Dưới chính quyền của cựu Tổng thống Nelson Mandela, Nam Phi đã tiến hành tái liên kết khu vực và hội nhập kinh tế thế giới kể từ năm 1994, gia nhập WTO, đàm phán ký kết hiệp định thương
Trang 1Nam Phi trong héi nhËp kinh tÕ khu vùc vµ toµn cÇu Th¹c sÜ TrÇn ThÞ Lan H¬ng *
Trước năm 1994, dưới chế độ Apacthai, chính sách đối ngoại của Nam Phi đã dẫn đến việc Nam Phi bị cô lập trong khu vực và hạn chế mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại với thế giới bên ngoài Dưới chính quyền của cựu Tổng thống Nelson Mandela, Nam Phi đã tiến hành tái liên kết khu vực và hội nhập kinh tế thế giới kể từ năm 1994, gia nhập WTO, đàm phán
ký kết hiệp định thương mại với Liên minh châu Âu (EU), đóng vai trò quan trọng trong Cộng đồng Phát triển Miền Nam châu Phi (SADC) Nhờ chính sách đối ngoại đúng đắn đó, Nam Phi đang có vị thế tốt trong việc thực hiện các chương trình của NEPAD, đóng vai trò quan trọng trong Liên minh châu Phi (AU) và những hoạt động liên kết khu vực khác
1 Chính sách đối ngoại mới của Nam Phi
Chế độ chính trị dân chủ đã mở ra một
chương mới cho Nam Phi trong quan hệ hợp tác
quốc tế Nam Phi đã tự thiết lập được các mối
quan hệ với tư cách là đối tác quan trọng trong
khu vực và trên thế giới, có quan hệ tốt với
cộng đồng quốc tế và có tiếng nói quan trọng
trong các nền kinh tế đang phát triển Sau sự
sụp đổ của chế độ Apacthai, chính sách đối
ngoại mới của Nam Phi đi theo xu hướng sau: .
+ Bình thường hoá, mở rộng và tăng cường
các quan hệ ngoại giao của Nam Phi với cộng
đồng quốc tế;
+ Bảo vệ và thúc đẩy các lợi ích quốc gia và
các giá trị của đất nước trong các quan hệ song
phương và đa phương;
+ Thúc đẩy sự phát triển kinh tế trong một
thế giới phụ thuộc và toàn cầu hoá thông qua đa
dạng hoá và tăng cường các quan hệ thương
mại, thu hút vốn FDI và liên kết khu vực;
+ Thúc đẩy và mở rộng mối quan hệ quốc tế
về vấn đề quyền con người và dân chủ;
.* ViÖn Nghiªn cøu ch©u Phi vµ Trung §«ng
+ Đóng góp và ủng hộ các sáng kiến vì hoà bình, an ninh và sự ổn định của thế giới, cũng như các sáng kiến tái thiết hậu xung dột;
+ Ưu tiên các lợi ích và sự phát triển của châu Phi trong các quan hệ quốc tế;
+ Thúc đẩy các chương trình hợp tác Nam – Nam và hợp tác Bắc – Nam;
+ Ủng hộ một trật tự thế giới mạnh mẽ, hiệu quả, dựa trên nguyên tắc đa phương để thúc đẩy
và bảo vệ lợi ích cho các nước đang phát triển;
Xu hướng trên đã chi phối chính sách đối ngoại của Nam Phi trong suốt hơn thập kỷ qua Những ưu tiên trong chính sách đối ngoại của Nam Phi được xác định như sau:
- Chung sống hoà bình và thúc đẩy sự phát triển kinh tế ở miền Nam châu Phi
- Quan hệ với các nước khác thuộc khu vực châu Phi trên nguyên tắc có đi có lại, đặc biệt là cùng nhau hướng tới giải quyết những thách thức của thập kỷ tới và tìm kiếm những giải pháp giải quyết xung đột
- Thúc đẩy quan hệ hợp tác với các tổ chức
đa phương
- Cải thiện mối quan hệ với các nước G7 và các đối tác thương mại chủ yếu của Nam Phi
Trang 2- Tiếp tục các mối quan hệ truyền thống và
thúc đẩy các mối quan hệ đối tác mới
Kể từ năm 1994, Cính phủ Nam Phi nhận
thức được những khó khăn thách thức chủ yếu
trong tái hội nhập khu vực và toàn cầu, đó là: +)
cục diện chính trị thế giới có nguy cơ ngăn chặn
hoặc phủ nhận chiến lược tái hội nhập của Nam
Phi sau chế độ phân biệt chủng tộc; +) cạnh
tranh gay gắt trong môi trường thương mại toàn
cầu khiến Nam Phi gây trở ngại cho Nam Phi
việc thực hiện chiến lược thương mại hướng về
xuất khẩu; +) rủi ro từ bệnh tật, thiên tai tác
động đến sự phát triển kinh tế - xã hội và chính
sách đối ngoại của Nam Phi Sách Trắng(1) của
Nam Phi đã khẳng định: Nam Phi không thể
xây dựng nền kinh tế mới trong sự cô lập với
các nước láng giềng Cũng rất nguy hiểm đối
với Nam Phi nếu như Nam Phi có ý định chi
phối các nước láng giềng, hạn chế tốc độ tăng
trưởng của họ, gây trở ngại đối với họ trong
việc phát huy các tiềm năng thị trường Điều
quan trọng nhất là Nam Phi cần phải tham gia
phát triển khu vực thông qua các diễn đàn đa
phương như Cộng đồng Phát triển miền Nam
châu Phi (SADC) và Liên minh Hải quan miền
Nam châu Phi (SACU) Hợp tác với các nước
láng giềng sẽ tạo điều kiện thực hiện các chiến
lược tăng trưởng và phát triển hiệu quả cho khu
vực Nam Phi, tránh những tác động tiêu cực từ
các chương trình của Ngân hàng Thế giới (WB)
và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Chính sách đối
ngoại của Nam Phi phải thực sự là một chiến lược
để tăng cường mối quan hệ Nam – Nam, cũng
như dân chủ hoá các thể chế quốc tế vì tương lai
tươi sáng hơn cho các nước đang phát triển
2 Lộ trình và những thành tựu trong hội
nhập kinh tế khu vực và toàn cầu của Nam
Phi
a Bình thường hoá các quan hệ quốc tế
Sau sự sụp đổ của chế độ Apacthai, bình
thường hoá các quan hệ quốc tế được chính phủ
Nam Phi đặt lên thành nhiệm vụ hàng đầu
Chính phủ Nam Phi đã nỗ lực tái gia nhập các
tổ chức khu vực, lục địa và các thể thể đa
phương Trong suốt hơn một thập kỷ qua, Nam
Phi đã trở thành một thành viên quan trọng trong các diễn dàn quốc tế bao gồm việc tái gia nhập Diễn đàn Liên hợp quốc về thương mại và phát triển (UNCTAD) vào năm 1996; Phong trào không liên kết (NAM) vào năm 1998, Khối thịnh vượng chung (năm 1999), Diễn đàn Thế giới chống phân biệt sắc tộc (năm 2001), Liên minh châu Phi (AU) năm 2002, Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển bền vững (năm 2002); tham gia Nghị viện toàn Phi (năm 2002) Trong tất cả các diễn đàn đó, Nam Phi
đã tích cực thúc đẩy các chương trình liên quan đến vấn đề đói nghèo và kém phát triển của các nước phương Nam Các diễn đàn trên cũng đã tăng cường lợi ích quốc tế của Nam Phi, có tác động tích cực đối với sự phát triển kinh tế và nâng cao tiếng nói của Nam Phi trên trường quốc tế
Sự kiện tái hội nhập vào các diễn đàn quốc tế sau năm 1994 đòi hỏi Nam Phi phải mở rộng các văn phòng đại diện ngoại giao sang các nước mà trước đây Nam Phi chưa từng có quan
hệ Nếu như tính đến tháng 9/1989, các cơ quan đại diện ngoại giao của Nam Phi ở nước ngoài chỉ là 44, thì tháng 6/1995 con số này đã lên tới 118; các cơ quan đại diện ngoại giao các nước
có mặt tại Nam Phi tháng 9 năm 1989 chỉ là 41, đến tháng 6/1995 đã lên tới 102
b Tăng cường hợp tác kinh tế-chính trị khu vực và toàn cầu
Trong hơn một thập kỷ qua, Nam Phi đã cố gắng mở rộng quan hệ hợp tác kinh tế với tất cả các tổ chức trong khu vực châu Phi và trên toàn thế giới, điển hình là:
+ WTO: Nam Phi đóng vai trò quan trọng trong việc khởi xướng vòng đàm phán Đôha mới vào năm 2001 và tiếp tục tham gia các vòng đàm phán trong Đôha cùng với nhóm G20
và châu Phi Tự do hoá thương mại đa phương bắt đầu được Nam Phi thực hiện từ năm 1994 bằng chính sách cải cách thương mại toàn diện theo đúng cam kết Vào năm 2002, cơ chế thương mại của Nam Phi đã tự do hoá gần như hoàn toàn Trợ cấp xuất khẩu dưới cơ chế ưu đãi xuất khẩu đã được dỡ bỏ vào năm 1997 Tất
Trang 3cả hạn ngạch đều được huỷ bỏ, cơ chế thuế
quan được hợp lý hoá và tỷ lệ thuế theo Cơ chế
tối huệ quốc (MFN) đã giảm từ trên 20% đầu
những năm 1990 xuống 11,4% vào năm 2002
Vào năm 2004, tỷ lệ thuế quan bình quân của
Nam Phi là 11,4%, trong khi của toàn SADC là
15,5%, tuy có cao hơn các nước Đông Á (Trung
Quốc 10,5%, Malaixia 8,4%, Inđônêxia 6,9% ),
nhưng đã chứng tỏ những dấu hiệu tiến bộ trong
thực hiện chính sách tự do hoá trong khuôn khổ
WTO
+ Ký hiệp ước thương mại, phát triển và hợp
tác – TDCA (Trade, Development and
Co-operation Agreement) với EU vào tháng 1 năm
2000 TDCA có mục đích thành lập một khu
vực thương mại tự do vào năm 2012 giữa Nam
Phi và EU, trong đó sẽ có tới 95% hàng hoá
nhập khẩu của EU và 86% hàng hoá nhập khẩu
của Nam Phi được hưởng những ưu đãi của
hiệp ước này, trừ một số sản phẩm nông nghiệp
(của EU) và ô tô, dệt may, hoá chất (của Nam
Phi) Thuế quan thông qua Hiệp ước này sẽ
được giảm một cách nhanh chóng, nhất là từ
phía EU và tỷ lệ trao đổi hàng hoá nông sản của
hai nước sẽ được tự do hoá ở mức độ lớn (81%
ở Nam Phi và 61% ở EU) Bên cạnh hiệp ước
song phương giữa Nam Phi và EU, những nước
thành viên của SADC và SACU cũng được ký
kết đàm phán TDCA với EU trong một vài lĩnh
vực Những sản phẩm thuộc danh mục loại trừ
của Nam Phi cũng là những sản phẩm nhạy cảm
của các nước thành viên SACU Những ưu đãi
trong SADC cũng là những ưu đãi sẽ được ký
kết trong TDCA Dưới quy định của Thoả ước
thương mại SADC, các nước thứ ba không
được hưởng lợi ích thương mại của khối nếu
như nước đứng đầu của khối không mở rộng
ảnh hưởng ra tất cả các nước thành viên Vì vậy
Nam Phi đã mở cửa thị trường của mình ưu tiên
trước hết cho các nước thành viên SADC trước
khi có những ưu tiên tương tự cho EU Nhờ đó,
EU trở thành đối tác quan trọng của Nam Phi
nói riêng và SADC cùng SACU nói chung
Cho đến nay, EU được coi là đối tác thương
mại lớn nhất của Nam Phi Tỷ lệ xuất khẩu của
Nam Phi sang EU chiếm tới 32,1% tổng kim
ngạch xuất khẩu của nước này năm 2003 và tỷ
lệ nhập khẩu từ EU chiếm tới 40,7% tổng kim ngạch nhập khẩu của Nam Phi
+ Mở rộng quan hệ với Mỹ và tham gia Đạo luật Cơ hội và Tăng trưởng (AGOA) của Mỹ dành cho châu Phi: Mỹ bắt đầu trở thành nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất ở Nam Phi kể từ năm 1994 Quan hệ này bắt đầu từ khoản viện trợ trọn gói trị giá 600 triệu USD năm 1994 của
Mỹ cho Nam Phi là nhằm khuyến khích đầu tư vào nhà ở, điện nước, phát triển kinh doanh nhỏ, chăm sóc sức khoẻ Vào cuối năm 1994, Sáng kiến Mỹ - Nam Phi đã được ban hành để thực thi các khoản viện trợ kể trên Trong thập niên 1990, Mỹ đã xác định Nam Phi là một trong số 10 thị trường mới nổi lớn nhất trong nhóm các nước đang phát triển Trong thời kỳ này, quan hệ Mỹ và Nam Phi đã đạt được một
số tiến bộ trong hợp tác phát triển môi trường, khoa học kỹ thuật, năng lượng, vận tải, y tế, giáo dục, thuế quan,…Trong những năm đầu của thế kỷ XXI, những ưu tiên kinh tế chủ yếu trong quan hệ Mỹ - Nam Phi là: +) đàm phán ký kết FTA Mỹ - SACU - một trong những ưu tiên quan trọng để thực hiện Đạo luật cơ hội và tăng trưởng giành cho châu Phi (AGOA) được ban hành từ năm 2000; +) Khuyến khích đầu tư nước ngoài vào Nam Phi; +) Tiếp tục coi thị trường Nam Phi là điểm đến đầy tiềm năng của các doanh nghiệp và nhà đầu tư Mỹ Thông qua AGOA, Nam Phi đã xuất khẩu sang Mỹ với khối lượng ngày càng lớn Năm 2002, xuất khẩu của Nam Phi sang Mỹ theo AGOA đạt mức tăng trưởng 45%, với giá trị kim ngạch 1,34 tỷ USD so với 923 triệu USD năm 2001 Năm 2003, xuất khẩu của Nam Phi sang Mỹ đạt 1,69 tỷ USD, trong đó xuất khẩu thiết bị vận tải đạt giá trị và mức tăng trưởng cao nhất, tiếp theo là sản phẩm khai khoáng, hoá chất và sản phẩm nông nghiệp(2) Xuất khẩu của Nam Phi sang Mỹ theo AGOA chiếm tới 20,8% tổng kim ngạch xuất khẩu của Nam Phi năm 2001, tăng lên đạt 31,7% năm 2002 và 34,2% năm 2003 Trong giai đoạn 2000-2004 tăng trưởng xuất khẩu cảu Nam Phi sang Mỹ đạt trung bình 9%/năm(3) Thông qua Mỹ và việc đàm phán ký kết AFTA Mỹ - SACU năm 2003, Nam Phi đã
Trang 4nâng cao vị thế của mình trong khu vực Nam
Phi nói chung và uy tín của mình đối với Mỹ
nói riêng Đồng thời, từ việc ký kết AFTA Mỹ
-SACU, Nam Phi bắt đầu có tiếng nói quan
trọng trong các diễn đàn hợp tác kinh tế đa
phương, đặc biệt là tại Hội nghị Đôha tổ chức ở
Cancun năm 2003, Nam Phi đã cùng nhóm
nước G20 đã đưa ra những đề xuất về vấn đề tự
do hoá sản phẩm nông nghiệp và vấn đề bảo hộ
của các nước giàu như Mỹ, Nhật Bản, EU…
+ Tham gia SADC năm 1994, Ký Dự thảo
thương mại SADC năm 1996 và tham gia các
cuộc đàm phán để thảo luận về các nguyên tắc,
luật lệ trong dự thảo này Là một nền kinh tế
lớn nhất trong SADC, Nam Phi có tiếng nói
quan trọng trong các hoạt động kinh tế của
SADC Là một trong những nước giàu nhất
trong SADC, có thu nhập đầu người cao thứ hai
sau Xây Xen và Môrixơ, Nam Phi có đủ khả
năng trở thành đầu tàu trong phát triển kinh tế của
SADC Đất nước này chiếm tới 21,6% dân số của
SADC, 13,5% diện tích lãnh thổ và 76% GDP
của toàn SADC và chiếm khoảng 70% tổng kim
ngạch xuất khẩu của toàn khu vực này(4)
+ Là thành viên sáng lập ra SACU, đang
đàm phán ký kết các hiệp định thương mại tự
do song phương (FTAs) với Khu vực thương
mại tự do châu Âu (EFTA), Mỹ, Trung Quốc,
Ấn Độ và Thị trường chung Nam Mỹ
(MECOSUR) Trong các hoạt động thương mại,
Nam Phi đã chú trọng cải cách chính sách
thương mại, chủ yếu là thực hiện cải cách thuế
quan theo đúng cam kết của WTO
Nam Phi cũng từng bước cải thiện môi
trường đầu tư để thu hút vốn đầu tư nước ngoài
kể từ sau năm 1994 Hơn một thập kỷ qua, dòng
vốn FDI vào Nam Phi ngày càng nhiều do đất
nước có nhiều biến đổi quan trọng về thể chế
kinh tế – chính trị và do có nguồn tài nguyên
phong phú và cơ sở hạ tầng hiện đại vào dạng
bậc nhất châu Phi
Trong các mối quan hệ toàn lục địa, Nam
Phi đóng vai trò chủ đạo trong việc tái cơ cấu
Tổ chức thống nhất châu Phi (OAU) trở thành
một tổ chức hiệu quả hơn với tên gọi là Liên
minh châu Phi (AU) Đây là một tổ chức hoạt
động có phạm vi toàn khu vực châu Phi, là nơi hoạch định và thúc đẩy các Kế hoạch phát triển thiên niên kỷ và Sáng kiến châu Phi mới NEPAD đã ban hành một chương trình kinh tế – xã hội rộng khắp trong AU tại Hội nghị thượng đỉnh ở Durban năm 2001, và trong hội nghị này Nam Phi đóng vai trò chủ tịch của tổ chức Một trong những thách thức lớn nhất của
AU là thiết lập một hệ thống AU kiểu mới, khác với OAU, đặc biệt là Uỷ ban AU, Nghị viện toàn Phi, Hội đồng hoà bình và an ninh, Hội đồng kinh tế, xã hội và văn hoá; Ngân hàng Trung ương Châu Phi Các hệ thống tổ chức này trong AU cần hoạt động một cách có hiệu quả, theo nguyên tắc và đem lại lợi ích cho toàn châu lục Nam Phi đang nỗ lực hết sức mình để cùng các nước trong khu vực cải tổ cơ cấu tổ chức của AU
Nam Phi đã gặt hái được những tiến bộ rất lớn trong chính sách đối ngoại của mình trong hơn một thập kỷ qua, góp phần vào sự phát triển của lục địa châu Phi Chẳng hạn như trong NEPAD, vai trò của Nam Phi là rất quan trọng NEPAD được đề ra với tư cách là một chương trình kinh tế – xã hội của AU tại Hội nghị thượng đỉnh AU tháng 7/2002 Vào năm 2004,
Cơ chế giám sát đồng đẳng châu Phi (APRM)
đã được sáng lập với tư cách là một cơ chế tự nguyện để điều hành các chính sách và hoạt động của các nhà nước tham gia NEPAD nhằm mục đích thực hiện hiệu quả các chính sách chính trị, xã hội của các nước châu Phi Đây là một cơ chế tự dánh giá, đối thoại mang tính chất xây dựng, có niềm tin tôn giáo và có năng lực chia sẻ kinh nghiệm với các nước thành viên Nam Phi là một trong những nước đầu tiên tham gia cơ chế này
Tăng cường hợp tác Nam – Nam và Bắc –
Nam: Kể từ năm 1994, Nam Phi đã hướng tới
phát triển một trật tự kinh tế, chính trị dân chủ, trong sáng, phù hợp với những xu hướng phát triển của khu vực và trên toàn thế giới, vì lợi ích của các nước đang phát triển Định hướng này
đã đưa Nam Phi trở thành một nước có vị trí quan trọng trong các vấn đề an ninh, môi trường
và thương mại quốc tế Chủ nghĩa đa phương đã
Trang 5tạo điều kiện thuận lợi cho Nam Phi phát triển
và giải quyết các vấn đề trong nước như quyền
con người, dân chủ, giảm nợ, hoà bình và ổn
định, gia nhập hệ thống thương mại toàn cầu,
phát triển bền vứng, các trách nhiệm quốc tế
trước những vấn đề nghèo khổ, sức khoẻ,
HIV/AIDS Nam Phi đã có vị trí quan trọng
trong các khối và các liên minh khu vực và tiểu
khu vực như NAM, Khối thịnh vượng chung…
Quan hệ Bắc – Nam của Nam Phi chủ yếu là
nhằm giải quyết các vấn đề về an ninh, môi
trường, giảm nợ, phát triển thị trường, thương
mại công bằng, trong khi quan hệ Nam – Nam
của Nam Phi chủ yếu là nhằm mục đích hợp
tác, cộng tác Chiến lược của Nam Phi trong các
mối quan hệ Bắc – Nam đang đem lại những
hiệu quả hữu ích cho việc phát triển kinh tế của
Nam Phi Vai trò của Nam Phi trong nền kinh tế
thế giới ngày càng được khẳng định khi Nam
Phi cùng ba nước Trung Quốc, Ấn Độ, Braxin
trở thành những cực quan trọng của các nền
kinh tế mới nổi và dự báo trong giai đoạn
2030-2035 bốn nền kinh tế này sẽ trở thành cực quan
trọng trong thế giới đa cực Một số tập đoàn lớn
của Nam Phi, nhờ hội nhập, hiện nay đang trở
thành những người chơi chủ yếu trên sân chơi
toàn cầu như Sab Miller, Sasol, Sappi…Trong
các diễn đàn quốc tế đa phương như WB, IMF,
Liên hiệp quốc, WTO…, Nam Phi cùng một số
nước như Trung Quốc, Braxin, Nga, Ấn Độ,
Mêhicô đang có tiếng nói quan trọng để bảo vệ
quyền lợi của các nước đang phát triển
3 Những trở ngại của Nam Phi trong hội
nhập kinh tế khu vực và toàn cầu
Trong quá trình hội nhập khu vực và toàn
cầu, Nam Phi đang gặp phải những thách thức
và trở ngại cơ bản sau:
+ Chính sách hội nhập của Nam Phi còn
nhiều bất cập: Trong việc thực hiện các cam kết
của WTO về tự do hoá ngành dịch vụ, tiến trình
thực hiện cam kết của Nam Phi vẫn còn chậm
trễ Mặc dù trong vòng đàm phán Đôha, Nam
Phi cùng một số nước đã cố gắng cải thiện cách
tiếp cận thị trường các nước phát triển, kêu gọi
các nước dỡ bỏ hàng rào bảo hộ sản phẩm nông
nghiệp, nhưng những cam kết về mở cửa ngành
dịch vụ trong nước của Nam Phi vẫn chưa thực hiện hiệu quả Những cam kết của Nam Phi trong WTO bị đánh giá là ở mức độ tương đối thấp Chính phủ Nam Phi vẫn chưa thực hiện nguyên tắc cải thiện tính minh bạch trong thu mua chính phủ, mặc dù Đạo luật chống tham nhũng đã được đề ra vào năm 2004 Theo đánh giá của WB, tốc độ tự do hoá thương mại của Nam Phi không nhanh hơn so với các nước có thu nhập trung bình thấp khác trên thế giới(5) Các ngành nhạy cảm như dệt may, sản phẩm ô tô vẫn thực hiện trì trệ
và chưa theo kịp như cam kết
Trong khu vực miền Nam châu Phi, quá trình thực hiện NEPAD của Nam Phi còn đang gặp nhiều khó khăn do yếu tố trong nước Những cam kết để thực hiện SADC và SACU còn gặp rất nhiều vấn đề bởi vì hầu hết các nước Nam Phi đều sản xuất ra một phạm vi sản phẩm xuất khẩu thu hẹp và hầu hết các sản phẩm này là hướng về thị trường các nước phát triển Vì vậy tính cạnh tranh của các nước trong khu vực Nam Phi là rất lớn Là một nước lớn trong khu vực, Nam Phi rất khó khăn trong việc ưu tiên chiến lược hội nhập khu vực SADC, SACU và COMESA là những tổ chức liên kết khu vực mà Nam Phi có cơ hội tham gia Tuy nhiên cho đến nay, Nam Phi mới tham gia SADC, SACU và chưa có ý định tham gia COMESA Ngay trong SACU, những đàm phán về giảm thuế quan và
ký kết các hiệp định thương mại song phương,
đa phương và những quy định về mức thuế, mẫu mã hàng hoá giữa các nước vẫn rất khác nhau, đòi hỏi tất cả các nước thành viên phải nỗ lực và đồng thuận hơn nữa
+ Những khó khăn trong nước đang tạo lực cản cho Nam Phi trong tiến trình hội nhập kinh
tế khu vực và toàn cầu.
Khó khăn trước hết là nhân tố nhân lực trong quá trình hội nhập Để hội nhập thành công vào nền kinh tế thế giới, Nam Phi cần một đội ngũ lao động có trình độ và kỹ năng, am hiểu kiến thức hội nhập cũng như kỹ năng đàm phán trong các diễn đàn song phương và đa phương Tuy nhiên, nguồn vốn nhân lực ở Nam Phi chưa được chuẩn bị tốt cho quá trình hội nhập Nam Phi lại là nước đang có Chỉ số phát triển con
Trang 6người (HDI) không mang tính cạnh tranh Năm
1975, HDI của Nam Phi là 0,655, năm 1995
tăng lên là 0,742, giai đoạn 1995-2003 giảm
xuống là 0,685, chỉ cao hơn một chút so với
năm 1975(6) Năm 1975 Nam Phi đứng hàng thứ
45 trong tổng số 102 nước về chỉ số HDI,
nhưng năm 2003 tụt xuống hàng thứ 120 trong
tổng số 177 nước HDI của Nam Phi có sự giảm
sút nghiêm trọng như vậy là do trong hơn thập
kỷ qua, đất nước này đã phải đối mặt nghiêm
trọng với dịch bệnh HIV/AIDS, làm cho tuổi
thọ người dân Nam Phi tụt xuống hàng thứ 30
trên thế giới tính từ dưới lên trên
Khó khăn thứ hai là vấn nạn nghèo khổ và
thất nghiệp đang cản trở Nam Phi hội nhập
nhanh hơn vào nền kinh tế toàn cầu Theo báo
cáo của chính phủ Nam Phi, tỷ lệ thất nghiệp
năm 2005 là 26,5%, trong đó 31,5% là tỷ lệ thất
nghiệp của người da đen và 5,1% là của người
da trắng Hiện tỷ lệ thất nghiệp cao này đang
được cải thiện dần nhờ tăng trưởng kinh tế
nhanh chóng, nhưng so với các nước châu Phi
khác, tỷ lệ thất nghiệp này là quá lớn Nó làm
cản trở đến mọi hoạt động kinh tế của Nam Phi,
trong đó có những hoạt động kinh tế đối ngoại
bởi thất nghiệp liên quan nhiều đến kỹ năng
thấp của người lao động
Khó khăn thứ ba là cơ sở hạ tầng cho hội
nhập của Nam Phi còn gặp nhiều trở ngại Mặc
dù là nước có cơ sở hạ tầng hiện đại bậc nhất
châu Phi, nhưng Nam Phi vẫn thiếu những cơ
sở hạ tầng cần thiết cho hội nhập như sân bay,
cầu cảng…
Do những khó khăn và trở ngại trên, nên tiến
trình hội nhập kinh tế quốc tế của Nam Phi
dường như chưa mang tính bền vững Năm
1948 (năm đánh dấu Nam Phi giành được độc
lập), thị phần xuất khẩu của Nam Phi trên thị
trường thế giới là 2%, nhập khẩu là 2,49%, thì
đến năm 1995 (một năm sau khi Nam Phi thoát
khỏi chế độ Apacthai), xuất khẩu của Nam Phi
chỉ còn chiếm 0,54%, và nhập khẩu chiếm
0,58% thị phần thế giới, năm 2000 tiếp tục giảm
còn 0,47% và 0,44% Trong những năm
2003-2004, thị phần của Nam Phi là 0,5% và 0,58%
tương ứng(7)
4 Triển vọng hội nhập
Theo đánh giá của giới quan chức chính phủ Nam Phi, xu hướng toàn cầu hoá đang đem lại những tác động tích cực cho nền kinh tế Nam Phi Kết luận của giáo sư Elsabe Loots(8) thì 90% tăng trưởng kinh tế của Nam Phi trong giai đoạn 1990-2001 là có sự đóng góp trực tiếp của các lực lượng toàn cầu hoá, cụ thể là từ thương mại và đầu tư trực tiếp nước ngoài Vì vậy, trong chiến lược phát triển kinh tế giai đoạn II
kể từ 2004, chiến lược hội nhập kinh tế quốc tế tiếp tục được chính phủ Nam Phi coi trọng hơn nữa Những ưu tiên chiến lược hội nhập của Nam Phi trong thời kỳ 2007-2010 là:
+ Củng cố và thúc đẩy Chương trình nghị sự châu Phi;
+ Tăng cường hợp tác Nam – Nam;
+ Tăng cường hợp tác Bắc – Nam;
+ Đẩy mạnh sự tham gia vào hệ thống kỹ trị toàn cầu;
+ Tăng cường các mối quan hệ kinh tế và chính trị;
+ Tăng cường thể chế cho hội nhập;
+ Tạo điều kiện thuận lợi cho hội nhập bằng các dịch vụ hỗ trợ
Một loạt các biện pháp ưu tiên đã được đặt ra
để thực hiện chiến lược này, trong đó có cả những biện pháp vĩ mô (những nấc hội nhập trong AU, SADC, SACU, NAM, G77, IBSA, MERCOSUR; tăng cường hợp tác với EU, Mỹ, Nhật Bản thông qua TDCA, AGOA, TICAD, G8; tăng cường hợp tác trong WTO; ký kết AFTA với Trung Quốc và Ấn Độ…) đến các biện pháp vi
mô (như đào tạo nguồn nhân lực, phát triển cơ sở
hạ tầng…) Những biện pháp này được đề cập chi tiết trong Chiến lược ngoại giao và hội nhập quốc tế của Nam Phi đến năm 2010
Chính phủ Nam Phi cũng đã đề ra Sáng kiến tăng trưởng nhanh và chia sẻ cho Nam Phi (Accelerated and Shared Growth Initiative for South Africa – AsgiSA) thực hiện trong giai đoạn 2004-2014 Sáng kiến này nhằm tăng cường đầu tư cho lĩnh vực công cộng, giảm chi
Trang 7phí kinh doanh, mở rộng cộng việc trong lĩnh
vực công cộng và tín dụng vi mô, nâng cao khả
năng của chính phủ trong việc đáp ứng các dịch
vụ kinh tế, củng cố sự kiên kết xã hội AsgiSA
nhằm mục đích mở rộng các bước phát triển
tiếp theo của nền kinh tế Nam Phi lên tầm cao
hơn, tiếp tục thúc đẩy sự phát triển từ những tiền
đề tích cực như ngoại thương, đầu tư nước ngoài,
đầu tư tư nhân để phát triển kinh tế tốt hơn
Nhìn chung, với những nỗ lực khắc phục khó khăn trở ngại và thực hiện chiến lược hội nhập mới từ phía chính phủ Nam Phi kể từ sau năm
2004 và xét trong triển vọng hình thành FTA SADC vào năm 2008, Nam Phi đang có những điều kiện thuận lợi để bước sang giai đoạn hội nhập mới vào nền kinh tế khu vực và thế giới: hội nhập nhanh và bền vững hơn
Chú thích:
1 Theo RDP White Paper, tháng 9 năm 1994, trang 10, 31-32
2 Nguồn: South Africa’s Foreign Policy 1994-2004 Apartheid Past, Renaissance Future,
Johannesburg, 2004, trang 254
3 Nguồn: South Africa’s International Trade Diplomacy: Implications for Regional
Integration, trang 69.
4 World Bank 2002, Africa Region Working Paper Series No.27, Free Trade Agreements and
the SADC Economies.
5 Theo Lawrence Edwards, Has South Africa Liberalized its trade? South African Juornal of
Enonomics, Vol 73, 12/2005
6 United Nations Developmet Programme, Human Development Report 2005.
7 WTO 2006.
8 Giáo sư Elsabe Loots là Viện trưởng Viện nghiên cứu Xã hội Kinh tế Nam Phi.
Tài liệu tham khảo
2. Free Trade Agreements and the SADC Economies, Africa Region Working Paper Series No.27, 2/2002
3. Reform and Opportunity: The Changing Role and Patterns of Trade in South Africa and SADC,
Working Paper Series No 14, 3/2001
4. Maine/South Africa Trade Oppotunities, A Special Report for the Maine International Trade Center,
511 Congress Street, www.mitc.com/
Economic Success: Policy Options for Africa, Cairo, 13-14/11/2006.
Integration, Friedrich Ebert Stiftung (TIPS), 2006.
– Natal Press, 2005.
Monograph No13, 5/1997.
Series No.27, 2/2002.
10 The Bank of New York ADR Workshop, South Africa: Foreign Direct Inverstment, 30/7/2005.
11 Elizabeth Sidiropoulos, Apartheid past, renassance Future: South Africa’s Foreign Policy
1994-2004, The South African Institute of International Affairs, Johannesburg, 2004.
12 www.dti.gov.za; www.moi.gov.za; www.worldbank.org