“Nghiên cứu tính đa dạng thực vật bậc cao có mạch ở khu Bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên

2.3.1. Xây dựng Danh lục các loài Thực vật bậc cao có mạch tại khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn 2.3.2. Đánh giá đa dạng các taxon bậc ngành - Mức độ đa dạng ngành - Tỷ trọng giữa 2 lớp trong ngành Mộc lan 2.3.3. Đánh giá đa dạng ở bậc taxon dưới ngành - Đa dạng ở bậc họ - Đa dạng ở bậc chi 2.3.4. Đa dạng về nguồn gen bị đe dọa Các loài thực vật có trong Sách đỏ Việt Nam (2007), Danh lục đỏ IUCN (2009), Nghị định 32/NĐ-CP/2006 của Chính phủ. 2.3.5. Đa dạng về các yếu tố địa lý 2.3.6. Đa dạng về phổ dạng sống của hệ thực vật 2.3.7. Đánh giá đa dạng về giá trị sử dụng

MỞ ĐẦU

Đến nay Việt Nam đã có tới 30 Vườn Quốc gia (VQG) và hàng trăm khuBảo tồn thiên nhiên (BTTN) được Nhà nước công nhận Chính phủ nước Cộnghoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đã có quyết định phê duyệt “Kế hoạch hànhđộng quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020thực hiện công ước đa dạng sinh học và Nghị định thư Caitagena về an toàn sinhhọc” Một trong những mục tiêu cụ thể của bản kế hoạch đã được phê duyệt làcủng cố, hoàn thiện và phát triển hệ thống rừng đặc dụng, bảo vệ có hiệu quả cácloài động vật, thực vật quý hiếm, nguy cấp có nguy cơ bị tuyệt chủng, phục hồi

hệ sinh thái đã bị suy thoái

Theo quyết định của UBND tỉnh Lào Cai, một trong những nhiệm vụ củakhu BTTN Hoàng Liên – Văn Bàn là “Tổ chức quản lý, bảo vệ tài nguyên thiênnhiên trong Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên–Văn Bàn”, “Bảo tồn tính đadạng sinh học, các mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng trên núi cao; nguồn gen độngvật, thực vật rừng đặc hữu, quý hiếm”, “Tổ chức nghiên cứu và phục vụ công tácnghiên cứu khoa học khu hệ thực vật rừng, động vật rừng (nhất là các loài đặchữu, quý hiếm) nhằm bảo tồn và phát triển các loài thực vật, động vật của Khubảo tồn thiên nhiên”

Như vậy việc nghiên cứu, điều tra để đánh giá đa dạng sinh vật nói chung

và thực vật nói riêng có ý nghĩa quan trọng cả về khoa học và thực tiễn nhằmcung cấp những dẫn liệu mới và cơ bản, cũng như đầy đủ nhất để làm cơ sở choviệc xây dựng chiến lược trong các chương trình qui hoạch, quản lý, bảo vệ, pháttriển tài nguyên rừng của khu BTTN Hoàng Liên–Văn Bàn ở các cấp quản lýtheo như nhiệm vụ đề ra

Từ sau khi được thành lập, khu BTTN Hoàng Liên – Văn Bàn chưa cóđược công trình nghiên cứu nào về đa dạng thực vật một cách khoa học và đầy

đủ, dựa trên cơ sở điều tra thu thập tự liệu và mẫu vật tại thực địa

Để có cơ sở khoa học cho việc bảo tồn có hiệu quả, nhất thiết phải điều tra, thuthập, thống kê và phát hiện được hết thảy các loài thực vật hiện có, chúng tôi

thực hiện đề tài “Nghiên cứu tính đa dạng thực vật bậc cao có mạch ở khu Bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn, tỉnh Lào Cai” để có được tài liệu

cơ bản về đa dạng thành phần loài thực vật và tài nguyên thực vật quí giá là cầnthiết đối với khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn và tỉnh Lào Cai Từ đó xây dựng

dự án, chiến lược qui hoạch, bảo tồn sử dụng hợp lý và phát triển bền vững tàinguyên rừng

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước

Vấn đề đa dạng sinh vật nói chung và đa dạng thực vật nói riêng, cũng nhưbảo tồn chúng, đã trở thành một chiến lược quan trọng trên toàn thế giới Nhiều

tổ chức quốc tế đã ra đời để hướng dẫn, giúp đỡ và tổ chức việc đánh giá, bảotồn và phát triển đa dạng sinh vật trên phạm vi toàn thế giới; đó là Hiệp hội quốc

tế bảo vệ thiên nhiên (IUCN), Chương trình môi trường liên hợp quốc (UNEP),Quỹ quốc tế về bảo vệ động vật hoang dã (WWF), Viện Tài nguyên Di truyềnquốc tế (IPGRI), Để tránh sự phá huỷ tài nguyên và duy trì sự sống một cáchbền vững trên trái đất, Hội nghị thượng đỉnh bàn về môi trường và đa dạng sinhvật đã được tổ chức tại Rio de Janeiro (Brazil) tháng 6/1992 và 150 quốc gia đã

ký vào Công ước về Đa Dạng sinh vật và bảo vệ chúng Từ đó nhiều cuộc Hộithảo được tổ chức và nhiều cuốn sánh chỉ dẫn ra đời Năm 1990, WWF xuất bảnsách về tầm quan trọng của đa dạng sinh vật; IUCN, UNEF và WWF xuất bảncuốn Bảo tồn đa dạng sinh vật thế giới; IUCN và UNEP xuất bản sách chiếnlược đa dạng sinh vật và chương trình hành động; Tất cả các công trình đónhằm hướng dẫn và đề xuất phương pháp để bảo tồn đa dạng sinh vật, làm nềntảng cho công tác bảo tồn và phát triển trong tương lai WCMC (1992) công bốcông trình đánh giá đa dạng sinh vật toàn cầu, cung cấp tư liệu về đa dạng sinhvật của các nhóm sinh vật khác nhau, ở các vùng khác nhau trên toàn thế giớilàm cơ sở cho việc bảo tồn có hiệu quả

Cùng với các công trình đó, đã có hàng ngàn cuộc hội thảo khác nhauđược tổ chức nhằm thảo luận về quan điểm, phương pháp, cùng các kết quả đạt

được ở khắp mọi nơi trên toàn thế giới Nhiều tổ chức quốc tế và khu vực đượctạo thành mạng lưới phục vụ cho việc đánh giá bảo tồn và phát triển đa dạng sinhvật.

Tất cả tình hình trên đây chứng tỏ tầm quan trọng vô cùng to lớn của vấn

đề đa dạng sinh học nói chung và đa dạng thực vật nói riêng đối với toàn thếgiới, đối với mỗi quốc gia và đối với mỗi vùng lãnh thổ trong mỗi nước, đặc biệt

là các Khu rừng đặc dụng (Vườn Quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên, ) và sự cầnthiết phải nghiên cứu đánh giá đa dạng sinh học, trong đó có thực vật phục vụcho mục đích bảo tồn nguyên vị (In – situ conservation) lâu dài

Hầu hết các quốc gia đều đã và đang nghiên cứu đánh giá hay có nhữngcông trình về đa dạng thực vật trên cả nước hay mỗi khu vực ở các mức độ khácnhau, mức cao là các bộ sách Thực vật chí hay mức độ thấp là Danh lục thực vậtcũng như các bài báo riêng lẻ

Các bộ Thực vật chí như Thực vật chí Liên Xô [66], Trung Quốc [69],Thái Lan [67], Ấn Độ [62], Vân Nam [59], Thực vật Đồ giám Trung Quốc [58],Hải Nam, Quảng Đông [64], Quảng Tây [58], Đài Loan [57], Ôxtrâylia [56],Hồng Kông [75]), Nhật Bản [77],

1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hệ thực vật rất phongphú và đa dạng, là một trong những trung tâm đa dạng sinh vật có tính đa dạngsinh học cao trên thế giới với nhiều giống loài có giả trị khoa học và kinh tế cao,loài đặc hữu, nhiều nguồn gen quý hiếm

Theo các tài liệu đã công bố, Việt Nam có khoảng 17000 loài thực vật, trong

đó ngành Tảo có 2200 loài, ngành Rêu 480 loài, ngành Khuyết lá Thông 1 loài,

ngành Thông đất 55 loài, ngành Cỏ tháp bút 2 loài, ngành Dương xỉ 700 loài,ngành Hạt trần 70 loài và ngành Hạt kín 13000 loài [26], [27].

Việc nghiên cứu, điều tra, đánh giá về đa dạng thực vật ở Việt Nam được tiếnhành hơn 2 thế kỷ, nhưng các công trình mới chỉ được công bố nhiều ở khoảng

50 năm trở lại đây

Ngay từ cuối thế kỷ XVIII, nhà thực vật học người Pháp J Loureiro (1790)

đã biên soạn cuốn sách đầu tiên về đa dạng thực vật Việt Nam của hệ thực vậtNam Bộ [72] Tiếp theo là tác giả J B L Pierre (1790) về hệ Cây gỗ rừng Nam

Bộ [73] Nửa đầu thế kỷ XX các nhà thực vật học Pháp dưới sự chủ biên của H.Lecomte (1907-1952) đã lần lượt xuất bản bộ sách Thực vật chí đại cương ĐôngDương [71] gồm 7 tập với hơn 7000 loài, là nền tảng cho việc đánh giá đa dạngthực vật đến tận ngày nay Từ năm 1960 đến nay, bộ sách này đã và đang đượcmột số nhà thực vật Pháp và Việt Nam biên soạn lại dưới tên Thực vật chíCampuchia, Lào và Việt Nam với 74 họ thực vật [69], [70]

Đặc biệt trong thời gian nửa cuối thế kỷ XX, đã có nhiều công trình là kết quảnghiên cứu, điều tra, đánh giá đa dạng thực vật Việt Nam của các tác giả trongnước và nước ngoài rất có giá trị Lê Khả Kế & cộng sự (1969-1976) nghiên cứu

về các loài thực vật thường gặp ở Việt Nam gồm 6 tập Phạm Hoàng Hộ 1972) nghiên cứu các loài thực vật ở miền Nam Việt Nam với 5326 loài [16],tiếp sau đó tác giả này có công trình nghiên cứu thực vật cả nước (1991-1993,1999-2000) với số lượng loài khá đầy đủ phục vụ tốt việc nghiên cứu đa dạngthực vật Việt Nam đến ngày nay [17], [18] Trong 2 số tạp chí chuyên đề củaTạp chí Sinh học (1994-1995) nhiều tác giả đã công bố kết quả nghiên cứu thựcvật các taxon với hàng trăm loài [29], [30] Đáng chú ý gần đây công trình là bộsách 3 tập Danh lục các loài thực vật Việt Nam của nhiều tác giả (2001, 2003,

(1970-2005) [2], [50] đã công bố danh lục hơn 20000 loài thực vật trong cả nước; là tàiliệu được công nhận mới và đầy đủ nhất, đáng tin cậy nhất từ trước đến nay; bộsách là cơ sở tra cứu, chỉnh lý tên khoa học các taxon và nhiều thông tin khác.Nguyễn Tiến Bân & cộng sự (1996, 2007) công bố hàng trăm loài thực vật quýhiếm có nguy cơ bị đe doạ tuyệt chủng ở Việt Nam [8] Bộ Nông nghiệp và Pháttriển nông thôn (2000) thống kê toàn bộ sự đa dạng của cây rừng Việt Nam vớihàng nghìn loài [9] Một công trình rất có giá trị nghiên cứu đa dạng thực vật là

bộ sách Thực vật chí Việt Nam đã xuất bản được 11 tập [31], Phan Kế Lộc(1998) nghiên cứu kiểm kê về tính đa dạng hệ thực vật Việt Nam về thành phầnloài [26] Một số chuyên khảo về các taxon như A Schuiteman & E F de Vogel(2000) về họ Lan ở Đông Dương [68] L V Averyanov (1994) về họ Lan ở ViệtNam, N N Thìn (1995, 1999, 2007) về họ Thầu dầu ở Việt Nam [36],

Cùng với những công trình mang tính chất chung về taxon hay vùng lãnh thổ

cả nước, còn rất nhiều công trình về kết quả nghiên cứu Đa dạng thực vật củamỗi khu vực và các khu rừng đặc dụng (Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiênnhiên, ) được nghiên cứu hoặc công bố Có thể kể đến như đa dạng thực vậtcác Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình), Hoàng Liên – Sa Pa (Lào Cai), Ba

Bể (Bắc Kạn), Cát Bà (Hải Phòng), Pù Mát (Nghệ An), Phong Nha – Kẻ Bàng(Quảng Bình), Cát Tiên (Đồng Nai), Yok Đôn (Đắk Lắk), Xuân Sơn (Phú Thọ),Bạch Mã (Thừa Thiên -Huế), Tam Đảo (Vĩnh Phúc), Mũi Cà Mau (Cà Mau),…[21], [38], [39], [44], [45], [49] Đa dạng thực vật các Khu bảo tồn nhiên nhiênKhau Ca (Hà Giang), Na Hang (Tuyên Quang), Chạm Chu (Tuyên Quang), HữuLiên (Lạng Sơn), Pù Huống (Nghệ An), Yên Tử (Quảng Ninh); các khu vực TâyBắc; vùng núi đá vôi Hoà Bình, Sơn La; vùng ven biển Phong Điền (Thừa Thiên

-Huế); Khu Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long; Trạm Đa dạng Sinh học

Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Hoàng Liên -Văn Bàn được thành lập theoquyết định số 399/QĐ-UBND ngày 12/2/2007 của UBND tỉnh Lào Cai [51] ỞKhu bảo tồn thiên nhiên này có khu rừng tự nhiên lớn nhất vùng núi Hoàng LiênSơn ở Việt Nam [6] Ngoài ra, Văn Bàn cũng là một phần của dãy Hoàng LiênSơn còn tồn tại những diện tích đáng kể rừng xanh núi thấp, là kiểu thảm thựcvật đã bị phá huỷ gần hết tại Vườn quốc gia Hoàng Liên -Sa Pa và còn rất ít tạicác khu vực khác của dãy Hoàng Liên Sơn hay bất kỳ một khu vực khác tại miềnBắc Việt Nam Nơi đây có nhiều dạng sinh cảnh từ rừng thường xanh đất thấpđến rừng thường xanh núi cao Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn

là nơi giáp ranh với Vườn Quốc gia (VQG) Hoàng Liên – Sa Pa nơi có sự đadạng thực vật cao của Việt Nam, cũng đang là nơi cư trú của nhiều loài Thực vật,

nguồn gen quý hiếm, một số loài có nguy cơ bị đe doạ tuyệt chủng ở Việt Nam,

thậm chí toàn cầu như Bách tán đài loan kín (Taiwania cryptomerioides) Đồng

thời cũng chứa đựng nguồn tài nguyên cây thuốc đặc hữu và quí hiếm,

Như vậy việc nghiên cứu, điều tra để đánh giá đa dạng sinh vật nói chung

và thực vật nói riêng có ý nghĩa quan trọng cả về khoa học và thực tiễn nhằmcung cấp những dẫn liệu mới và cơ bản, cũng như đầy đủ nhất để làm cơ sở choviệc xây dựng chiến lược trong các chương trình qui hoạch, quản lý, bảo vệ, pháttriển tài nguyên rừng của Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn ở cáccấp quản lý theo như nhiệm vụ đề ra ở quyết định thành lập Khu bảo tồn thiênnhiên

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Các loài thực bật bậc cao có mạch tại khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn

2.2 Mục tiêu nghiên cứu

2.2.1 Mục tiêu tổng quát

Đánh giá đúng mức tính đa dạng thực vật bậc cao có mạch hiện có (Đadạng các bậc taxon ngành, dưới ngành), trong đó chỉ ra các loài có giá trị sửdụng và giá trị khoa học tiêu biểu ở khu Bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên-VănBàn

2.2.2 Mục tiêu cụ thể

2.2.2.1 Xây dựng được Danh lục các loài Thực vật bậc cao có mạch

2.2.2.2 Đánh giá tính đa dạng các taxon bậc ngành, dưới ngành; đa dạngcác yếu tố địa lý; xác định phổ dạng sống của hệ thực vật; xác định nguồn gen bị

đe dọa và giá trị sử dụng của nguồn tài nguyên thực vật

2.3 Nội dung nghiên cứu

2.3.1 Xây dựng Danh lục các loài Thực vật bậc cao có mạch tại khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn

2.3.2 Đánh giá đa dạng các taxon bậc ngành

- Mức độ đa dạng ngành

- Tỷ trọng giữa 2 lớp trong ngành Mộc lan

2.3.3 Đánh giá đa dạng ở bậc taxon dưới ngành

- Đa dạng ở bậc họ

- Đa dạng ở bậc chi

2.3.4 Đa dạng về nguồn gen bị đe dọa

Các loài thực vật có trong Sách đỏ Việt Nam (2007), Danh lục đỏ IUCN(2009), Nghị định 32/NĐ-CP/2006 của Chính phủ

2.3.5 Đa dạng về các yếu tố địa lý

2.3.6 Đa dạng về phổ dạng sống của hệ thực vật

2.3.7 Đánh giá đa dạng về giá trị sử dụng

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Phương pháp kế thừa: Kế thừa các số liệu về điều kiện tự nhiên,kinh tế-xã hội, một số kết quả nghiên cứu liên quan trước đây của các cơ quan, tổchức quốc tế tại khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn

2.4.2 Phương pháp chuyên gia: tham vấn các vấn đề chuyên môn từ cácchuyên gia thực vật

2.4.3 Phương pháp đánh giá đa dạng các bậc taxon theo phương pháp của

Nguyễn Nghĩa Thìn được giới thiệu trong “Cẩm nang nghiên cứu Đa dạng sinh vật” (1997) [37] và “Phương pháp nghiên cứu thực vật” (2007) [42].

Thu mẫu:

Xác định địa điểm và tuyến thu mẫu: Để thu mẫu một cách đầy đủ và đại

diện cho một khu nghiên cứu, chúng tôi không thể đi hết các điểm trong khunghiên cứu, vì thế việc chọn tuyến và điểm thu mẫu là rất cần thiết Tuyến đường

đi phải xuyên qua các môi trường sống của khu nghiên cứu Có thế chọn nhiềutuyến theo các hướng khác nhau, nghĩa là các tuyến đó cắt ngang các vùng đạidiện cho khu vực nghiên cứu Trên các tuyến đó, chúng tôi chọn những điểmchốt, tức là những điểm đặc trưng để đặt OTC vừa phục vụ cho nghiên cứu về đadạng loài

Trong OTC chúng tôi thu mẫu, ghi chép và chụp ảnh tất cả các loài

Dụng cụ thu mẫu: Cặp hay túi đựng mẫu, giấy báo, dây buộc, nhãn, kim

chỉ, bút chì 2B, sổ ghi chép, cồn, kéo cắt cành

Phương pháp thu mẫu: Để thu mẫu, hiện nay chúng tôi dùng túi polyetylen

để đựng mẫu, có sổ ghi chép riêng, nhãn hay băng dính giấy có thể viết được vàkéo cắt cành

Nguyên tắc thu mẫu:

- Mỗi mẫu phải có đầy đủ các bộ phận, nhất là: cành, lá, hoa và có quảcàng tốt đối với cây lớn hay cả cây đối với cây thảo

- Mỗi cây nên thu từ 3 – 5 mẫu, còn mẫu cây thân thảo nên tìm các mẫugiống nhau và cũng thu với số lượng trên để vừa nghiên cứu các biến dạng củaloài vừa để trao đổi

- Các mẫu thu trên cùng một cây thì đánh cùng một số hiệu mẫu Khi thumẫu phải ghi chép ngay những đặc điểm dễ nhận biết ngoài thực địa như: đặcđiểm vỏ cây, kích thước cây, nhất là các đặc điểm dễ mất sau khi sấy mẫu như:màu sắc, mùi vị…

- Thu và ghi chép xong cho vào túi polyetylen mang về nhà mới làm mẫu.Việc cho mẫu vào túi polyetylen có lợi là gọn nhẹ, không bị va quệt khi băngqua rừng, mẫu giữ tươi lâu kể cả khi trời nắng to nhưng cần chú ý là khi cho mẫuvào túi phải nhẹ nhàng, nếu có hoa thì dùng các lá của mẫu để bọc lấy trước khicho vào túi Có thể dùng túi nhỏ và mỏng đựng từng loài và buộc chặt lại rồi tất

cả các túi nhỏ đó cho vào túi to hay bao tải

Cách xử lý và bảo quản mẫu: Sau một ngày lấy mẫu cần đeo nhãn cho mỗi

mẫu Nhãn có thể chỉ ghi số hiệu mẫu của tác giả còn các thông tin khác sẽ ghivào sổ riêng hoặc trên nhãn ghi đầy đủ các thông tin như sau:

- Số hiệu mẫu

- Địa điểm (tỉnh, huyện, xã…) và nơi lấy (ven suối, thung lũng, sườn hayđỉnh núi hoặc đồi…)

- Ngày lấy mẫu

- Đặc điểm quan trọng: cây gỗ hay dây leo, độ cao, đường kính, màu lá,hoa , quả…

- Người lấy mẫu

Khi ghi phải dùng bút chì mềm, tuyệt đối không dùng bút bi, bút mực đểtránh bị mất khi ngâm tẩm về sau

Ép và sấy mẫu: Mẫu tiêu bản thu thập trong quá trình điều tra được mang về

và xử lý tại Phòng Tiêu bản thực vật, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật Nộidung công việc gồm:

+ Ép mẫu

+ Sấy mẫu

+ Phân loại mẫu theo họ và chi

+ Giám định mẫu tiêu bản được thực hiện bởi tác giả với sự giúp đỡ của cácchuyên gia về Phân loại Thực vật của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.Các mẫu vật được phân tích cụ thể và tra cứu tên khoa học theo khóa định loại.+ Phân tích mẫu và nguyên tắc phân tích

+ Hiệu chỉnh tên khoa học: sử dụng các tài liệu chuyên khảo có liên quan đếnlĩnh vực nghiên cứu

- Phương pháp đánh giá đa dạng thực vật

+ Chỉnh lý tên khoa học và xây dựng danh lục

Tên đầy đủ của loài được áp dụng theo Danh lục các loài thực vật Việt Nam[1], [2], [50], Tên cây rừng Việt Nam [9] Chỉnh lý tên khoa học theo hệ thốngcủa Brummitt (1992) [61]

Danh lục thực vật của khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn được sắp xếp theothứ tự tiến hóa của các ngành Ở mỗi ngành, các họ được xếp theo alphabet tênkhoa học Trong mỗi họ, các chi và loài xếp theo vần alphabet Riêng ngành Mộclan thì xếp theo 2 lớp, lớp Mộc lan trước, lớp Hành xếp sau cùng, các họ theomỗi lớp cũng xếp theo alphabet tên khoa học Danh lục còn có tên khoa học, tênViệt Nam và tên địa phương (nếu có) cùng với các thông tin giúp ích cho việcđánh giá đa dạng, đó là các thông tin về dạng sống, phân bố, công dụng, mức độ

2.4.4 Đánh giá đa dạng về các yếu tố địa lý thực vật cấu thành hệ thực vật

Những loài có khu phân bố địa lý giống nhau được tập hợp thành một yếu tố địa

lý Năm 1999, Nguyễn Nghĩa Thìn căn cứ vào các khung phân loại của Pócs (1965) và Ngô Chính Dật (1993) đã xây dựng thang phân loại các yếu tố địa lý thực vật cho hệ thực vật Việt Nam và áp dụng vào cho việc sắp xếp chúng thành các yếu tố địa lý cấu thành hệ thực vật và được trình bày trong bảng sau:

Toàn cầu 1

Nhiệt đới châu Á, châu Úc và châu Mỹ 2.1Nhiệt đới châu Á, châu Phi và châu Mỹ 2.2

Đông Dương – Himalaya nhiệt đới 4.3

Vùng ôn đới Địa Trung Hải – châu Âu – châu Á 5.3

Đặc hữu Hoàng Liên – Văn Bàn (có thể mởrộng ra cả Hoàng Liên-Sapa)

6.2

2.4.5 Đánh giá sự đa dạng về dạng sống theo Raunkiaer (1934) (ghi theo TháiVăn Trừng, 1999):

Dạng sống là một đặc trưng nói lên bản chất sinh thái của hệ thực vật cũngnhư thảm thực vật của hệ sinh thái đó Mỗi hệ sinh thái là do các loài trong tươngquan với các nhân tố sinh thái của nơi sống đó tạo nên Nó được thể hiện trêntừng cá thể loài và các loài đó tập hợp nên những quần xã riêng biệt phản ánhmôi trường sống nơi đó Cho đến nay, khi phân tích bản chất sinh thái của mỗi

hệ thực vật, nhất là hệ thực vật của vùng nhiệt đới người ta vẫn thường dùng hệthống các dạng sống của Raunkiaer (1934)

Thang phân chia dạng sống theo Raunkiaer (1934) (Thái Văn Trừng, 1999)

I Nhóm cây chồi trên (Phanerophytes)

Những cây gỗ, dây leo, bì sinh, ký sinh và bán ký sinh có chồi tồn

tại nhiều năm, nằm cách mặt đất từ 25cm trở lên Gồm các dạng

sống:

Ph

a/ Cây có chồi trên to (Megaphanerophytes): cây gỗ cao trên 25m Mg

b/ Cây chồi trên nhỡ (Mesophanerophytes): cây gỗ cao 8 – 25m Me

c/ Cây chồi trên nhỏ (Microphanerophytes): cây gỗ nhỏ, cây bụi,

cây hóa gỗ, cỏ cao 2 – 8m

Mi

d/ Cây chồi trên lùn (Nanophanerophytes): gồm cây gỗ, cây bụi lùn

hay nửa bụi, cây hóa gỗ, cỏ cao từ 25 – 200cm

Na

e/ Cây bì sinh (Epiphytes) gồm các cây loài cây bì sinh sống lâu

năm trên thân, cành cây gỗ, trên vách đá

h/ Dây leo (Lianophanerophytes) gồm các loài dây leo thân hóa gỗ Lp

i/ Cây chồi trên thân thảo (Herbaces phanerophytes): những cây

thân thảo (thân không có chất gỗ) sống lâu năm

Hp

II Nhóm cây chồi sát đất (Chamaephytes)

Gồm những cây có chồi cách mặt đất 0 – 25 cm, mùa bất lợi thường

được lá khô hay tuyết che phủ chống lạnh

Ch

III Nhóm cây chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes)

Cây có chồi nằm sát mặt đất (ngang mặt) hay nửa trên, nửa nằm

dưới đất, mùa bất lợi thường được lá khô che phủ

Hm

IV Nhóm cây chồi ẩn (Cryptophytes)

Cây có chồi nằm sâu trong đất gồm những loài có củ hay căn hành

(thân ngầm) bao gồm cả những cây có chồi trong đất (Geophytes)

hoặc cây chồi thủy sinh (Hydrophytes-trong nước và

Helophytes-dưới nước), mùa bất lợi phần khí sinh tàn rụi hết nhưng còn phần

thân ngầm ở dưới đất, sẽ tái sinh vào mùa thuận lợi sau đó

Cr

V Nhóm cây chồi một năm (Therophytes)

Cây chỉ sinh trưởng, ra hoa kết quả trong vòng một năm rồi chết, chỉ

còn hạt để duy trì sang mùa thuận lợi sau đó

Th

Trong dạng sống, cơ sở quan trọng nhất để sắp xếp các nhóm dạng sống

đó là xem trong thời kỳ khó khăn cho cuộc sống loài đó tồn tại dưới dạng sốngnào: Chỉ là hạt nghỉ hay có cả chồi, nếu có chồi thì chồi nằm ở vị trí nào so vớimặt đất, có được bảo vệ hay không… Chúng tôi chọn cách phân chia này để xâydựng phổ dạng sống cho hệ thực vật của khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn

2.4.7 Đánh giá giá trị sử dụng nguồn tài nguyên thực vật theo Đỗ Tất Lợi

(2000), Võ Văn Chi (1997), Võ Văn Chi và Trần Hợp (2002) [22], [28],

Các chỉ tiêu để đánh giá giá trị sử dụng tài nguyên thực vật được trình bày trong bảng dưới đây:

Chương 3 MỘT SỐ NÉT VỀ ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ

KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU

3.1 Điều kiện tự nhiên

3.1.1 Vị trí địa lý

Khu BTTN Hoàng Liên -Văn Bàn nằm ở vùng trung tâm của dãy HoàngLiên Sơn, thuộc địa bàn 3 xã Nậm Xây, Nậm Xé và Liêm Phú (huyện Văn Bàn,tỉnh Lào Cai) Vị trí địa lý ở 21053’-22009’ độ vĩ Bắc, 103040’-104012’ độ kinhĐông Diện tích vùng lõi là 25.669 ha, trong đó chủ yếu rừng tự nhiên chiếm23.322 ha (90,9%) Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 21.629 ha, phân khu phục hồisinh thái 4.000 ha Độ che phủ đạt trên 80% tổng diện tích khu vực Ngoài ra có31.128 ha vùng đệm tại các xã Thẩm Dương, Dương Quỳ, Đan Thắng và NậmChày Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên -Văn Bàn nằm trong vùng núi HoàngLiên Sơn, cách đỉnh Phan Si Păng 40 km về phía Đông Nam; độ cao thấp nhấtkhoảng 100 m và đỉnh cao nhất 2875 m

3.1.2 Đặc điểm địa hình, địa mạo

Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên Sơn-Văn Bàn nằm trong vùng núiHoàng Liên Sơn, cách đỉnh Phan Xi Pan là đỉnh núi cao nhất Việt Nam 40 km vềphía Đông Nam Khu bảo tồn thiên nhiên là một vùng núi, có nhiều đỉnh cao trên2.000 m Điểm cao nhất (2.875 m) ở phía Bắc huyện Văn Bàn trên ranh giới vớiVườn Quốc gia Hoàng Liên

3.1.3 Khí hậu

- Lượng mưa trung bình: 2,763 mm (2,064mm - 4,023mm).

- Mùa khô/mùa mưa: Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng

12 đến tháng 4 năm sau

- Nhiệt độ trung bình: 15,40C (10C - 29,40C)

- Độ ẩm trung bình: Độ ẩm từ 75 – 91% ,trung bình cả năm là 86%

3.1.4 Đặc điểm thủy văn

Huyện Văn Bàn bị chia đôi bởi thung lũng sông chạy từ Tây Nam đến Đông Bắc Độ cao dọc theo thung lũng này chỉ dưới 200 m

3.2 Điều kiện kinh tế-xã hội

3.2.1 Tổng số dân sống trong khu BTTN 1.257 nhân khẩu, thuộc 06 xã (Theo số liệu 2007)

- Thành phần các dân tộc: chủ yếu là dân tộc H’ Mông, Dáy, Dao, Thái, Kinh, Tày, Xa phó

- Số dân di cư tự do: không

3.2.2 Sơ bộ tình hình kinh tế của các hộ gia đình:

3.3 Tài nguyên sinh vật

Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên-Văn Bàn là nơi có khu rừng tự nhiên

lớn nhất của vùng núi Hoàng Liên Sơn ở Việt Nam Ngoài ra, huyện Văn Bàn làmột trong số ít phần của dãy Hoàng Liên vẫn còn tồn tại những diện tích đáng kểrừng thường xanh núi thấp, đây là kiểu thảm thực vật đã bị phá hủy gần hết tạiVQG Hoàng Liên và còn lại rất ít tại các khu vực khác của dãy Hoàng Liên haybất kỳ một khu vực nào khác tại miền Bắc Việt Nam.

Rừng thường xanh núi thấp phân bố từ độ cao 600-1.400 m Tuy sinh cảnhnày đã và đang bị khai thác gỗ chọn, các vùng rừng vẫn còn đóng tán tại hầu hếtkhu vực Tại độ cao từ 1.400-2.200 m tồn tại sinh cảnh rừng thường xanh núitrung bình, sinh cảnh rừng thường xanh trên núi cao phân bố từ độ cao 2.200 mđến độ cao ít nhất là 2.650 m Sinh cảnh rừng thường xanh núi trung bình đặctrưng bởi sự có mặt của loài cây lá kim sắp bị đe dọa trên toàn cầu là Bách tánđài loain Ngoài ra, các sinh cảnh đã bị tác động như trảng cỏ, cây bụi và đấtnông nghiệp cũng tồn tại trong các độ cao khác nhau

Từ khi thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên-Văn Bàn đến nay,

đã có một số hoạt động nghiên cứu điều tra về thực vật của tổ chức trong nước

và quốc tế Đáng chú ý là các công trình nghiên cứu về thảm Thực vật được quantâm nhiều nhất và đã có một số kết quả, như công trình của Steven R Swan &Sheelagh M G Oreilly (Chủ biên) (2004), Nguyễn Trọng Bình & Nguyễn ToànThắng (2008),

Trong thời gian năm 2000-2002 (trước khi thành lập chính thức Khu bảotồn thiên nhiên) đã có một số tổ chức tiến hành điều tra khảo sát Khu bảo tồnthiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn như FFI chương trình Việt Nam đã chỉ ra một

số loài thực vật đang bị đe doạ có nguy cơ tuyệt chủng toàn cầu như Bách tán đàiloan kín, loài chưa từng ghi nhận tại bất kỳ khu vực nào khác tại Việt Nam (N

T Hiệp & cộng sự, 2002; Farjon, 2002; theo cục Bảo vệ môi trường, 2008) Về

đánh giá đa dạng thực vật toàn thể khu vực có thể kể đến công trình kết quả điềutra thu mẫu thực vật bậc cao của N T Hiệp, Averyanov & cộng sự, 2002) với

320 loài (236 loài Hạt kín, 7 loài Hạt trần và 78 loài Dương xỉ) nhưng không códanh sách cụ thể IUCN (2003) đưa ra danh sách 5 loài được coi là bị đe doạ cónguy cơ tuyệt chủng mức toàn cầu và một số loài quan trọng cần quan tâm là Pơ

mu và Bách tán đài loan kín Một trong những nhóm thực vật đa dạng và quantrọng nhất là họ Lan (Orchidaceae) đang bị đe doạ nghiêm trọng do buôn bántrong nước và quốc tế Văn Bàn được coi là nơi có sự đa dạng cao đặc trưng củavùng núi Hoàng Liên Sơn Theo tài liệu không chính thức và dựa trên một số tưliệu, Cục Bảo vệ Môi trường (2008) đưa ra danh lục Thực vật bậc cao của khuBảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn với 893 loài thuộc 136 họ và 4ngành

Về Động vật: Kết quả của các đợt điều tra này đã ghi nhận trong và xungquanh khu bảo tồn thiên nhiên một số loài thú đang bị đe dọa toàn cầu như Vượn

đen tuyền Hylobates concolor và Cầy vằn bắc Chrotogale owstoni Văn Bàn

cũng là nơi quan trọng cho công tác bảo tồn các loài chim bao gồm một loài sẽ bị

đe dọa toàn cầu là Trèo cây lưng đen Sitta formosa Do vậy, Văn Bàn đã được

công nhận là một trong số 63 vùng chim quan trọng của Việt Nam Hơn thế, khuvực còn ghi nhận loài lưỡng cư sẽ bị đe dọa trên toàn cầu là Cá cóc Tam đảo

Paramesotriton deloustali, loài này hiện mới chỉ ghi nhận tại miền Bắc Việt Nam (Tordoff et al 2002) Cuối cùng, một số loài thực vật đang bị đe dọa toàn

cầu cũng được ghi nhận trong khu vực như loài cây lá kim sẽ bị đe dọa toàn cầu

Taiwania cryptomerioides, đây là loài chưa từng được ghi nhận tại bất kỳ khu

vực nào khác tại Việt Nam

Những yếu tố/tác động của môi trường, con ngưới ảnh hưởng tới hệ sinh thái:

Tổng số có 1.257 người hiện đang sinh sống bên trong khu bảo tồn thiên nhiên

và có 9.533 người khác sống tại vùng đệm Rất nhiều cư dân tại huyện Văn Bàncanh tác lúa nước dọc theo các thung lũng, tuy nhiên, một số hộ gia đình vẫnchuyển đổi canh tác trên các dốc núi Dân cư địa phương tham gia vào một sốhọat động với các tác động tiêu cực đối với đa dạng sinh học như săn bắt và khai

thác chọn lọc các loài cây gỗ có giá trị kinh tế, đặc biệt là Pơ-mu (Fokienia hodginsii).

Một hoạt động với tiềm năng gây tác động cao của con người đối với đa

dạng sinh học tại Văn Bàn là việc trồng Thảo quả Amomum aromaticum Mặc dù

một số tán cây rừng vẫn còn nguyên vẹn trong các khu vực trồng loại cây này.Tuy nhiên độ che phủ tán rừng có thể giảm tới 80% do việc chặt phá cây bừa bãi.Các phương pháp trồng hiện nay với yêu cầu làm khô ráo các khu vực trồng câythảo quả làm cho hiểm họa cháy rừng có thể dễ dàng xẩy ra trong các khu vựcnày Các tác động gián tiếp đối với đa dạng sinh học trong khu vực là tình trạngsăn bắt và khai thác các sản phẩm ngoài gỗ bởi dân cư địa phương sống bêntrong rừng trong suốt thời gian trồng và thu hoạch Thảo quả

Huyện Văn Bàn bị chia đôi bởi một thung lũng sông chạy dọc theo tỉnh lộ

279 Rừng tại khu vực này đã bị phá hủy để canh tác và tái định cư, làm chia cắtdiện tích rừng tại phía Bắc và phía Nam của huyện

Một số khu vực đã được mở rộng gần hết sinh cảnh rừng thường xanh tương đối

bị tác động, đặc biệt là sinh cảnh rừng thuờng xanh núi thấp phía Đông Namhuyện Văn Bàn, nằm bên ngoài khu bảo tồn thiên nhiên Các khu vực này tồn tại

số lượng đáng kể quần thể các loài có tầm quan trọng bảo tồn toàn cầu như Vượn

đen tuyền, Cá cóc Tam đảo và loài Bách tán đài loan kín (Taiwania cryptomerioides), do vậy khu vực cần được đặt trong tình trạng bảo vệ thích hợp

thông qua việc thiết kế thành rừng đặc dụng hoặc tiếp cận dựa trên các hộ dânđịa phương Có điều đặc biệt quan trọng là tại một số diện tích rừng đã đượcthiết kế thành rừng sản xuất và có chỉ tiêu khai thác các loài cây có giá trị kinh tế

cao như Pơ-mu (Fokienia hodginsii).

Chương 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 4.1 Xây dựng danh lục

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi và tập thể cán bộ của Chi cụcLâm nghiệp, chi cục Kiểm lâm và khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn đã thu thậpđược hơn 3000 mẫu tiêu bản Các mẫu tiêu bản được lưu trữ tại Viện Sinh thái

và Tài nguyên sinh vật

Kết quả điều tra, nghiên cứu, chúng tôi đã ghi nhận được 1268 loài thuộc

631 chi, 174 họ trong 6 ngành thực vật bậc cao có mạch (xem phụ lục 1 và bảng4.1)

Sau khi xác định tên khoa học cho các loài, chúng tôi tiến hành chỉnh lýcác thông tin, bao gồm cả việc xác định tên khoa học mới nhất, tên đồng nghĩa,tên tác giả… các thông tin về dạng sống, công dụng, mức độ bảo tồn theo các tài

liệu chuyên ngành có độ tin cây cao như: “Danh lục các loài thực vật Việt Nam” (Tập 1, tập 2, tập 3), “Thực vật chí Việt Nam”, “Cây cỏ Việt Nam” Bước tiếp

theo là sắp xếp các loài thành bảng danh lục theo hệ thống Brummitt (1992)

4.2 Đa dạng hệ thực vật ở bậc ngành

4.2.1 Mức độ đa dạng ngành

- Đa dạng bậc ngành: Hệ thực vật của khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn đã thống

kê được 1268 loài, thuộc 631 chi, 174 họ trong 6 ngành thực vật bậc cao cómạch Sự phân bố các taxon trong mỗi ngành được thể hiện trong bảng 4.1 vàhình 4.1 sau đây

Bảng 4.1 Sự phân bố các bậc taxon của hệ thực vật tại khu

BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn

Psilotophyta Khuyết lá thông 1 0,08 1 0,15 1 0,57

và ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta) là những ngành kém đa dạng nhất với 1

họ, 1 chi, 1 loài Ngành Mộc lan (Magnoliophyta) đa dạng nhất với tổng số 1158loài, 566 chi, 141 họ, chiếm tỷ lệ tương ứng là 91,33%, 89,69% và 81,03% của

cả hệ Các ngành còn lại là Dương xỉ (Polypodiophyta) chiếm tỷ lệ tương ứng là6,93% số loài, 7,44% số chi và 12,64% số họ của cả hệ; ngành Thông(Pinophyta) chiếm tỷ lệ là 1,10% số loài, 2,06% số chi và 4,02% số họ của cả hệ;thấp hơn nữa là ngành Thông đất (Lycopodiophyta), chiếm tỷ lệ 0,47% số loài,0,47% số chi và 1,15% số họ của cả hệ

Psilotophyta Lycopodiophyta Equisetophyta Polypodiophyta Pinophyta Magnoliophyta

Hình 4.1 Biểu đồ về sự phân bố % số loài của hệ thực vật tại khu

BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn

- Tỷ trọng của hệ thực vật Hoàng Liên-Văn Bàn và hệ thực vật Việt Nam

Nếu so sánh hệ thực vật Hoàng Liên-Văn Bàn với hệ thực vật của ViệtNam, chúng ta thấy một cấu trúc tương tự, đó là sự ưu thế của ngành Mộc lan,tiếp theo đó là ngành Dương xỉ, các ngành còn lại tỷ trọng không đáng kể, cụ thểđược so sánh tại bảng 4.2 dưới đây

Bảng 4.2 Tỷ trọng của hệ thực vật Hoàng Liên-Văn Bàn

so với hệ thực vật Việt Nam

Liên-Văn Bàn

Việt Nam (*) Hoàng

Liên-Văn Bàn /Việt Nam (%)

Số loài Tỷ lệ % Số loài Tỷ lệ % Psilotophyta 1 0,08 2 0,02 4,00

Lycopodiophyta 6 0,47 57 0,54 0,87

Equisetophyta 1 0,08 2 0,02 4,00

Polypodiophyta 88 6,94 644 6,08 0,01

Pinophyta 14 1,10 63 0,60 1,80

Magnoliophyta 1158 91,33 9812 92,74 0,98

(*: Số liệu theo Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) [37])

Qua bảng trên thấy rằng nếu xét riêng từng ngành thì ngành Dương xỉ(Polypodiophyta) trong hệ thực vật Hoàng Liên-Văn Bàn, một ngành có sốlượng loài khá lớn, đứng sau ngành Mộc lan, phân bố rộng và môi trường thíchhợp nhất, đại đa số loài của chúng ưa ẩm và râm mát, có tỷ trọng cao về số loài,chiếm 13,66% tổng số loài Dương xỉ của Việt Nam

Nếu xét tổng thể, diện tích của khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn chỉ chiếmkhoảng 2,37% tổng diện tích rừng đặc dụng Việt Nam (hiện nay Việt Nam có

130 khu rừng đặc dụng với tổng diện tích là 2.395.200 ha), nhưng hệ thực vật ởHoàng Liên-Văn Bàn đã chiếm tới 12,82% tổng số loài của cả hệ thực vật ViệtNam Qua đánh giá trên khẳng định khu BTTN Hoàng Liên-Văn Bàn là có tính

đa dạng thực vật vào bậc cao của Việt Nam

4.2.2 Các chỉ số đa dạng

Tiếp theo, chúng tôi đã xác định được các chỉ số đa dạng, đó là chỉ số họ(số lượng loài và chi trong một họ), chỉ số chi (số lượng loài trong một chi) và sốchi trung bình của một họ Các chỉ số không chỉ của cả hệ thực vật mà còn tínhriêng cho từng ngành, cụ thể được trình bày ở bảng 4.3 sau đây:

Bảng 4.3 Các chỉ số đa dạng của hệ thực vật khu BTTN

Hoàng Liên-Văn Bàn Cấp bậc chỉ số Chỉ số chi Chỉ số họ Số chi/ số họ

Psilotophyta – Khuyết lá thông 1,000 1,000 1,000

Qua bảng 4.3 ở trên thấy rằng: Hệ thực vật ở Hoàng Liên-Văn Bàn có chỉ

số họ là 3,2, tức là trung bình mỗi họ có khoảng 3 đến 4 loài Chỉ số đa dạng chi

là 1,5 Như vậy trung bình mỗi chi của hệ thực vật này có xấp xỉ 2 loài Số chitrung bình của mỗi họ là 3,9 hay trung bình mỗi họ đều có từ 3 đến 4 chi NgànhMộc lan (Magnoliophyta) trung bình mỗi chi có 2 loài, mỗi họ có 8 đến 9 loài làngành đa dạng nhất về mặt chỉ số Tiếp theo là ngành Dương xỉ(Polypodiophyta) mỗi chi trung bình xấp xỉ 2 loài và trung bình mỗi họ có 4 loài,ngay sau đó là Ngành Thông đất (Lycopodiophyta) 1 chi có 2 loài và 1 họ có 3loài Ngành Thông (Pinophyta), ngành Cỏ tháp bút và ngành Khuyết lá thông làcác ngành có chỉ số thấp

4.2.3 Tỷ trọng giữa hai lớp trong ngành Mộc lan

Theo Phạm Bình Quyền, Nguyễn Nghĩa Thìn, 2002 [33], tỷ trọng của lớpMộc lan so với lớp Hành ở vùng nhiệt đới luôn lớn hơn 3 Hệ thực vật ở HoàngLiên-Văn Bàn có tỷ trọng của lớp Mộc lan so với lớp Hành được thể hiện ở bảng4.4

Bảng 4.4 Tỷ trọng của lớp Mộc lan so với lớp Hành trong ngành Mộc lan

4.3 Đa dạng ở bậc dưới ngành

Sự đa dạng của hệ thực vật còn được xem xét ở bậc dưới ngành, cụ thể làcấp độ họ và chi Ở mỗi nơi, các taxon có số loài phổ biến nhất được xem lànhững taxon đặc trưng cho hệ thực vật địa phương đó Bằng cách tính số lượngloài và chi trong một họ và số lượng loài trong mỗi chi, chúng tôi tìm ra đượccác họ có nhiều loài nhất và các chi có nhiều loài nhất để làm cơ sở cho việcđánh giá tính đa dạng của hệ thực vật thể hiện ở các cấp độ taxon dưới ngành Cụthể như sau: