giáo viên cũng cho rằng những điều đó biết rồi thì không cần học Để có nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của môn học Tự nhiên và Xã hội thì cán bộ quản lí phải cần
tổ chức đợt chuyên đề, thờng xuyên nhắc nhở trong các buổi sinh hoạt chuyên môn làm cho giáo viên nắm đợc: Những hiểu biết ban đầu của học sinh về cuộc sống và thế giới xung quanh em chỉ là những hiểu biết tản mạn, cha mang tính bản chất mà chỉ mới chỉ nằm ở hình thức, tồn tại ở bên ngoài
sự vật hiện tợng Việc học tập môn Tự nhiên và Xã hội giúp học sinh tiếp cận với thế giới xung quanh bằng những phơng pháp khoa học, phù hợp với trình độ của các em
Khi đã nhận thức đợc tầm quan trọng của môn Tự nhiên và Xã hội thì giáo viên cần trau dồi phơng pháp dạy học môn học sao cho hiệu quả nhất
Mà phơng pháp đặc trng của môn học là phơng pháp quan sát Giáo viên cần
sử dụng nhuần nhuyễn phơng pháp này trong dạy học Tự nhiên và Xã hội
2 Giáo viên cần rèn luyện các kĩ năng hớng dẫn học sinh quan sát.
Để sử dụng phơng pháp quan sát có hiệu quả thì giáo viên cần rèn luyện cho mình các kĩ năng phục vụ cho tổ chức quan sát Việc phối hợp thực hiện linh hoạt các kĩ năng hớng dẫn quan sát sẽ đem lại kết quả cao cho việc học tập môn Tự nhiên và Xã hội Các kĩ năng hớng dẫn quan sát bao gồm:
Trang 52 1 Kĩ năng xác định tình huống sử dụng.
Giáo viên cần biết khi nào thì sử dụng phơng pháp quan sát Việc xác
định đợc tình huống sử dụng phơngp háp quan sát làm cho bài dạy hiệu quả hơn Giáo viên nên sử dụng phơng pháp quan sát để khai thác kiến thức từ các sự vật, hiện tợng và sử dụng vào thời gian đầu của tiết học để tạo hứng thú làm việc của học sinh
VD: Bài Cây quýt, cây mít
Trong phần khai thác kiến thức mới, giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát để tìm hiểu những đặc điểm của thân, lá, mùi vị, màu sắc có gì …
đặc biệt Sau khi khai thác kiến thức cần đạt thì giáo viên sử dụng đến phơng pháp hỏi đáp, giảng giải…
2 2 Kĩ năng lựa chọn đối t ợng quan sát.
Giáo viên cần xác định đợc lợng kiến thức cần đạt Từ đó xác định đợc
đối tợng để khai thác lợng kiến thức đó Đối tợng quan sát có thể là các hiện tợng diễn ra trong cuộc sống hàng ngày: tranh ảnh, mô hình Song nên tối …
đa lựa chọn vật thật cho học sinh quan sát Vì quan sát vật thật giúp cho học sinh tri giác trực tiếp vận dụng đợc nhiều giác quan trong quan sát, giúp cho tiết học sinh động hơn Khi không có điều kiện tiếp xúc với vật thật thì mới
sử dụng mô hình, tranh ảnh
VD: Khi dạy bài Cây lúa, cây ngô mà trờng học nằm ở nông thôn thì
không nên lựa chọn tranh ảnh mà nên sử dụng chính cây lúa, cây ngô thật để cho học sinh khai thác kiến thức cần chiếm lĩnh một cách sinh động, dễ nhớ nhất.Còn đối với trờng học nằm ở địa phận thành phố thì mới sử dụng đến mô hình, vì ở thành phố khó tìm đựơc cây lúa, cây ngô thực để học sinh làm việc
Trong nhiều trờng hợp, giáo viên phối hợp cả vật thật và tranh ảnh, mô hình để quan sát Vì tranh ảnh và mô hình thể hiện đợc sự vật, hiện tợng ở
Trang 6trạng thái tĩnh và có sự khái quát cao.
VD: Bài Khớp xơng cần thiết sử dụng cả vật thật là cơ thể học sinh để
xác định các vị trí khớp xơng trong cơ thể ngời, đồng thời sử dụng tranh các khớp xơng để thấy đợc sự sắp xếp của các ống xơng tạo ra các khớp xơng Ngoài việc phải biết xác định là cần phải quan sát cái gì giáo viên còn phải biết lựa chọn đồ dùng quan sát sao cho phù hợp:
+ Đồ dùng đa vào quan sát phải phù hợp với bài học, thể hiện đợc nội dung bài học
+ Đồ dùng đa vào quan sát phải kích thích đựơc hứng thú học tập, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh
+ Đồ dùng quan sát đảm bảo khoa học, s phạm, kích thớc vừa phải
+ Đồ dùng đa ra đúng lúc, đúng chỗ Nếu nh đã khai thác đợc kiến thức thì nên cất đồ dùng, nếu để đồ dùng để lâu sẽ làm cho học sinh quan sát tản mạn các yếu tố không cần thiết và xao nhãng vào các hoạt động học tập kế tíêp
VD: Khi dạy bài Trật tự kỉ luật ở trờng giáo viên cần chọn tranh ảnh
thể hiện đợc nội quy của trờng Đặc biệt không nên đa những tranh ảnh mang nội dung không đảm bảo kỉ luật ở trờng (Học sinh ăn quà, học sinh
đánh nhau ) Tranh ảnh đó sẽ phản tác dụng giáo dục của giáo viên đối với… học sinh suốt cả quá trình phía trớc đó
2 3 Kĩ năng xác định mục đích quan sát.
Trong một bài học, không phải mọi kiến thức cần cung cấp cho học sinh
đều đợc rút ra từ quan sát, vì vậy khi đã chuẩn bị đợc đối tợng cho học sinh quan sát, giáo viên cần phải xác định cho học sinh quan sát phải đạt đợc mục
Trang 7đích nào Từ đó hớng học sinh quan sát vào bộ phận, đặc điểm của đối tợng quan sát nhất định chứ không quan sát lan man
VD: Bài Cây bạc hà, cây ngải cứu giáo viên tổ chức cho học sinh quan
sát cây bạc hà và cây ngải cứu trên sân trờng, giáo viên cần xác định đợc các kiến thức cần rút ra, cần đạt đợc khi quan sát cây ngài cứu, cây bạc hà: Nhận biết đợc hình dáng, đặc điểm của hai cây ngài cứu, bạc hà là cây thuốc Từ việc xác định mục tiêu cần đạt giáo viên cần tổ chức cho học sinh quan sát thân, lá, màu sắc đặc biệt là phải cho học sinh sử dụng vị giác, khứu giác…
để nhận biết ra mùi vị của cây bạc hà, cây ngải cứu Từ đó cho học sinh nhận biết đợc hai loại cây này là cây thuốc, phân biệt với loại cây ăn quả (cây mít, cây quýt), cây lơng thực (cây lúa, cây ngổ, cây đậu tơng) học ở các bài trớc Giáo viên cần theo dõi, hớng dẫn học sinh quan sát để khai thác đợc kiến thức cần đạt trong bài chứ không để học sinh quan sát những yếu tố không bộc lộ đợc kiến thức trọng tâm nh: Rễ cây ngắn hay dài, lá dày hay mỏng, cành này ngắn, cành kia dài …
2 4 Kĩ năng tổ chức cho học sinh quan sát
Để tổ chức cho học sinh quan sát thật tốt, thật hiệu quả thì giáo viên cần
có kĩ năng tổ chức và hớng dẫn quan sát khoé léo, nhẹ nhàng, linh hoạt
Căn cứ vào lợng đồ dùng có đợc, giáo viên lựa chọn hình thức tổ chức dạy học phù hợp: Nếu có nhiều đồ dùng đảm bảo 1 đồ dùng/ 1 học sinh thì
tổ chức dạy học cá nhân Nếu đồ dùng có ít thì tổ chức dạy học theo nhóm Các nhóm có thể cùng quan sát một đối tợng để giải quyết chung một nhiệm
vụ học tập hoặc mối nhóm có thể quan sát nhiều đối tợng quan sát khác nhau
và giải quyết nhiều nhiệm vụ khác nhau
Khi quan sát, giáo viên cần tạo điều kiện cho học sinh đợc sử dụng nhiều giác quan để phán đoán, cảm nhận sự vật và hiện tợng ( mắt nhìn, tai nghe, tay sờ, mũi ngửi ) từ đó mới gây hứng thú học tập cho học sinh làm…
Trang 8việc với đối tợng để rút ra kiến thức cần chiếm lĩnh.
Giáo viên cần tổ chức cho học sinh bắt đầu quan sát từ toàn thể rồi mới
đi đến bộ phận chi tiết; từ bên ngoài rồi mới đi vào bên trong trớc khi đi đến những nhận xét tổng quát về sự vật, hiện tợng đã biết để tìm ra những điểm giống nhau hoặc khác nhau
Nếu tổ chức quan sát theo nhóm học sinh, giáo viên nên cho các em phát biểu kết quả quan sát trong nhóm hoặc cử một bạn ghi lại những quan sát của nhóm Đại diện các nhóm báo cáo kết quả làm việc của từng nhóm, cả lớp nghe, so sánh, phân tích, xử lí để đi đến kết luận chung nhằm đạt đợc mục đích của bài tập quan sát đã đặt ra
VD: Khi dạy bài Mặt trời giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát mặt trời
cá nhân với hệ thống câu hỏi để hớng học sinh quan sát đúng mục đích cần
đạt nh sau:
Trớc hết là sử dụng các câu hỏi hớng dẫn tổng quát Những câu hỏi này nhằm tái hiện lại những hiểu biết sẵn có của học sinh trớc khi khai thác kiến thức của bài:
+Hằng ngày em nhìn thấy mặt trời vào lúc nào, ở đâu?
+Khi có mặt trời lên em thấy cảnh vật xung quanh nh thế nào?
+Khi mặt trời lặn mà không có ánh sáng điện thì em thấy cảnh vật xung quanh
nh thế nào?
Sau đó giáo viên cho các em quan sát mặt trời từ hình thức đến nội dung với các câu hỏi chi tiết:
+ Mặt trời có hình gì?
+Thờng mặt trời có màu sắc gì?
Trang 9+ ánh sáng mặt trời có tác dụng gì?
+ Quần áo phơi ngoài nắng thì sẽ nh thế nào?
+ Tại sao lúc nắng to, em không nên nhìn thẳng vào mặt trời?
+ Khi đi ngoài trời nắng, em cần phải làm gì để tránh nắng?
Dựa vào kết quả quan sát vừa thu đợc và kết hợp với vốn hiểu biết sẵn
có, giáo viên cho học sinh so sánh mặt trời với mặt trăng để khắc sâu kiến thức vừa chiếm lĩnh đợc
Qua ví dụ trên có thể rút ra: Việc giáo viên sử dụng đúng câu hỏi nhằm hớng dẫn học sinh tập trung chú ý vào đối tợng quan sát và việc yêu cầu của các em phải huy động các giác quan để tri giác đối tợng đó rồi rút ra nhận xét và kết luận là rất quan trọng Vì vậy, để sử dụng phơng pháp quan sát trong dạy học Tự nhiên và Xã hội lớp 2 nói riêng và toàn bậc tiểu học hiệu quả thì giáo viên cần thiết phải rèn luuyện kĩ năng đặt câu hỏi
Trong quá trình này học sinh còn rèn luyện các kĩ năng: Nghe và hiểu những yêu cầu của giáo viên đề ra cho việc quan sát, ghi nhớ Tái hiện lại các tri thức thu đợc để biểu đạt nó thành lời nói lại những gì mà các em đã quan sát đợc Nừu giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát thờng xuyên sẽ hình thành cho các em kĩ năng nghe lệnh, hiểu lệnh khi học tập một cách nhanh chóng, thuần thục
2 5 Kĩ năng đặt câu hỏi, soạn thảo phiếu học tập.
Khi giáo viên tiến hành soạn thảo câu hỏi, phiếu học tập cần đảm bảo:
-Yêu cầu nêu lên trong câu hỏi, trong phiếu học tập phải đợc diễn đạt một cách chặt chẽ, rõ ràng, rành mạch, dễ hiểu và chính xác
-Nội dung câu hỏi, phiếu học tập phải phù hợp với nội dung bài dạy,
Trang 10phù hợp với trình độ học sinh
-Câu hỏi, phiếu học tập cần phải đa dạng về nội dung và hình thức thể hiện
-Về mặt nội dung nên sử dụng nhiều các loại câu hỏi trắc nghiệm để hình thức hỏi phong phú gây hứng thú học tập cho học sinh Đồng thời kết hợp một số ít câu hỏi mở để kích thích đợc suy nghĩ, động não của học sinh
-Về hình thức: Các câu hỏi trong phiếu học tập có thể đợc trình bày một cách đa dạng bằng lời văn, bằng câu đố hay bằng hình ảnh sẽ gây đợc hứng thú học tập của các em
* Để rèn luyện các kĩ năng đó không có con đờng nào khác ngoài thực hành thờng xuyên trên lớp thông qua các tiết dạy học Tự nhiên và Xã hội áp dụng các kĩ năng vào dạy học chính là giáo viên đã tự mình rèn luyện, nâng cao hiệu quả sử dụng phơng pháp quan sát trong dạy học môn học này.
* Sử dụng nhuần nhuyễn các kĩ năng trên khi tổ chức cho học sinh quan sát sẽ giúp cho giáo viên tự tin hơn, thoải mái hơn, ham thích việc
tổ chức dạy học Tự nhiên và Xã hội có sử dụng phơng pháp quan sát Việc học tập theo phơng pháp quan sát tạo cho học sinh thói quen quan sát thế giới xung quanh một cách khoa học.
C Kết luận bài học kinh nghiệm –
1 Sự nhiệt tình và phơng pháp dạy học của giáo viên quyết định đến chất lợng học tập của học sinh Bởi vậy, dạy đúng, dạy đủ, dạy theo đổi mới phơng pháp dạy học môn Tự nhiên và Xã hội nói chung và của lớp 2 nói riêng là một yêu cầu cấp thiết, đòi hỏi ý thức, công sức rất lớn của giáo viên