Tóm tắt tiếng việt thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa tại việt nam

Nhiệm vụ nghiên cứu Với mục đích nghiên cứu ở trên, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định như sau: Thứ nhất, hệ thống hóa và làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến gi

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

PHẠM KIM HOÀN

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ GIAN LẬN

XUẤT XỨ HÀNG HÓA TẠI VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 9 38 01 07

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2025

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

Có thể tìm hiểu luận án tại:

1) Thư viện Quốc gia

2)Thư viện Trường Đại học Luật Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong hoạt động sản xuất - kinh doanh nói chung, xuất nhập khẩu nói riêng, bên cạnh những mặt tích cực thì cũng thường xuất hiện một số hiện tượng tiêu cực trong đó có việc doanh nghiệp tìm cách gian lận xuất xứ hàng hóa với ý đồ thu lợi bất chính Gian lận xuất

xứ hàng hóa gây ra những hậu quả, hệ lụy tiêu cực không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của doanh nghiệp, tổ chức sản xuất hàng hóa; ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng; vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, quyền sở hữu xuất xứ, nhãn hiệu hàng hóa mà còn gây ra sự nhầm lẫn về nguồn gốc hàng hóa cho công chúng Hơn nữa, hành vi này còn gây thất thu thuế đối với hoạt động xuất - nhập khẩu; lãng phí nguồn lực của Nhà nước trong công tác phòng, chống gian lận thương mại nói riêng và hoạt động quản lý nhà nước nói chung.v.v Vì vậy, việc xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa là cần thiết được các nước trên thế giới nói chung và từng quốc gia nói riêng thực hiện nhằm mục đích bảo vệ quyền lợi cho nhà sản xuất hàng hóa, quyền lợi của người tiêu dùng và duy trì sự hoạt động ổn định, lành mạnh của hoạt động sản xuất - kinh doanh; hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa Việt Nam cũng không phải là một trường hợp ngoại lệ đặt trong bối cảnh, nước ta đang hội nhập mạnh

mẽ vào quá trình toàn cầu hóa và tham gia vào chuỗi giá trị hàng hóa thế giới Để xử lý vấn nạn gian lận xuất xứ hàng hóa có hiệu quả đòi hỏi sự chung tay phối hợp, hợp tác chặt chẽ của cộng đồng thế giới, các nước trong khu vực với tổng thể các giải pháp, bao gồm giải pháp vừa mang tính căn cơ lâu dài và giải pháp ngắn hạn, trước mắt Ở cấp độ quốc gia, Việt Nam đã thực thi nhiều giải pháp nhằm xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa mà một trong số

đó là giải pháp pháp lý

Pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa ra đời thể hiện quyết tâm của Nhà nước Việt Nam trong đấu tranh phòng chống hành vi gian lận xuất xứ hàng hóa và gửi đi thông điệp Việt Nam là thành viên có trách nhiệm của cộng đồng thế giới trong việc bảo vệ quyền

sở hữu trí tuệ, nhãn hiệu hàng hóa; quyền lợi chính đáng của các nhà sản xuất hàng hóa Thực tiễn triển khai thi hành pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa đạt được những kết quả nổi bật như đã đưa ra ánh sáng, xử lý được hàng vạn vụ gian lận xuất xứ hàng hóa Riêng trong năm 20241, Tính đến ngày 16/12/2024, Cục Kiểm tra sau thông quan đã kiểm tra hơn 100 doanh nghiệp nghi vấn và phát hiện 45 vụ vi phạm về gian lận, giả mạo xuất xứ hàng hóa Trong đó có một vụ làm giả giấy chứng nhận xuất xứ đang được phối hợp điều tra với Bộ Công an Cơ quan hải quan đã tịch thu gần 78 tỷ đồng và nhiều tang vật vi phạm như 3.590 xe đạp, hơn 4.000 bộ linh kiện xe đạp và hơn 12.000 bộ phụ kiện tủ bếp Ngoài ra, còn phát hiện tình trạng làm giả giấy tờ của cơ quan chức năng để hợp thức hóa hàng xuất khẩu Bên cạnh đó, việc thi hành pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa bảo vệ có

1 Website Tổng cục Hải quan, https://www.customs.gov.vn/, truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2025

hiệu quả quyền lợi của nhà sản xuất và người tiêu dùng; tạo dựng niềm tin của xã hội đối với lực lượng thực thi pháp luật và góp phần ngăn chặn, từng bước đẩy lùi hành vi gian lận xuất xứ hàng hóa ở nước ta … Tuy nhiên, thực tế thi hành pháp luật về xử lý gian lận xuất

xứ hàng hóa cũng bộc lộ không ít khó khăn, vướng mắc từ sự bất cập, thiếu thống nhất về nội dung của một số quy định; hành vi gian lận xuất xứ hàng hóa ngày càng tinh vi gây khó khăn cho các cơ quan bảo vệ pháp luật trong việc đấu tranh phòng và chống; cơ chế phối, kết hợp giữa các bộ, ngành, địa phương chưa chặt chẽ, đồng bộ, hiệu quả; chế tài xử lý với mức xử phạt chưa tương xứng với tính chất, mức độ vi phạm nên chưa đủ sức răn đe, giáo dục tổ chức, cá nhân vi phạm v.v Để nghiên cứu đưa ra các giải pháp mang tính thuyết phục, có cơ sở lý luận và thực tiễn thì việc nghiên cứu lý luận, đánh giá pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa một cách có hệ thống, đầy đủ, toàn diện là rất cần thiết Đây là lý

do tác giả lựa chọn đề tài “Thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa tại Việt Nam” làm luận án tiến sĩ luật học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án hướng đến mục đích đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật về

xử lý gian lận xuất xứ tại Việt Nam và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật Mục đích này nhằm đáp ứng yêu cầu của quản lý nhà nước trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào thương mại quốc tế, đồng thời đối mặt với nhiều thách thức phức tạp từ các hành vi gian lận, giả mạo xuất xứ hàng hóa ngày càng tinh vi

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích nghiên cứu ở trên, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định như sau:

Thứ nhất, hệ thống hóa và làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến gian lận

xuất xứ hàng hóa và pháp luật xử lý hành vi gian lận xuất xứ hàng hóa, bao gồm: khái niệm, đặc điểm, biểu hiện của gian lận xuất xứ; vai trò và nguyên tắc của pháp luật trong việc xử

lý hành vi này; mối quan hệ giữa pháp luật xuất xứ, sở hữu trí tuệ và phòng vệ thương mại

Thứ hai, phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật hiện hành của Việt Nam về xử lý

gian lận xuất xứ hàng hóa, bao gồm các quy định pháp luật liên quan (Luật Thương mại, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Hải quan, Luật Xử lý vi phạm hành chính, các nghị định hướng dẫn ) và việc thực thi của các cơ quan chức năng như cơ quan cấp giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa, hải quan, quản lý thị trường, … Trên cơ sở đó, chỉ ra những hạn chế, bất cập trong nội dung pháp luật cũng như trong khâu tổ chức thực hiện

Thứ ba, nghiên cứu và so sánh kinh nghiệm pháp luật quốc tế và khu vực (như Mỹ,

EU, Nhật Bản, Trung Quốc ) trong xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa, đặc biệt là các cơ chế kiểm tra hậu kiểm, phối hợp liên ngành, xử lý vi phạm hành chính, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Thứ tư, đề xuất các định hướng và hệ thống giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả

thực hiện pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa ở Việt Nam, bao gồm: giải pháp hoàn thiện về nội dung pháp luật (hệ thống hóa khái niệm, tiêu chí xác định gian lận, cơ chế chứng minh ); giải pháp hoàn thiện cơ chế thực thi (nâng cao năng lực cán bộ, tăng cường phối hợp liên ngành, minh bạch hóa quy trình hậu kiểm…) trong điều tra và xử lý vi phạm

về xuất xứ hàng hóa tại Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là: Các quan điểm khoa học pháp lý về xử lý gian

lận xuất xứ hàng hóa, bao gồm các quan điểm của các nhà khoa học trong và ngoài nước tại

các công trình khoa học đã được công bố; quy định pháp luật hiện hành về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa, một số quy định về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa của một số quốc gia

trên thế giới

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Với yêu cầu về dung lượng, luận án giới hạn về phạm vi nghiên cứu như sau:

Về không gian, luận án tập trung nghiên cứu thực tiễn áp dụng tại Việt Nam, trong đó đặc

biệt chú trọng đến hoạt động quản lý và xử lý vi phạm tại một số cơ quan chuyên trách như: Bộ Công Thương, Cục Hải quan, Cục Quản lý thị trường, các lực lượng chức năng liên ngành

Ngoài ra, luận án có đối chiếu, tham chiếu kinh nghiệm quốc tế (như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, ) trong việc xây dựng và thực thi pháp luật về chống gian lận xuất xứ để phục vụ mục tiêu đề xuất giải pháp hoàn thiện phù hợp với bối cảnh Việt Nam

Về thời gian, luận án nghiên cứu các quy định pháp luật có liên quan đến xử lý gian

lận xuất xứ hàng hóa được ban hành và thực hiện từ năm 2010 đến năm 2024 – là giai đoạn Việt Nam gia nhập và thực thi nhiều Hiệp định thương mại tự do (FTA), đồng thời đối mặt với sự gia tăng mạnh mẽ của các vụ việc gian lận xuất xứ

Dữ liệu thực tiễn được tập trung thu thập và phân tích chủ yếu trong giai đoạn từ năm

2020 đến hết năm 2024, là thời kỳ pháp luật tương đối đầy đủ, các vụ việc điển hình được phát hiện và xử lý nhiều, giúp phản ánh rõ ràng bức tranh thực tiễn và hiệu quả pháp luật

hiện hành

Về nội dung, để đảm bảo nội dung chuyên sâu của đề tài nghiên cứu và phù hợp với yêu

cầu của mã ngành Danh mục đào tạo cấp tiến sĩ, nội dung nghiên cứu của Luận án được giới

hạn ở những quy định pháp luật Việt Nam về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa trong phạm vi

pháp luật hành chính - kinh tế, không đề cập tới các nội dung về gian lận xuất xứ được quy định trong Bộ luật Hình sự

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước về nền kinh tế thị

trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Để đạt được kết quả nghiên cứu,

tác giả luận án đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau đây:

- Phương pháp phân tích: Đây là phương pháp được sử dụng nhiều nhất trong nội dung

luận án, với mục đích phân tích nội dung quy định pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa Phương pháp phân tích còn được sử dụng để diễn giải, giải thích các luận cứ khoa học,

quan điểm của tác giả đưa ra trong luận án là có căn cứ, phù hợp và tính khả thi cao Phương pháp này được tác giả sử dụng hầu hết trong các chương của luận án

- Phương pháp so sánh: Bên cạnh phương pháp phân tích, tác giả còn sử dụng phương pháp so sánh nhằm có một cái nhìn toàn diện hơn về những quy định pháp luật Việt Nam về

xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa trong bối cảnh hiện nay Ngoài ra, việc sử dụng phương pháp so sánh rất cần thiết để giúp tác giả tìm hiểu về những điểm tương đồng và khác biệt giữa quy định của pháp luật Việt Nam với pháp luật của một số quốc gia trên thế giới về xử

lý gian lận xuất xứ hàng hóa Từ đó, luận án có thể đưa ra các giải pháp tiến bộ cho việc hoàn thiện quy định pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa Phương pháp này được tác giả sử dụng chủ yếu ở chương 2 khi so sánh các quy định pháp luật nước ngoài về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

- Phương pháp chứng minh: Đây là phương pháp được tác giả sử dụng để làm sáng tỏ các luận cứ khoa học của công trình nghiên cứu, giải quyết mối liên hệ giữa quy định pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa và thực tiễn thi hành các quy định đó nhằm phục vụ cho việc đánh giá những thành công và hạn chế của pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa tác động đến môi trường kinh doanh ở Việt Nam thời gian qua Phương pháp này được tác giả sử dụng chủ yếu ở chương 3 để chứng minh cho các giải pháp được đề xuất

- Phương pháp thống kê: Phương pháp này được tác giả sử dụng nhằm trình bày các số liệu cụ thể về tình hình xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa, các thủ tục pháp lý áp dụng ở Việt Nam hiện nay Phương pháp này được sử dụng chủ yếu ở chương 2 khi thống kê thực trạng thi hành pháp luật

- Phương pháp hệ thống hóa được tác giả áp dụng để trình bày nội dung luận án một cách logic, chặt chẽ; tổng hợp các quan điểm khoa học từ các nghiên cứu trước, từ đó rút ra nhận xét, lựa chọn có chọn lọc để làm cơ sở xây dựng các giải pháp mang tính kế thừa và khoa học Trong toàn bộ luận án, các phương pháp hệ thống, phân tích và so sánh luật học được sử dụng xuyên suốt và đóng vai trò chủ đạo

5 Những đóng góp mới của Luận án

Trên cơ sở có chọn lọc kết quả của các công trình nghiên cứu trước đây về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa, luận án có những đóng góp mới về khoa học liên quan tới xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa, cụ thể sau đây:

Thứ nhất, luận án hệ thống hóa và phân tích làm sâu sắc thêm một số vấn đề lý luận về

xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa Bao gồm khái niệm, đặc điểm, các hình thức xử lý, quy trình xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

Thứ hai, luận án thu thập thông tin và phân tích, đối chiếu để làm rõ vai trò của xử lý

gian lận xuất xứ hàng hóa trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, đặc biệt trong quá trình thực hiện các Hiệp định thương mại tự do (FTA) mới về thương mại quốc tế

Thứ ba, luận án phân tích để đưa ra các bình luận quy định pháp luật hiện hành của

Việt Nam về các vấn đề liên quan tới xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa Từ đó, chỉ ra những thành công, những hạn chế cũng như nguyên nhân hạn chế của pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa ở Việt Nam trong thời gian qua

Thứ tư, luận án phân tích các định hướng trong việc hoàn thiện pháp luật về xử lý gian

lận xuất xứ hàng hóa ở Việt Nam Từ đó luận án có đưa ra được một số giải pháp hoàn thiện hình thức và nội dung pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cũng như trong bối cảnh hội nhập quốc tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

6 Kết cấu luận án

Ngoài phần mở đầu, phần tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án được kết cấu với các phần chính sau: Chương 1 Lý luận về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa và pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

Chương 2 Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về xử lý gian lận xuất

xứ hàng hóa tại Việt Nam

Chương 3 Định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa và nâng cao hiệu quả thi hành tại Việt Nam

PHẦN TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU

1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài

Các quy định về xuất xứ hàng hóa, xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa là một phần không thể thiếu được trong các Hiệp định thương mại tự do trên thế giới và trong hệ thống luật pháp của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam Bởi vậy, nội dung này được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới đề cập trên các khía cạnh, phạm vi và mức độ khác nhau Để phục

vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận án tiến sĩ, tác giả đã đọc, đánh giá, phân loại các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án đã công bố theo những “lát cắt” cụ thể sau đây:

1.1 Các công trình nghiên cứu lý luận chung về gian lận xuất xứ hàng hóa và pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

(i) Rod Falvey & Geoff Reed (1998), “Economic effects of rules of origin”, Weltwirtschaftliches Archiv volume 134, pages 209-229, Published by Springer (Tạm dịch: Bài báo “Tác động kinh tế của các quy tắc xuất xứ”, của tác giả Rod Falvey và Geoff Reed, đăng trên Weltwirtschaftliches Archiv tập 134, trang 209 -229, do Nxb Springer xuất bản)

Công trình nghiên cứu dựa trên các quy tắc xuất xứ (Rules of Origin - RoO), các quy tắc này tồn tại vì các chính phủ muốn phân biệt, đối xử giữa các hàng hóa, sản phẩm trên cơ

sở "xuất xứ quốc gia" của chúng Do các thành phần và hoạt động chế tạo, sản xuất tạo nên

tổng giá trị gia tăng của nhiều sản phẩm không được tạo ra ở một địa điểm duy nhất, nên các quy tắc xác định dựa vào nguồn địa lý duy nhất cho mỗi sản phẩm đã không còn chính xác trong thời đại toàn cầu hóa với chuỗi sản xuất hàng hóa mang tính quốc tế Từ đó, có những nhầm lẫn vô ý hoặc cố ý gian lận trong việc đánh giá nguồn gốc sản phẩm để đem lại những

ưu đãi thuận lợi nhất so với nguồn gốc chính xác của sản phẩm đó Bài báo này xem xét các

mô hình đó và các quy tắc xác định, cũng như hậu quả kinh tế của chúng

(ii) Origin: Economics and Politics”, IMF, Working Paper No 03/229 2 (Tạm dịch: Tài liệu “Các khu vực thương mại tự do và quy tắc xuất xứ: Kinh tế và Chính trị” của tác giả Arvind Panagariya, Rupa Duttagupta, tài liệu làm việc của Quỹ Tiền tệ quốc tế - IMF, số 03/229)

Nghiên cứu này chỉ ra mối liên hệ giữa kinh tế và chính trị trong các FTA và ảnh hưởng tới các quy tắc xuất xứ hàng hóa Quy tắc xuất xứ là một phần không thể thiếu của các FTA, các thành viên của hiệp định chỉ trao quy chế miễn thuế cho sản phẩm nếu một tỷ lệ giá trị gia tăng được xác định trước của nó bắt nguồn từ quốc gia thành viên của khu vực Tài liệu này phát triển lý thuyết kinh tế học phúc lợi của ưu đãi thương mại theo các quy tắc xuất xứ và sau đó chứng minh rằng các quy tắc xuất xứ đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện tính hiệu quả của các Hiệp định thương mại tự do

2 Có thể download tại: Origin-Economics-and-Politics-16994 truy cập 25/12/2024

https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2016/12/30/Free-Trade-Areas-and-Rules-of-Trong tài liệu này có phân tích lý thuyết về nguyên tắc xuất xứ, việc áp dụng trong các Hiệp định thương mại tự do cũng như các tác động về kinh tế, chính trị Giá trị của công trình này được tác giả tiếp thu, kế thừa khi giải quyết những vấn đề lý luận về gian lận xuất xứ hàng hóa và xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa cũng như xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu tại Chương 1 và Mục 2.1 Chương 2 luận án…

1.2 Các công trình nghiên cứu thực trạng pháp luật về gian lận xuất xứ hàng hóa nói chung, xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa nói riêng trên thế giới và ở Việt Nam

(i) Antoni Estevadeordal, Kati Suominen (2005), “Understanding rules of origin in the World Trading System: Proposals for Multilateral Harmonization” 3 , Chapter 15, pp 337-

409 from World Scientific Publishing (Tạm dịch: Chương 15 “Tìm hiểu các quy tắc xuất xứ

trong Hệ thống Thương mại Thế giới: Đề xuất hài hòa đa phương” của tác giả Antoni

Estevadeordal và Kati Suominen, Nxb World Scientific năm 2005; Công trình này đã được trình bày trong hội thảo về các hiệp định thương mại khu vực và WTO, do WTO tổ chức tại Centre William Rappard, Geneva, Thụy Sĩ, ngày 14/11/2003)

(ii) Staples, Brian R (2012), “Rules of origin and origin procedures applicable to exports from least developed countries”, UNCTAD - New York, Geneva 4 (Tạm dịch: Chuyên đề nghiên cứu “Quy tắc xuất xứ và thủ tục xuất xứ áp dụng cho hàng xuất khẩu từ

các nước kém phát triển nhất” của tác giả Staples, Brian R trong khuôn khổ Hội nghị Liên Hợp Quốc về thương mại và phát triển, 2012)

(iii) Verdeja, Luis F (2012), “Empirical assessment of the impact on trade of product specific preferential rules of origin”, PhD thesis, University of Nottingham 5 (Tạm dịch: Luận

án tiến sỹ “Đánh giá thực nghiệm về tác động đối với thương mại của các quy tắc xuất xứ ưu đãi cụ thể đối với sản phẩm” của tác giả Luis F Verdeja, Đại học Nottingham 2012)

Luận án đề cập đến vấn đề quy tắc xuất xứ và tác động của chúng đối với dòng chảy thương mại Các nội dung chính của luận án bao gồm: cung cấp thêm bằng chứng về tác động đối với thương mại của các quy tắc xuất xứ ưu đãi dành riêng cho sản phẩm; xây dựng chỉ số hạn chế dựa trên các phát hiện thực nghiệm; mở ra con đường cho tác động của quy tắc xuất xứ đối với các ngành cụ thể không phải dệt may…

1.3 Các công trình nghiên cứu về hoàn thiện pháp luật, cơ chế, chính sách xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa tại Việt Nam

(i) Đào Thị Hoa Sen (2017), “Hoàn thiện pháp luật về kiểm tra sau thông quan ở Việt Nam”, Luận án tiến sĩ, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

(ii) Bùi Thái Quang (2020), “Hoàn thiện quản lý tuân thủ đối với doanh nghiệp xuất khẩu, nhập khẩu của Hải quan Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, Luận án Tiến

sĩ Kinh tế, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương - Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Hà Nội

(iii) Trần Viết Long (2019), “Kiểm soát hàng hóa nhập khẩu qua biên giới theo pháp luật hải quan ở Việt Nam hiện nay”, Luận án Tiến sĩ Luật học, Học viện Khoa học xã hội…

2 Đánh giá các công trình liên quan tới đề tài luận án

2.1 Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu

Có thể thấy, trong các công trình khoa học kể trên, chiếm số lượng không nhỏ là các công trình nghiên cứu xuất xứ hàng hóa dưới góc độ kinh tế, hải quan nhưng ít nhiều đều có nội dung liên quan tới pháp luật Các công trình khoa học này đã giải quyết được những vấn

đề lý luận và thực tiễn chủ yếu sau đây:

Thứ nhất, về mặt lý luận

Thứ hai, về các nội dung cụ thể đã được nghiên cứu

Thứ ba, về những nội dung còn bỏ ngỏ; chưa được nghiên cứu

2.2 Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu

Thứ nhất, luận án đưa ra hệ thống cơ sở lý luận, khung lý thuyết về pháp luật xử lý

gian lận xuất xứ hàng hóa ở Việt Nam một cách toàn diện Đây là những nội dung lý luận nền tảng của đề tài nghiên cứu luận án Thực hiện tốt nội dung này sẽ giúp luận án không chỉ có tính mới về học thuật mà còn có cơ sở để nghiên cứu, đánh giá thực trạng lĩnh vực pháp luật này để góp phần củng cố, phát triển hệ thống cơ sở lý luận về luật học ở nước ta

Thứ hai, luận án phân tích, đánh giá một cách chuyên sâu, hệ thống, đầy đủ, toàn diện

thực trạng pháp luật cũng như thực tiễn xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa tại Việt Nam Để thực hiện những nội dung này, luận án nghiên cứu các quy định của pháp luật Việt Nam

Một số quy định pháp luật quốc tế, pháp luật của các quốc gia khác mang tính tham khảo và

so sánh cũng sẽ được tìm hiểu, đánh giá nhằm rút ra bài học kinh nghiệm góp phần hoàn

thiện pháp luật Việt Nam về lĩnh vực này Về thời gian, luận án sẽ nghiên cứu bối cảnh kinh

tế- xã hội, pháp luật Việt Nam trong thời kỳ hội nhập kinh tế, quốc tế…; đặc biệt, các số

liệu được sử dụng, minh chứng trong giai đoạn tác giả thực hiện luận án, là từ năm 2021 - năm 2024

3 Cơ sở lý thuyết và câu hỏi, giả thuyết nghiên cứu

3.1 Một số lý thuyết chủ yếu đƣợc sử dụng trong luận án

- Lý thuyết về sự công bằng, minh bạch, tự do hóa trong thương mại quốc tế, dựa trên đối thoại, minh bạch và tôn trọng, tìm sự bình đẳng hơn trong thương mại quốc tế thông thường

- Lý thuyết về quyền bảo hộ trong thương mại của các quốc gia

- Lý thuyết hội nhập quốc tế

- Lý thuyết về cạnh tranh không lành mạnh

3.2 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Luận án đặt ra và giải quyết các câu hỏi nghiên cứu sau:

(i) Câu hỏi nghiên cứu thứ 1 - Pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa bao gồm những nội dung nào?

(ii) Câu hỏi nghiên cứu thứ 2 - Thực trạng quy định pháp luật Việt Nam hiện hành về

xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa cũng như thực tiễn thực hiện các quy định này có những ưu điểm, hạn chế gì?

(iii) Câu hỏi nghiên cứu thứ 3 – Cần phải thực hiện những biện pháp nào để hoàn thiện pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa cũng như nâng cao hiệu quả thực hiện tại Việt Nam hiện nay?

KẾT LUẬN PHẦN TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Lý luận về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa và pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa là một vấn đề đã được nhiều công trình nghiên cứu trong nước và nước ngoài đề cập đến ở những khía cạnh, phạm vi, mức độ khác nhau từ xem xét, đánh giá về quy tắc xuất xứ hàng hóa; tham chiếu thực trạng của lĩnh vực này tại các nước đang phát triển Những các công trình này đã có những nghiên cứu giá trị về xuất xứ hàng hóa, gian lận xuất xứ hàng hóa trên phương diện lý luận và phương diện thực tiễn Kết quả nghiên cứu của các công trình liên quan được tác giả tham khảo, kế thừa khi giải quyết yêu cầu của đề tài luận án; những vấn đề chưa được nghiên cứu, bỏ ngỏ là sự gợi mở thú vị để tác giả tiếp tục thực hiện Trên hết những thành công và những vấn đề bỏ ngỏ của các công trình liên quan đến

đề tài đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu tiếp theo của tác giả trong quá trình hoàn thành luận án

CHƯƠNG 1

LÝ LUẬN VỀ XỬ LÝ GIAN LẬN XUẤT XỨ HÀNG HÓA VÀ PHÁP LUẬT VỀ XỬ

LÝ GIAN LẬN XUẤT XỨ HÀNG HÓA

1.1 Lý luận về gian lận xuất xứ và xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

1.1.1 Lý luận về gian lận xuất xứ hàng hóa

1.1.1.1 Khái niệm xuất xứ hàng hóa

Khái niệm hàng hóa gắn liền với sự xuất hiện của hoạt động trao đổi, mua bán trên thị trường – một hình thức cơ bản của quan hệ kinh tế trong xã hội loài người Việc lưu thông và dịch chuyển hàng hóa qua các thời kỳ lịch sử phụ thuộc vào nhiều yếu tố như quan hệ chính trị - ngoại giao, nhu cầu thị trường, vị trí địa lý, và trình độ phát triển khoa học - công nghệ của từng quốc gia Theo cách hiểu thông thường, hàng hóa là sản phẩm của lao động có khả năng thỏa mãn nhu cầu của con người thông qua quá trình trao đổi hoặc mua bán

Trong hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia, khái niệm hàng hóa tuy có sự khác biệt

về phạm vi và cách tiếp cận, nhưng nhìn chung đều theo xu hướng mở rộng đối tượng được phép lưu thông trong hoạt động thương mại Hàng hóa ngày càng đa dạng và phong phú về hình thức, được phân loại dựa trên tính chất pháp lý như: bất động sản và động sản, hàng hóa hữu hình và vô hình, hoặc các quyền tài sản có thể chuyển giao

1.1.1.2 Khái niệm và các hình thức gian lận xuất xứ hàng hóa

(i) Khái niệm gian lận xuất xứ hàng hóa

(ii) Các hình thức gian lận xuất xứ hàng hóa

1.1.1.3 Tác động tiêu cực của gian lận xuất xứ hàng hóa

Các hành vi gian lận xuất xứ hàng hóa ngày càng biến hóa, đa dạng, mức độ vi phạm lớn và nó đã có những tác động tiêu cực như sau:

Thứ nhất, đối với người tiêu dùng

Thứ hai, đối với doanh nghiệp trong nước

Thứ ba, đối với nền kinh tế

1.1.2 Lý luận về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

1.1.2.1 Khái niệm xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

Xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa là một bộ phận trong tổng thể hoạt động xử lý vi phạm

pháp luật, phản ánh vai trò chủ động của Nhà nước trong việc bảo vệ trật tự quản lý kinh tế và bảo đảm môi trường thương mại lành mạnh Cũng như các hành vi vi phạm pháp luật khác, các hành vi gian lận xuất xứ cần được nhận diện, xử lý kịp thời và phù hợp theo tính chất, mức độ vi phạm, thông qua các biện pháp mang tính cưỡng chế của cơ quan có thẩm quyền

1.1.2.2 Đặc điểm của xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

Thứ nhất, cơ sở pháp lý của hoạt động xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

Xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa là một hoạt động mang tính cưỡng chế nhà nước và thể hiện quyền lực công của các cơ quan có thẩm quyền trong hệ thống quản lý hành chính nhà nước Hoạt động này được thực hiện bởi các chủ thể có quyền lực pháp lý như cơ quan hải quan, thanh tra chuyên ngành, cơ quan quản lý thị trường, cơ quan phòng vệ thương mại, v.v – những chủ thể được pháp luật trao quyền để áp dụng biện pháp xử lý đối với hành vi vi phạm pháp luật về xuất xứ hàng hóa

1.1.3 Vai trò của xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

Thứ nhất, xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa đóng một vai trò quan trọng trong việc kiểm soát hoạt động ngoại thương

Tại các nước phát triển, xuất xứ hàng hóa không chỉ là căn cứ để xác định nguồn gốc sản phẩm mà còn được sử dụng như một công cụ chính sách để thực hiện các biện pháp bảo

vệ thị trường nội địa, như áp dụng hạn ngạch nhập khẩu, thuế đối kháng hay thuế chống bán phá giá nhằm kiểm soát dòng hàng hóa từ các quốc gia đang phát triển Hiện nay, ba thị trường lớn là Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu và Nhật Bản đều áp dụng cơ chế cấp hạn ngạch nhập khẩu như một biện pháp kiểm soát ngoại thương đối với các nước đang phát triển Theo đó, hàng hóa nằm trong hạn ngạch sẽ được hưởng thuế nhập khẩu ưu đãi, trong khi hàng hóa vượt hạn ngạch phải chịu thuế suất cao Điều này cho thấy việc kiểm soát và xử lý hành vi gian lận xuất xứ hàng hóa đóng vai trò như một công cụ thực thi chính sách thương mại và bảo hộ kinh tế nội địa

Thứ hai, xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa đóng vai trò trong áp dụng chế độ ưu đãi về thuế quan

Thứ ba, xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa đóng vai trò trong xúc tiến thương mại

1.2 Lý luận pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

1.2.1 Khái niệm, đặc điểm của pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

1.2.1.1 Khái niệm pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

Từ khái niệm xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa, cho thấy hoạt động này phát sinh, phát triển trong hoạt động hải quan, kiểm tra chất lượng tiêu chuẩn hàng hóa Việc thực hiện xử

lý gian lận xuất xứ hàng hóa nhằm đáp ứng mục đích vừa tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, vừa đảm bảo được yêu cầu của công tác quản lý nhà nước về hải quan nói chung, ngoại thương nói riêng Để mục tiêu này trở thành hiện thực và được thực hiện thống nhất, các quốc gia đều ban hành các quy phạm pháp luật để xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa trở thành một hoạt động chính thống, luật định, mang tính bắt buộc và đảm bảo thực hiện bằng cưỡng chế nhà nước

1.2.1.2 Đặc điểm của pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

1.2.2 Cấu trúc pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

1.2.2.1 Nguồn của pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa

Nguồn của pháp luật về xử lý gian lận xuất xứ hàng hóa bao gồm hệ thống các văn bản pháp lý và điều ước quốc tế quy định về xuất xứ hàng hóa, cơ chế kiểm tra, giám sát, xử lý

vi phạm và các biện pháp bảo hộ thương mại nhằm đảm bảo sự minh bạch, công bằng trong