về tư tưởng nhà nước pháp quyền và khái niệm nhà nước pháp quyền

Lúc đầu đó chỉ là những ý tưởng, những quan niệm của các nhà tư tưởng về những yếu tố, những khía cạnh có tính đơn biệt của việc tổ chức quyền lực nhà nước, phát huy vai trò của pháp luậ

Về tư tưởng nhà nước pháp quyền và khái niệm nhà nước pháp quyền

Trong triết học, chính trị học và luật học, nhà nước pháp quyền không phải là vấn

đề mới Tuy nhiên, xung quanh vấn đề nhà nước pháp quyền còn rất nhiều câu hỏi được đặt ra như: Nhà nước pháp quyền là học thuyết, tư tưởng hay khái niệm? nội hàm của nó gồm những yếu tố nào? nhà nước pháp quyền có phải là kiểu nhà nước hiện đại, là mô hình khả dụng cho các nước đương đại hay chỉ là hình thức, phương pháp, nguyên tắc hay biện pháp tổ chức quyền lực nhà nước? nhà nước pháp quyền xC hội chủ nghĩa có những đặc trưng gì khác với nhà nước pháp quyền nói chung? để xây dựng nhà nước pháp quyền xC hội chủ nghĩa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay cần phải có những điều kiện gì?

Đó là những câu hỏi lớn, đòi hỏi phải được triển khai nghiên cứu một cách cơ bản, toàn diện mới có thể tìm được câu trả lời Nhằm góp một phần vào việc giải quyết những vấn đề trên, bài viết này phân tích và đưa ra một số ý kiến về tư tưởng nhà nước pháp quyền và khái niệm nhà nước pháp quyền

1 Về tư tưởng nhà nước pháp quyền

Nhìn một cách khái quát có thể thấy, tư tưởng về nhà nước pháp quyền được hình thành cách đây hơn hai nghìn năm Lúc đầu đó chỉ là những ý tưởng, những quan niệm của các nhà tư tưởng về những yếu tố, những khía cạnh có tính đơn biệt của việc tổ chức quyền lực nhà nước, phát huy vai trò của pháp luật và giải quyết mối quan hệ giữa nhà nước và pháp luật , sau đó những ý tưởng, quan niệm này được công nhận, bổ sung dần và phát triển thành tư tưởng có giá trị phổ biến của nhân loại Nội dung chủ yếu của tư tưởng nhà nước pháp quyền là đề cao vai trò của pháp luật nhằm bảo vệ các giá trị xã hội lớn như tự do, công bằng, an toàn và phát triển

Nhìn một cách sâu hơn, sự hình thành và phát triển của tư tưởng nhà nước pháp quyền gắn với quá trình đấu tranh nhằm phát huy vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ những giá trị xC hội cơ bản và giải quyết đúng mối quan hệ khách quan giữa nhà nước và pháp luật Điều này có những nguyên do của nó Xét về nguồn gốc và bản chất, nhà nước và pháp luật là hai hiện tượng xC hội đặc biệt, giữa chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau: Nhà nước không thể tồn tại và thực hiện được sứ mệnh của mình nếu không có pháp luật; ngược lại, pháp luật được hình thành bằng con đường "nhà nước hoá" và nó chỉ phát huy được hiệu lực của mình với sự bảo đảm bằng sức mạnh của nhà nước Xét về mặt lí thuyết, đó là mối quan

hệ khách quan và ngang bằng

Tuy nhiên, trong suốt chiều dài của lịch sử nhân loại, thực tiễn tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước, thực tiễn xây dựng và thực thi pháp luật lại cho thấy một bức tranh khác, mối quan hệ giữa nhà nước và pháp luật dường như đC bị làm cho biến dạng đi dưới sự tác động mạnh mẽ của các yếu tố chủ quan vì những mục đích khác nhau và từ đó cũng xuất hiện nhiều cách giải thích khác nhau về mối quan hệ giữa nhà nước và pháp luật Nhà nước vốn là "lực lượng nảy sinh trong xC hội" và trong mối quan hệ với pháp luật, nó cũng phụ thuộc vào pháp luật, đC được đề cao thành lực lượng "tựa hồ như đứng trên xC hội",(1) còn pháp luật vốn có quan hệ ngang bằng với nhà nước dường như chỉ được coi là công cụ mà nhà nước sử dụng

để thực thi quyền lực của mình

Theo đó, xu hướng lạm dụng quyền lực đC diễn ra một cách phổ biến Nhà nước dường như đứng trên pháp luật, còn người dân (nhân dân nói chung) dường như phải phục tùng quyền lực nhà nước và pháp luật do quyền lực đó đặt ra Tính giai cấp của pháp luật đC được đề cao tối đa, còn tính xC hội của pháp luật, vai trò và những giá trị giá trị xC hội của pháp luật với ý nghĩa là công cụ để bảo đảm tự do, công bằng, an ninh và tiến bộ xC hội bị xem nhẹ thậm chí bị xâm hại nghiêm trọng, nhất là trong xC hội chiếm hữu nô lệ và phong kiến

Trong tình hình đó, đC xuất hiện nhu cầu đấu tranh chống lại tình trạng cực quyền, lạm quyền, nhằm đề cao vai trò của pháp luật và giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa nhà nước và pháp quyền Đây là cuộc đấu tranh rất lâu dài vì những vấn đề về nhà nước và pháp luật vốn tự thân đC phức tạp và chúng lại càng trở nên phức tạp

hơn khi trở thành tâm điểm của các tranh luận chính trị, triết học và luật học Nhiều nhà tư tưởng lớn đC tham gia vào những cuộc tranh luận này và những ý tưởng mới đC xuất hiện hình thành nên tư tưởng nhà nước pháp quyền

Có thể coi Xôlông (638-559 TCN) là người đầu tiên nêu ý tưởng về nhà nước pháp quyền khi ông chủ trương cải cách nhà nước bằng việc đề cao vai trò của pháp luật Theo ông: "Chỉ có pháp luật mới thiết lập được trật tự và tạo nên sự thống nhất";(2) nhà nước và pháp luật là hai công cụ để thực hiện dân chủ, tự do

và công bằng, vì vậy, "hãy kết hợp sức mạnh (quyền lực nhà nước) với pháp luật".(3)

Tiếp sau Xôlông, Hêraclít (520-460 TCN) đC có sự bổ sung quan trọng, coi pháp quyền là phương tiện quan trọng để chống lại cực quyền, vì vậy ông kêu gọi:

“Nhân dân phải đấu tranh để bảo vệ pháp luật như bảo vệ chốn nương thân của mình”.(4) Xôcrát (469-399 TCN) quan niệm về công lí trong sự tuân thủ pháp luật Theo ông, xã hội không thể vững mạnh và phồn vinh nếu các pháp luật hiện hành không được tuân thủ, giá trị của công lí (pháp luật) chỉ có được trong sự tôn trọng pháp luật

Platon (427-374 TCN) phát triển ý tưởng về sự tôn trọng pháp luật ở một góc độ khác - từ phía nhà nước Theo ông, tinh thần thượng tôn pháp luật phải là nguyên tắc, bản thân nhà nước và các nhân viên nhà nước phải tôn trọng pháp luật; nhà nước sẽ suy vong nếu pháp luật không còn hiệu lực hoặc chỉ phụ thuộc vào chính

quyền; ngược lại, nhà nước sẽ hồi sinh nếu có sự ngự trị của pháp luật và những nhà chức trách coi trọng nguyên tắc thượng tôn pháp luật.(5)

Aristote (384-322 TCN) bổ sung khía cạnh mới về mối quan hệ giữa chính trị và pháp luật (chính trị được hiểu theo nghĩa là nhà nước - L.M.T) Theo ông, cần thiết phải có sự phù hợp giữa chính trị và pháp luật, vì vậy, việc đề cao pháp luật phải gắn với cơ chế, hệ thống các cơ quan thực thi quyền lực nhà nước Tuy Aristốt chưa đưa ra được lí thuyết về phân quyền nhưng ông đC là người nêu ý tưởng về sự cần thiết phải tổ chức nhà nước một cách quy củ để bảo đảm sự công bằng của pháp luật: “Nhà nước nào cũng phải có cơ quan làm ra luật, cơ quan thực thi pháp luật và toà án”.(6)

Xixêrôn (106-43 TCN) tiếp tục phát triển ý tưởng của Aristote đến trình độ cao hơn, ông đC đưa ra quan niệm mới về nhà nước, coi nhà nước là "một cộng đồng pháp lí", "một cộng đồng được liên kết với nhau bằng sự nhất trí về pháp luật và quyền lợi chung"(7) và ông đC đề xuất nguyên tắc: "Sự phục tùng pháp luật là bắt buộc đối với tất cả mọi người".(8)

Những ý tưởng, quan niệm của các nhà tư tưởng thời kì cổ đại tuy được nêu ở những góc độ khác nhau nhưng tựu trung đều cổ vũ cho việc đề cao pháp luật và xây dựng nhà nước hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật công bằng Những ý tưởng đó có ảnh hưởng rất lớn tới việc hình thành và phát triển các lí thuyết về tính tối cao của pháp luật, về phân chia quyền lực nhà nước và về nhà nước pháp

quyền nói chung Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, bên cạnh những yếu tố được gạn chắt ở trên, các ý tưởng và quan niệm đó cũng còn có nhiều hạn chế, chưa toàn diện và chưa có đủ cơ sở lí luận khoa học

Trong thời kì trung cổ, những ý tưởng và quan niệm nói trên vẫn được vận dụng

và có những ảnh hưởng quan trọng Tuy nhiên, nếu xét theo quan điểm phát triển thì trong thời kì này, tư tưởng nhà nước pháp quyền không có những bước phát triển lớn Phải đến thế kỉ XVII trở đi, nó mới được phục hưng và tiếp tục phát triển, trở thành tư tưởng có giá trị nhân loại phổ biến

Với tư tưởng của J Locke (1632-1704), nguyên tắc về tính tối cao của pháp luật

đC được phát triển tới trình độ mới J Locke không những khẳng định tính tất yếu phải đề cao pháp luật trong mỗi quốc gia mà còn chỉ ra mặt thứ hai của vấn đề là muốn cho pháp luật có được tính tối cao thì các đạo luật phải khách quan, phải thừa nhận các quyền và tự do cá nhân, phải bảo đảm tính công khai và phải thừa nhận sự phân chia quyền lực nhà nước để tránh sự lạm quyền và tuỳ tiện Pháp luật "phải có (những) quy tắc xử sự chung cho cuộc sống, quy tắc đó là giống nhau với mọi người và từng người, quy tắc đó được đặt ra bởi các cơ quan lập pháp Tự

do của tôi, có nghĩa là tôi được hành động theo ý nguyện của mình, nếu hành động

đó không bị pháp luật cấm Tôi không phụ thuộc vào ý chí - một ý chí không định trước, không rõ ràng của người khác".(9)

Như vậy, J Locke đC đặt nền móng cho việc hình thành hai nguyên tắc mới: Cá nhân công dân "được làm tất cả những gì mà pháp luật không cấm" và các cơ quan nhà nước, công chức nhà nước "chỉ được làm những điều mà pháp luật cho phép" Tiếp sau J Locke, Montesquieu (1698 - 1755) trong tác phẩm "Tinh thần pháp luật" đC đề ra lí thuyết phân chia quyền lực, một trong những nội dung chủ yếu của nhà nước pháp quyền tư sản Montesquieu cho rằng trong mỗi quốc gia đều có

ba thứ quyền lực là: Quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp.(10))

Để chống độc đoán, lạm quyền thì ba thứ quyền này phải được tổ chức sao cho chúng có tính độc lập và kiềm chế lẫn nhau, bởi vì: "Khi mà quyền lập pháp và quyền hành pháp nhập lại trong tay một người hay một viện Nguyên l o, thì sẽ không còn gì là tự do nữa; vì chính người đó hay viện ấy chỉ đặt ra luật độc tài

để thi hành một cách độc tài Nếu quyền tư pháp nhập với quyền lập pháp thì người ta sẽ độc đoán quan toà sẽ là người đặt ra luật

Nếu quyền tư pháp nhập lại với quyền hành pháp thì quan toà sẽ có cả sức mạnh của kẻ đàn áp Nếu một người, một tổ chức, hoặc của quý tộc hoặc của dân chúng nắm luôn cả ba thứ quyền lực nói trên thì tất cả sẽ mất hết”.(11) Cùng với lí thuyết

về phân chia quyền lực, Montesquieu cũng bổ sung thêm những quan điểm lí luận quan trọng về quyền tự do chính trị, về giải quyết vấn đề công bằng và bảo đảm tính tối cao của pháp luật

J Rousseau (1712-1778) trong tác phẩm "Bàn về khế ước xC hội", bên cạnh việc phân tích những vấn đề mang tính nguyên tắc chung của việc cai trị theo pháp luật,

đC bàn một cách khá cặn kẽ về các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp theo lí thuyết của Montesquieu Nhưng J Rousseau lại có tư tưởng và cách tiếp cận mới hết sức độc đáo đó là khẳng định tính tất yếu khách quan của khế ước xC hội và coi khế ước xC hội là cơ sở để giải quyết các vấn đề về nhà nước, pháp luật và công dân

Với tư tưởng đó, J Rousseau viết: "Trật tự x hội là một thứ quyền thiêng liêng làm nền tảng cho mọi thứ quyền khác Nhưng trật tự x hội không tự nhiên mà có, nó được xác lập trên cơ sở những công ước (khế ước x hội)";(12) Khế ước xC hội là hình thức mà ở đó mỗi thành viên tự đặt mình và quyền lực của mình dưới sự điều khiển của ý chí chung và tiếp nhận mọi thành viên như một bộ phận không thể tách rời của toàn thể;(13) quyền lực tối cao được thiết lập từ những cá thể thành viên hợp lại, nên tự nó luôn luôn là tất cả những gì tạo ra nó; ý chí chung chỉ có thể điều khiển các lực lượng nhà nước theo mục đích của cơ chế nhằm mục đích phục vụ ý chí chung; ý chí chung là của toàn thể dân chúng, vì vậy, khi được công

bố nó trở thành luật và do đó chủ quyền tối cao là không thể phân chia.(14)

Xét trên phương diện thực tế, quyền lực nhà nước phải trao cho các cơ quan, con người cụ thể, do đó phải có sự phân lập tương đối, chứ không thể thoát li khỏi sự ràng buộc của ý chí chung Do đó, "những bộ phận quyền hành được chia tách ra

đều phụ thuộc vào quyền lực tối cao, đều giả định phải có quyền lực tối cao, mỗi

bộ phận đều chỉ nhằm thực hiện ý chí tối cao đó".(15)

I Kant (1724-1804) là người có đóng góp quan trọng trong việc phát triển tư tưởng nhà nước pháp quyền, đC đưa ra những lập luận có tính triết lí về nhà nước pháp quyền I Kant cho rằng, con người là chủ thể có ý thức về phẩm giá; con người trong hành vi của mình phải tuân thủ những đạo luật đạo đức; thực chất của

tự do là cái bên trong của nhân cách con người; con người có khả năng ứng xử theo mục đích với những cách thức phù hợp Tuy nhiên, không phải ai cũng sử dụng được tự do cá nhân một cách đúng mức, do đó dễ dẫn đến chuyên quyền Pháp luật có hiệu lực bắt buộc các cá nhân phải phục tùng ý chí chung

Nhà nước là liên minh của nhiều người cùng phục tùng các đạo luật Phúc lợi của nhà nước nằm trong việc đặt các cơ cấu nhà nước phù hợp với các nguyên tắc pháp luật theo nguyên lí: HCy hành động để biểu hiện tự do của anh thích ứng với

tự do của người khác, thích ứng với các đạo luật chung.(16) Nhà nước pháp quyền, vì vậy, theo quan niệm của Cantơ là nhà nước có sự phân chia quyền lực và pháp luật trong nhà nước đó có sự phân biệt rõ ba loại: Pháp luật tự nhiên, pháp luật thực tiễn và pháp luật công lí, trong đó pháp luật tự nhiên lại chia thành luật công và luật tư và chế định trung tâm của luật công là quyền của nhân dân được tham gia vào việc thiết lập trật tự pháp luật bằng cách thông qua hiến pháp thể hiện ý chí của họ

Khác với Cantơ, Hêghen (1770 -1831) cho rằng pháp luật thể hiện (một cách hạn chế) ý chí tự do; sự phát triển của tư tưởng pháp quyền trải qua nhiều cấp độ, mỗi cấp độ có hình thức riêng và khởi điểm của sự phát triển pháp quyền là ý chí tự do; pháp luật là mối quan hệ của con người, có tính trừu tượng và "là phương thức tồn tại của lí trí tự do”.(17) Ph Hegel coi nhà nước cũng chính là pháp luật; nhà nước

là pháp luật phát triển, sự biểu hiện cao nhất của pháp luật cụ thể, đứng trên đỉnh cao của hình chóp pháp luật Với cách lập luận đó, Heghen đC đi đến kết luận rằng

"chỉ có nhà nước là sự thể hiện của tự do"; “nhờ có nhà nước mà gia đình, x hội công dân được bảo tồn và những mâu thuẫn đẳng cấp được điều hoà”(18)

Có thể nói, đến nửa cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX, về mặt lí thuyết, tư tưởng nhà nước pháp quyền được phát triển tương đối toàn diện, trở thành một trong những tư tưởng chính trị - pháp lí có tính phổ biến và trong sách báo chính trị, pháp lí cũng bắt đầu xuất hiện các ý kiến coi tư tưởng này như học thuyết về nhà nước pháp quyền Từ đây, có trào lưu mới đã xuất hiện - trào lưu nghiên cứu ứng dụng học thuyết nhà nước pháp quyền vào việc xác lập các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, xây dựng, thực thi pháp luật và xã hội công dân

Tuy nhiên, nếu hiểu học thuyết với nghĩa là toàn thể nói chung những quan niệm

có hệ thống dùng để lí giải các hiện tượng và hướng hoạt động của con người trong lĩnh vực nhất định (mà ở đây là lĩnh vực nhà nước, pháp luật và xC hội công dân) thì học thuyết nhà nước pháp quyền vẫn còn chưa có được một cách đầy đủ tính hệ thống của các quan niệm về nhà nước pháp quyền và khó có thể nói ai