Tranh ukiyo e và Đông hồ so sánh nét Độc Đáo văn hoá nhật việt

Trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại, các dòng nghệ thuật truyền thống đã không chỉ lưu giữ những giá trị thẩm mỹ mà còn trở thành biểu tượng đặc trưng, ghi dấu ấn đậm nét trong bản sắ

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO KHOA CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ VÀ NGOẠI GIAO NGÀNH CHÂU Á - THÁI BÌNH DƯƠNG HỌC

TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN MÔN:

LỊCH SỬ NHẬT BẢN

TRANH UKIYO-E VÀ ĐÔNG HỒ: SO SÁNH NÉT ĐỘC ĐÁO VĂN HOÁ

NHẬT-VIỆT

Hà Nội, năm 2025

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO KHOA CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ VÀ NGOẠI GIAO NGÀNH CHÂU Á - THÁI BÌNH DƯƠNG HỌC

TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN MÔN:

LỊCH SỬ NHẬT BẢN

Tranh Đông Hồ và Ukiyo-e: Giao Thoa Văn Hóa và Định Hướng

Bảo Tồn Truyền Thống

Họ và tên: Phan Tiến Bình

Mã số sinh viên :CATBD50B60094 Lớp tín chỉ: LSNB-CATBD50.1_LT Giảng viên: Phạm Thị Thu Giang

Hà Nội, năm 2025

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 4

Đặt vấn đề: 5

CHƯƠNG I: Phân tích và so sánh tranh Ukiyo-e và tranh Đông Hồ 6

1 Bối cảnh hình thành 6

1.2.1 Phong cách nghệ thuật tranh Ukiyo-e 7

1.2.2 Phong cách nghệ thuật tranh Đông Hồ: 9

CHƯƠNG II: Tác động Văn hóa – Xã hội của Tranh Đông Hồ và Ukiyo-e 10

2.1 Tác động và Ảnh hưởng của Nghệ thuật Ukiyo-e đối với Nghệ thuật Thế Giới và Văn Hóa Nhật Bản 10

2.2 Ảnh hưởng tranh Đông Hồ đến văn hoá, đời sống Việt Nam 13

CHƯƠNG III: So sánh hai văn hoá và Kết luận 14

3 So sánh hai văn hóa và bài học cho việc bảo tồn và phát huy Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống 14

KẾT LUẬN 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

LỜI MỞ ĐẦU

Nghệ thuật luôn là tấm gương phản ánh chân thực và sống động đời sống văn hóa, xã hội của mỗi dân tộc Trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại, các dòng nghệ thuật truyền thống đã không chỉ lưu giữ những giá trị thẩm mỹ mà còn trở thành biểu tượng đặc trưng, ghi dấu ấn đậm nét trong bản sắc văn hóa quốc gia Giữa muôn vàn nét tinh hoa nghệ thuật trên thế giới, tranh Ukiyo-e của Nhật Bản và tranh Đông Hồ của Việt Nam là hai dòng tranh mộc bản nổi bật, không chỉ mang vẻ đẹp riêng biệt mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, lịch sử sâu sắc

Ukiyo-e, được biết đến như "những bức tranh của thế giới nổi", phát triển mạnh

mẽ trong thời kỳ Edo (thế kỷ 17-19) và trở thành biểu tượng mỹ thuật của Nhật Bản Với phong cách tinh tế và kỹ thuật in ấn đặc sắc, Ukiyo-e không chỉ phản ánh nhịp sống phồn hoa của xã hội đô thị Nhật Bản mà còn mang triết lý sâu sắc về sự phù du

và vẻ đẹp thoáng qua của cuộc đời Trong khi đó, tranh Đông Hồ, dòng tranh dân gian đặc trưng của làng quê Việt Nam, lại gắn liền với những giá trị nhân văn và tinh thần dân tộc Thông qua những hình ảnh mộc mạc nhưng giàu tính biểu tượng, tranh Đông

Hồ đã khắc họa chân thực đời sống lao động, phong tục tập quán, cũng như những bài học luân lý sâu sắc trong xã hội Việt Nam Tuy được hình thành và phát triển trong những bối cảnh lịch sử và xã hội khác biệt, cả hai dòng tranh này đều thể hiện sự giao thoa tuyệt đẹp giữa nghệ thuật và đời sống Đặc biệt, chúng sử dụng kỹ thuật mộc bản làm nền tảng sáng tạo, qua đó minh chứng cho sự khéo léo và tài năng của các nghệ nhân truyền thống

Bài tiểu luận này hướng đến việc phân tích và so sánh hai dòng tranh Ukiyo-e

và Đông Hồ, từ góc độ lịch sử hình thành, phong cách nghệ thuật đến vai trò văn hóa –

xã hội Thông qua đó, bài viết không chỉ làm sáng tỏ những giá trị nghệ thuật độc đáo

mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trong thời đại hiện nay

Hy vọng rằng, thông qua sự so sánh giữa Ukiyo-e và Đông Hồ, chúng ta sẽ không chỉ hiểu rõ hơn về giá trị nghệ thuật của từng quốc gia mà còn tìm thấy những bài học quý giá trong việc gìn giữ và phát triển nghệ thuật truyền thống, một phần không thể thiếu của bản sắc dân tộc

Đặt vấn đề:

Trong dòng chảy lịch sử của nhân loại, nghệ thuật luôn đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh và gìn giữ bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc Đặc biệt, các dòng tranh truyền thống không chỉ là phương tiện biểu đạt thẩm mỹ mà còn mang trong mình giá trị lịch sử, xã hội, và triết học Ở châu Á, Nhật Bản và Việt Nam là hai quốc gia có nền văn hóa lâu đời, với những nét nghệ thuật đặc trưng phản ánh rõ bối cảnh lịch sử và tinh thần dân tộc Trong số đó, tranh mộc bản truyền thống Ukiyo-e của Nhật Bản và tranh Đông Hồ của Việt Nam là hai biểu tượng nghệ thuật nổi bật, không chỉ đại diện cho giá trị văn hóa của mỗi quốc gia mà còn trở thành "cửa sổ" để thế giới hiểu thêm về văn hóa phương Đông

Tuy nhiên, Ukiyo-e và Đông Hồ được hình thành và phát triển trong hai bối cảnh lịch

sử, xã hội và văn hóa khác biệt Nếu Ukiyo-e ra đời và thăng hoa trong thời kỳ Edo, khi Nhật Bản áp dụng chính sách bế quan tỏa cảng (Sakoku), thì Đông Hồ lại gắn liền với đời sống nông thôn Việt Nam và trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa

lễ Tết của người Việt Hai dòng tranh này phản ánh không chỉ sự sáng tạo nghệ thuật

mà còn những đặc điểm xã hội, tư tưởng triết lý và giá trị nhân sinh quan của mỗi dân tộc Việc nghiên cứu và so sánh tranh Ukiyo-e và tranh Đông Hồ không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nghệ thuật truyền thống mà còn mang lại những bài học sâu sắc về sự khác biệt và giao thoa văn hóa Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khi các giá trị truyền thống có nguy cơ bị mai một, việc tìm hiểu và bảo tồn di sản văn hóa dân tộc trở nên cần thiết hơn bao giờ hết

Từ đó, bài tiểu luận này đặt ra một số câu hỏi chính:

+)Tranh Ukiyo-e và tranh Đông Hồ được hình thành và phát triển trong bối cảnh lịch

sử, văn hóa như thế nào?

+)Những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai dòng tranh này về phong cách nghệ thuật, nội dung thể hiện và vai trò xã hội là gì?

+)Từ so sánh đó, có thể rút ra những bài học gì cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong thời đại ngày nay?

CHƯƠNG I: Phân tích và so sánh tranh Ukiyo-e và tranh Đông Hồ

1 Bối cảnh hình thành

Tranh Ukiyo-e:

Tranh Ukiyo-e (浮浮浮), một thể loại nghệ thuật khắc gỗ nổi bật của Nhật Bản, ra

đời vào thế kỷ 17 trong thời kỳ Edo (1603-1868) Thuật ngữ "Ukiyo-e" có thể được dịch là "tranh của thế giới trôi nổi," phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong xã hội Nhật Bản khi đó, với sự phát triển của nền văn hóa đô thị và sự xuất hiện của tầng lớp thị dân Những chuyển biến này gắn liền với sự thịnh vượng của các thành phố lớn như Edo (nay là Tokyo), Osaka và Kyoto, nơi các thương nhân, nghệ sĩ và tầng lớp bình dân sinh sống

Tranh Ukiyo-e chủ yếu phản ánh cuộc sống đô thị với những chủ đề đa dạng, bao gồm cảnh sinh hoạt của geisha, kiếm sĩ samurai, các nghi lễ truyền thống, cảnh thiên nhiên và phong cảnh nổi tiếng Một trong những yếu tố đặc trưng của tranh Ukiyo-e là việc sử dụng phương pháp in khắc gỗ, cho phép tác phẩm được nhân rộng

và trở nên phổ biến trong xã hội Các nghệ sĩ nổi tiếng như Hokusai, Hiroshige và Utamaro đã góp phần lớn vào sự phát triển của Ukiyo-e, tạo ra những tác phẩm nghệ thuật vừa mang tính thẩm mỹ cao, vừa có giá trị lịch sử, phản ánh đời sống và giá trị

xã hội trong thời kỳ Edo Tranh Ukiyo-e không chỉ đơn thuần là những bức tranh trang trí mà còn chứa đựng những thông điệp về nhân sinh quan, các quan niệm về cái đẹp, đạo đức và sự thay đổi trong xã hội Nhật Bản Mặc dù Ukiyo-e được phổ biến rộng rãi trong tầng lớp bình dân, những tác phẩm này vẫn giữ được nét sang trọng và giá trị văn hóa sâu sắc, góp phần làm phong phú thêm kho tàng nghệ thuật Nhật Bản

Tranh Đông Hồ:

Bên cạnh tranh Ukiyo-e của Nhật Bản, Việt Nam cũng có một nền văn hóa mỹ thuật lâu đời, trong đó tranh Đông Hồ là một thể loại nghệ thuật dân gian đặc sắc

Tranh Đông Hồ, hay tên đầy đủ là tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ Có nguồn gốc từ làng Đông Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh T ranh Đông Hồ đã phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ 17, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân Việt Nam Như trong tên gọi, đây là hình thức nghệ thuật in khắc gỗ trên giấy dó, mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống Tranh Đông Hồ phản ánh rõ nét đời sống nông thôn và các tín ngưỡng dân gian, với những chủ đề phong phú như cảnh sinh hoạt lễ hội, những con vật mang ý nghĩa phong thủy, hay các câu chuyện dân gian đầy tính biểu tượng Những bức tranh này không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn truyền tải thông điệp về sự may mắn, tài lộc và hạnh phúc, đặc biệt là trong dịp Tết Nguyên Đán, khi người dân sử dụng tranh để cầu mong an lành và thịnh vượng Một điểm đặc biệt của tranh Đông Hồ là cách thể hiện những hình ảnh giản dị nhưng đầy ý nghĩa, gần gũi với cuộc sống thường ngày, từ những con vật như gà, cá chép đến các biểu tượng như "mã đáo thành công" Những tác phẩm này không chỉ có chức năng trang trí

mà còn có tác dụng phong thủy, mang đến lời chúc may mắn và bình an cho gia đình

và cộng đồng

Mặc dù tranh Đông Hồ không phổ biến rộng rãi như tranh Ukiyo-e ở Nhật Bản, nhưng

nó vẫn giữ được giá trị văn hóa sâu sắc và là minh chứng cho sự sáng tạo của nghệ thuật dân gian Việt Nam qua nhiều thế hệ

1.2.1 Phong cách nghệ thuật tranh Ukiyo-e

Tiếp nối bối cảnh lịch sử và quá trình phát triển của dòng tranh này, phần này

sẽ tập trung phân tích các phong cách nghệ thuật đặc trưng cùng nội dung mà tranh Ukiyo-e phản ánh Qua đó, thấy được sự đa dạng trong thể loại, kỹ thuật và vai trò của các tác phẩm Ukiyo-e trong việc khắc họa tâm hồn người Nhật thời bấy giờ

Một trong những thể loại nổi bật nhất của Ukiyo-e là tranh mỹ nhân (浮浮浮) Ở giai đoạn đầu, các bức tranh tập trung miêu tả kỹ nữ trong các khu phố lầu xanh, lấy cảm hứng từ vẻ đẹp lý tưởng của phụ nữ Edo, với dáng vóc thanh mảnh, tỷ lệ cơ thể cân đối và nét mặt dịu dàng Về sau, các họa sĩ dần khắc họa hình ảnh những cô gái nổi tiếng xinh đẹp ở thành phố Edo, đại diện cho chuẩn mực vẻ đẹp và lối sống thanh lịch Tuy nhiên, do những quy định nghiêm ngặt từ chính quyền Mạc phủ nhằm duy trì

thuần phong mỹ tục, việc vẽ các nhân vật nổi tiếng này dần bị hạn chế Tiêu biểu có hoạ sĩ Kitagawa Utamaro

Thể loại tranh diễn viên Kabuki (浮浮浮) cũng để lại dấu ấn mạnh mẽ trong nghệ thuật Ukiyo-e Ban đầu, các bức tranh thường khắc họa cảnh chung trên sân khấu hoặc không gian nhà hát Kabuki Tuy nhiên, khi nhu cầu của người dân với hình ảnh các diễn viên tăng lên, các họa sĩ bắt đầu tập trung hơn vào việc khắc họa từng cá nhân Các bức tranh này không chỉ tái hiện những biểu cảm và động tác đặc trưng mà còn thể hiện sự khác biệt về khuôn mặt, phong cách của từng nhân vật Nhiều tác phẩm còn chỉ vẽ cận cảnh khuôn mặt diễn viên, phản ánh sự yêu mến của công chúng đối với nghệ thuật Kabuki Hoạ sĩ tiêu biểu là Toshu Sharaku

Ngoài các thể loại kể trên, tranh phong cảnh (浮浮浮) là một phần quan trọng của Ukiyo-e Ở thời kỳ Edo, việc đi lại, du lịch vẫn còn khó khăn đối với phần lớn người dân, vì vậy những bức tranh miêu tả cảnh sắc thiên nhiên hay các danh lam thắng cảnh trở thành nguồn cảm hứng và niềm yêu thích lớn lao Những tác phẩm tiêu biểu như

"36 cảnh núi Phú Sĩ" của Katsushika Hokusai hay "53 trạm dừng trên đường Tokaido" của Utagawa Hiroshige đã mở ra thế giới mới mẻ, đưa người xem đến những miền đất

lạ thông qua màu sắc tinh tế và chi tiết tỉ mỉ

Sự đa dạng của Ukiyo-e còn được thể hiện qua nhiều thể loại tranh khác Tranh sumo (浮浮浮) miêu tả hình ảnh các võ sĩ sumo trong các giải đấu, thể hiện sự ngưỡng

mộ đối với môn thể thao truyền thống này Tranh chiến binh (浮浮浮) tập trung khắc họa các chiến binh lịch sử, gợi lên tinh thần võ sĩ đạo của Nhật Bản Tranh hoa điểu (浮浮浮) mang hơi thở thiên nhiên với hình ảnh động thực vật như hoa, chim, cá, và côn trùng Ngoài ra, còn có tranh xuân (浮浮) khắc họa tình yêu và cái đẹp từ góc nhìn táo bạo nhưng không kém phần tinh tế, cùng tranh đồ chơi (浮浮浮浮浮) dành riêng cho trẻ em Những thể loại này góp phần tạo nên sự phong phú và sức hấp dẫn lâu dài của tranh Ukiyo-e

Quy trình tạo ra một bức tranh Ukiyo-e là sự kết hợp tinh xảo giữa nghệ thuật

và kỹ thuật Quá trình này bao gồm ba giai đoạn chính: vẽ phác thảo, khắc bản gỗ, và

in màu Họa sĩ chịu trách nhiệm vẽ và chỉ định chi tiết màu sắc; thợ khắc đảm nhiệm

chuyển đổi bản phác thảo thành các tấm gỗ khắc nét viền và màu; cuối cùng, thợ in thực hiện việc in màu, đảm bảo độ chính xác và tinh tế cho từng chi tiết Mỗi bước đều đòi hỏi sự phối hợp ăn ý và tay nghề cao để tạo ra một tác phẩm hoàn chỉnh

Ngoài ra, vai trò của các bên liên quan trong việc sản xuất và phân phối

Ukiyo-e cũng rất quan trọng Nhà phát hành (浮浮) giữ vai trò trung tâm, từ việc lên ý tưởng sản phẩm, tổ chức sản xuất, đến phân phối ra thị trường Đồng thời, những người kiểm duyệt (浮浮浮浮浮) đảm bảo nội dung tranh không vi phạm các quy định của chính quyền

Sự kết hợp giữa các vai trò đã góp phần làm nên giá trị trường tồn của dòng tranh này

1.2.2 Phong cách nghệ thuật tranh Đông Hồ:

Phong cách nghệ thuật của tranh Đông Hồ được thể hiện rõ qua việc sử dụng màu sắc tự nhiên, bố cục hài hòa và nội dung phong phú Một trong những đặc điểm nổi bật của dòng tranh này là bảng màu được chế tác hoàn toàn từ nguyên liệu tự nhiên sẵn có Màu đỏ từ gạch non, màu vàng từ hoa hòe, màu xanh từ lá chàm, và màu trắng

từ vỏ sò nghiền mịn đều là những sắc màu mộc mạc nhưng đậm chất truyền thống Những màu sắc này gợi cảm giác gần gũi giữa dân ta với thiên nhiên

Về bố cục, tranh Đông Hồ được thiết kế theo lối đơn giản nhưng giàu tính biểu tượng Hình ảnh trong tranh thường được sắp xếp rõ ràng, cân đối, nhấn mạnh những chi tiết quan trọng và tạo cảm giác hài hòa Các nhân vật, động vật, hay cảnh vật đều được cách điệu, mang đậm tinh thần dân gian Ví dụ, bức tranh “Đám cưới chuột” miêu tả sinh động hình ảnh chuột nộp lễ vật cho mèo, vừa châm biếm xã hội phong kiến vừa truyền tải những thông điệp sâu sắc về mối quan hệ quyền lực Ngoài ra, nội dung tranh Đông Hồ rất phong phú, trải dài từ các chủ đề tín ngưỡng, phong tục đến những hoạt động đời thường Những bức tranh như “Lợn đàn”, “Hái dừa”, hay “Thả diều” cho chúng ta thấy các bức tranh phản ánh ước vọng về sự sung túc, hạnh phúc,

và mùa màng bội thu Điều đặc biệt là các chủ đề này luôn được thể hiện qua lăng kính lạc quan và giản dị, góp phần tạo nên sự gắn bó sâu sắc giữa nghệ thuật và cuộc sống

Về kỹ thuật, tranh Đông Hồ được làm hoàn toàn thủ công qua các giai đoạn khắc gỗ, in màu, và hoàn thiện Quy trình này đòi hỏi sự tỉ mỉ và chính xác cao, nhất là khi mỗi màu sắc được in từ một bản khắc riêng Loại giấy sử dụng trong tranh, gọi là

giấy dó, được phủ một lớp hồ trộn bột vỏ sò, tạo nên bề mặt sáng mịn đặc trưng, góp phần làm nổi bật màu sắc và đường nét trong từng tác phẩm Đáng chú ý, kỹ thuật khắc gỗ và in màu trong tranh Đông Hồ có những nét tương đồng với dòng tranh ukiyo-e của Nhật Bản Cả hai dòng tranh đều sử dụng kỹ thuật khắc gỗ để tạo hình và phân chia rõ ràng vai trò giữa họa sĩ, thợ khắc, và thợ in Tuy nhiên, thay vì miêu tả

mỹ nhân hay phong cảnh như tranh ukiyo-e, tranh Đông Hồ tập trung khắc họa các chủ

đề gắn bó với đời sống nông thôn Việt Nam Điểm giao thoa giữa hai dòng tranh này nằm ở chỗ chúng đều phản ánh văn hóa dân gian và nhu cầu thẩm mỹ của tầng lớp bình dân, đồng thời khẳng định giá trị nghệ thuật vượt thời gian thông qua sự hòa quyện giữa kỹ thuật và sáng tạo

Dòng tranh này, khi được đặt trong bối cảnh rộng hơn của nghệ thuật Đông Á, cho thấy sức ảnh hưởng lớn của những dòng tranh dân gian trong việc lưu giữ và truyền bá các giá trị văn hóa Tranh Đông Hồ và tranh ukiyo-e là những ví dụ điển hình cho sự thành công của nghệ thuật dân gian trong việc trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại Điều này cho chúng ta thấy rằng, dù khác biệt về bối cảnh văn hóa, các dòng tranh dân gian vẫn có thể mang đến những thông điệp chung về tinh thần sáng tạo và giá trị nghệ thuật bền vững

CHƯƠNG II: Tác động Văn hóa – Xã hội của Tranh Đông Hồ và Ukiyo-e 2.1 Tác động và Ảnh hưởng của Nghệ thuật Ukiyo-e đối với Nghệ thuật Thế Giới và Văn Hóa Nhật Bản

Tranh Ukiyo-e, ra đời trong thời kỳ Edo, đóng một vai trò quan trọng trong việc phản ánh đời sống xã hội và văn hóa của Nhật Bản Dưới ảnh hưởng của các nghệ sĩ nổi bật như Katsushika Hokusai và Utagawa Hiroshige, Ukiyo-e chủ yếu phục vụ cho tầng lớp bình dân, đồng thời tác động đến tinh thần đời sống của họ Tranh Ukiyo-e phản ánh sự chuyển mình của xã hội Edo, nơi các chủ đề như phong cảnh thiên nhiên, các vở kịch kabuki, kỹ nữ và nhiều thể loại khác đã trở thành những đề tài yêu thích

Phương Tây từ cuối thế kỷ 19, sau khi Nhật Bản mở cửa thương mại vào năm

1853 Các tác phẩm nổi tiếng của các họa sĩ như Hokusai và Hiroshige đã thu hút sự